|

همه‌ چیز از سخن آغاز شد

شرق: از مجله «سخن» دکتر خانلری آغاز شد؛ سیروس ذکاء، مترجم مطرحی که چند روز پیش در 94‌سالگی درگذشت، قدم‌گذاشتن در عرصه ادبیات را مربوط به روزهایی می‌دانست که در دبیرستان فیروز‌ بهرام دانش‌آموز بود و دست بر قضا دکتر خانلری معلم ادبیات‌ او بود. ذکاء در گفت‌وگویی با «شرق»1 از آن روزها چنین یاد کرد: «درست در همان سال‌ها ایشان با دوستان‌شان مجله سخن را تأسیس کردند. من و چند نفر دیگر بودیم که به ادبیات و کتاب و مجله علاقه داشتیم و روابط خوبی هم با آقای خانلری داشتیم. او هم که علاقه ما را دیده بود، به ما گفت بیاییم در مجله و کمک کنیم. آن‌ موقع دفتر مجله در خیابان سعدی، در عمارت شرکت بیمه بود. ما اوایل، کارمان این بود که مجله‌ها را بگذاریم در پاکت و آدرس مشترکان را روی آن بنویسیم و از این قبیل کارها. این شروع تماس من با مجله و به‌ نوعی ادبیات بود». گرچه سیروس ذکاء پیش‌تر نیز با کتاب و ادبیات مأنوس بود. او از خانواده‌ای اهل کتاب برخاسته بود، پدرش چند زبان می‌دانست و در راه‌آهن تبریز شاغل بود. «پدرم کلا به زبان‌آموزی علاقه داشت و از کودکی علاوه بر روسی، فرانسه و انگلیسی خوانده بود و کمی هم آلمانی؛ و با عربی هم آشنا بود و اهل قلم هم بود. در نتیجه من از بچگی در خانه با کتاب و ادبیات و قلم در تماس بودم. در دبیرستان، زبان فرانسه من خیلی خوب بود. می‌دانید که آن زمان فرانسه، زبان اصلی بین‌المللی بود تا اینکه بعد از جنگ (جهانی دوم)، به‌تدریج انگلیسی جای فرانسه را گرفت. من خیلی به زبان فرانسه علاقه داشتم؛ یکی از علت‌هایش این بود که پدرم کتاب‌های فرانسه زیادی داشت و همیشه دوست داشتم آنها را بخوانم. در نتیجه گرایش شدیدی به یادگیری زبان فرانسه پیدا کردم...». سیروس ذکاء یکی از بهترین مترجمان فرانسوی ایران بود که آثار مهمی از ادبیاتِ فرانسه به فارسی برگرداند، از‌جمله اثر مهم «حمله به آسیاب» از امیل زولا، آثاری از آندره ژید، مانند «مائده‌های زمینی»، «دخمه‌های واتیکان» و «سمفونی پاستورال» و آثاری از آندره مالرو مانند «سرنوشت بشر»، «راه شاهی» و «دوران تحقیر» که سبب شهرت او شد؛ چراکه آثار مالرو به گواه خود فرانسوی‌زبانان، دشوار و پیچیده است و کمتر مترجمی به فکر ترجمه این نویسنده سخت‌خوان می‌افتاد. خود او دلیل علاقه‌اش به مالرو را چنین بازگو می‌کند: «من از اولین کتابی که از مالرو در فرانسه خواندم، متوجه شدم که او علاقه زیادی به شرق دارد، و به‌خصوص ایران. او اصفهان را یکی از زیباترین شهرهای دنیا می‌خواند و حتی در دهه 1920 در یکی از مباحثات نوشتاری‌اش با یکی از غربیانی که تمدن شرق را عقب‌مانده و محقر می‌خواند، گفته بود که در قرن 16، عظمت فرانسه و دربار این کشور در برابر عظمت ایران و دیوان و حکومت آن محلی از اعراب نداشت. در کتاب «سرزمین عجایب» که از کتاب‌های اولیه مالرو است نیز داستان کوتاهی است که در اصفهان می‌گذرد. این شرق‌گرایی و ایران‌دوستی دلیل اولی بود که توجه من را که جوانی ایرانی در فرنگ بودم، به او جلب کرد؛ اما دلیل اصلی این علاقه که بعدها کشف کردم، عمیق‌بودن کتاب‌های او بود. نحوه نگارش و سبک نوشتن او و عمق و وسعت اندیشه‌هایش و طریقه‌ای که آنها را روی کاغذ می‌آورد، واقعا تکان‌دهنده بود. اینها همه برایم جالب بود و باعث شد شدیدا به کارهایش علاقه‌مند شوم. مالرو در عین اینکه قلم بسیار قوی داشت، اطلاعات وسیع و عمیقی درباره جنبه‌های مختلف هنر داشت؛ از مجسمه‌سازی و نقاشی گرفته تا تاریخ هنر».
سیروس ذکاء دانش‌آموخته رشته حقوق است، او در سال 1950 برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت و همان‌جا دکترای حقوق بین‌الملل گرفت. خودش می‌گوید «در‌ واقع دکترای حقوق بین‌الملل را به‌نوعی فرمالیته گرفتم. علاقه اصلی‌ام ادبیات بود و در فرانسه هم مدام به کلاس‌های ادبیات می‌رفتم و کتاب‌های فرانسه می‌خواندم. جالب‌ آنکه در آن سال‌ها چهره‌های مشهور و مورد علاقه‌ام را گه‌گاه در پاریس می‌دیدم از‌جمله ژان کوکتو، مالرو، کامو و بیش از همه سارتر». گرچه او با ترجمه اثری از ژان ژاک روسو به وادی ترجمه قدم گذاشت، از نخستین کارهای ادبی ذکاء ترجمه‌ای از مالرو بود، او مدتی را که در فرانسه گذرانده بود کتاب «وسوسه غرب» مالرو را خوانده و از آن خوشش آمده بود، تا حدی که آن را ترجمه کرد. به ایران که برمی‌گردد در دیداری با آل‌احمد، به او می‌گوید و آل‌احمد هم با اشتیاق پیشنهاد می‌دهد که آن را در مجله «کیهان ماه» منتشر کند. همان سال‌ها بین 1336 تا 1345 ذکاء با مجله سخن هم همکاری می‌کند و نقد کتاب و نقاشی و فیلم می‌نویسد و مقالاتی درباره هنر و نویسندگان مطرح جهان و گاهی داستان‌های کوتاه و شعر ترجمه می‌کند و آن‌طور که به یاد می‌آورد، اولین داستانی که آنجا چاپ می‌کند، داستانی از چخوف بوده است و بعد از آن حدود بیست داستان کوتاه دیگر هم برای «سخن» ترجمه می‌کند. ذکاء از مترجمان پرکاری بود که مانند بسیاری دیگر از نسل طلایی مترجمان ایران به ادبیات ایران نیز توجه داشت و علاوه بر ترجمه، گه‌گاه نقدهایی بر آثار داستانی فارسی می‌نوشت که در روزگار خودش تأثیرگذار بود. سیروس ذکاء، متولد 1304 در تبریز در 22 آذر در تهران چشم از دنیا فروبست.
1. فکر می‌کردند «سیروس ذکا‍ء» جعلی است، گفت‌و‌گو با سیروس ذکاء، ونداد الوندی‌پور، روزنامه «شرق»، 30 شهریور 1394.

شرق: از مجله «سخن» دکتر خانلری آغاز شد؛ سیروس ذکاء، مترجم مطرحی که چند روز پیش در 94‌سالگی درگذشت، قدم‌گذاشتن در عرصه ادبیات را مربوط به روزهایی می‌دانست که در دبیرستان فیروز‌ بهرام دانش‌آموز بود و دست بر قضا دکتر خانلری معلم ادبیات‌ او بود. ذکاء در گفت‌وگویی با «شرق»1 از آن روزها چنین یاد کرد: «درست در همان سال‌ها ایشان با دوستان‌شان مجله سخن را تأسیس کردند. من و چند نفر دیگر بودیم که به ادبیات و کتاب و مجله علاقه داشتیم و روابط خوبی هم با آقای خانلری داشتیم. او هم که علاقه ما را دیده بود، به ما گفت بیاییم در مجله و کمک کنیم. آن‌ موقع دفتر مجله در خیابان سعدی، در عمارت شرکت بیمه بود. ما اوایل، کارمان این بود که مجله‌ها را بگذاریم در پاکت و آدرس مشترکان را روی آن بنویسیم و از این قبیل کارها. این شروع تماس من با مجله و به‌ نوعی ادبیات بود». گرچه سیروس ذکاء پیش‌تر نیز با کتاب و ادبیات مأنوس بود. او از خانواده‌ای اهل کتاب برخاسته بود، پدرش چند زبان می‌دانست و در راه‌آهن تبریز شاغل بود. «پدرم کلا به زبان‌آموزی علاقه داشت و از کودکی علاوه بر روسی، فرانسه و انگلیسی خوانده بود و کمی هم آلمانی؛ و با عربی هم آشنا بود و اهل قلم هم بود. در نتیجه من از بچگی در خانه با کتاب و ادبیات و قلم در تماس بودم. در دبیرستان، زبان فرانسه من خیلی خوب بود. می‌دانید که آن زمان فرانسه، زبان اصلی بین‌المللی بود تا اینکه بعد از جنگ (جهانی دوم)، به‌تدریج انگلیسی جای فرانسه را گرفت. من خیلی به زبان فرانسه علاقه داشتم؛ یکی از علت‌هایش این بود که پدرم کتاب‌های فرانسه زیادی داشت و همیشه دوست داشتم آنها را بخوانم. در نتیجه گرایش شدیدی به یادگیری زبان فرانسه پیدا کردم...». سیروس ذکاء یکی از بهترین مترجمان فرانسوی ایران بود که آثار مهمی از ادبیاتِ فرانسه به فارسی برگرداند، از‌جمله اثر مهم «حمله به آسیاب» از امیل زولا، آثاری از آندره ژید، مانند «مائده‌های زمینی»، «دخمه‌های واتیکان» و «سمفونی پاستورال» و آثاری از آندره مالرو مانند «سرنوشت بشر»، «راه شاهی» و «دوران تحقیر» که سبب شهرت او شد؛ چراکه آثار مالرو به گواه خود فرانسوی‌زبانان، دشوار و پیچیده است و کمتر مترجمی به فکر ترجمه این نویسنده سخت‌خوان می‌افتاد. خود او دلیل علاقه‌اش به مالرو را چنین بازگو می‌کند: «من از اولین کتابی که از مالرو در فرانسه خواندم، متوجه شدم که او علاقه زیادی به شرق دارد، و به‌خصوص ایران. او اصفهان را یکی از زیباترین شهرهای دنیا می‌خواند و حتی در دهه 1920 در یکی از مباحثات نوشتاری‌اش با یکی از غربیانی که تمدن شرق را عقب‌مانده و محقر می‌خواند، گفته بود که در قرن 16، عظمت فرانسه و دربار این کشور در برابر عظمت ایران و دیوان و حکومت آن محلی از اعراب نداشت. در کتاب «سرزمین عجایب» که از کتاب‌های اولیه مالرو است نیز داستان کوتاهی است که در اصفهان می‌گذرد. این شرق‌گرایی و ایران‌دوستی دلیل اولی بود که توجه من را که جوانی ایرانی در فرنگ بودم، به او جلب کرد؛ اما دلیل اصلی این علاقه که بعدها کشف کردم، عمیق‌بودن کتاب‌های او بود. نحوه نگارش و سبک نوشتن او و عمق و وسعت اندیشه‌هایش و طریقه‌ای که آنها را روی کاغذ می‌آورد، واقعا تکان‌دهنده بود. اینها همه برایم جالب بود و باعث شد شدیدا به کارهایش علاقه‌مند شوم. مالرو در عین اینکه قلم بسیار قوی داشت، اطلاعات وسیع و عمیقی درباره جنبه‌های مختلف هنر داشت؛ از مجسمه‌سازی و نقاشی گرفته تا تاریخ هنر».
سیروس ذکاء دانش‌آموخته رشته حقوق است، او در سال 1950 برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت و همان‌جا دکترای حقوق بین‌الملل گرفت. خودش می‌گوید «در‌ واقع دکترای حقوق بین‌الملل را به‌نوعی فرمالیته گرفتم. علاقه اصلی‌ام ادبیات بود و در فرانسه هم مدام به کلاس‌های ادبیات می‌رفتم و کتاب‌های فرانسه می‌خواندم. جالب‌ آنکه در آن سال‌ها چهره‌های مشهور و مورد علاقه‌ام را گه‌گاه در پاریس می‌دیدم از‌جمله ژان کوکتو، مالرو، کامو و بیش از همه سارتر». گرچه او با ترجمه اثری از ژان ژاک روسو به وادی ترجمه قدم گذاشت، از نخستین کارهای ادبی ذکاء ترجمه‌ای از مالرو بود، او مدتی را که در فرانسه گذرانده بود کتاب «وسوسه غرب» مالرو را خوانده و از آن خوشش آمده بود، تا حدی که آن را ترجمه کرد. به ایران که برمی‌گردد در دیداری با آل‌احمد، به او می‌گوید و آل‌احمد هم با اشتیاق پیشنهاد می‌دهد که آن را در مجله «کیهان ماه» منتشر کند. همان سال‌ها بین 1336 تا 1345 ذکاء با مجله سخن هم همکاری می‌کند و نقد کتاب و نقاشی و فیلم می‌نویسد و مقالاتی درباره هنر و نویسندگان مطرح جهان و گاهی داستان‌های کوتاه و شعر ترجمه می‌کند و آن‌طور که به یاد می‌آورد، اولین داستانی که آنجا چاپ می‌کند، داستانی از چخوف بوده است و بعد از آن حدود بیست داستان کوتاه دیگر هم برای «سخن» ترجمه می‌کند. ذکاء از مترجمان پرکاری بود که مانند بسیاری دیگر از نسل طلایی مترجمان ایران به ادبیات ایران نیز توجه داشت و علاوه بر ترجمه، گه‌گاه نقدهایی بر آثار داستانی فارسی می‌نوشت که در روزگار خودش تأثیرگذار بود. سیروس ذکاء، متولد 1304 در تبریز در 22 آذر در تهران چشم از دنیا فروبست.
1. فکر می‌کردند «سیروس ذکا‍ء» جعلی است، گفت‌و‌گو با سیروس ذکاء، ونداد الوندی‌پور، روزنامه «شرق»، 30 شهریور 1394.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.