|

جامه‌ها سخن می‌گویند!

بابک انالو: مرز بین اثری هنری و غیرهنری یا آن‌طور که عموما گفته می‌شود «کاربردی» کجاست؟
یک چیز کجا اثر هنری است و کجا کاربردی؟ آیا تعارضی میان کاربرد و ارزش هنری وجود دارد؟ اینکه اثری در عین کاربردی‌بودن ارزش هنری خود را حفظ کند، خللی به ارزش هنری آن وارد می‌کند؟
البته که نه!
شیوه نوین زندگی بشر پس از انقلاب صنعتی، هنر را به همکاری با صنعت سوق داد و رشته‌هایی مانند طراحی صنعتی زاده شدند. امروزه نمی‌توان تولیدات صنعتی را بدون طراحی صنعتی هنری حتی تصور کرد.
به‌ویژه در شرق، رویکرد فرهنگی و سنتی، به دلیل میراث عظیم فرهنگی موجود، بسیار پر‌رنگ است. بعضی رشته‌ها مانند طراحی لباس و پارچه، در حقیقت ادامه طبیعی صنعتی چند‌هزار‌ساله با گنجینه‌ای از نقوش بدیع و گاه تکراری هستند و شایسته است که طراحان و هنرمندان، جرئت ایجاد پارادایم‌های نوین و ترسیم افق‌های خیال‌انگیز‌تر را داشته باشند.
یکی از این پارادایم‌ها کلام است. اساسا تمدن شرق، تمدنی است متن‌محور و کلامی-تغزلی. به این معنا که در تمدن ما کلام صرفا نقش واسط معنا نداشته و خود دارای ارزش زیبایی‌شناسانه بوده و گواه این مدعی هنر اصیل خوشنویسی است. اینجا کلمات نه‌تنها به لحاظ معنایی زیبا و ارزشمند هستند؛ بلکه کالبد آنها هم شایان توجه است. شاید یک دلیل برای این پدیده، ماهیت تصویری رسم‌الخط فارسی-عربی است که بر‌خلاف رسم‌الخط لاتین که کلمات از حروف مجزا تشکیل می‌شود، در رسم‌الخط ما، حروف با یکدیگر ترکیب می‌شوند و اشکالی نو می‌سازند و هر کلمه اساسا ماهیت گشتالتی خود را داراست. این خصوصیات باعث غنای هنر خوشنویسی در تمدن ما شده و آن را به میهمانی هنر‌های دیگر نیز دعوت کرده است. نقش کلمات در قالب متون مقدس در تزیینات معماری یا در قالب شعر در صنایع مستظرفه، بارها مشاهده می‌شود. کلمات و اشعار، فرش را از زیر پا درآورده، به روی دیوار منتقل می‌کنند و از آن تابلویی زیبا می‌سازند و این همه خصوصیتی یکتا به هنر ما داده که در هنر سرزمین‌های دیگر، چندان مشاهده نمی‌شود. کلام در قالب شعر و متون مقدس، عنصری طبیعی در بسیاری از رشته‌های هنری ماست؛ از معماری گرفته تا فرش و لباس.
از دیدگاه نگارنده، جامه، به طور اخص، به دلیل تنوع زیاد و نمود بیرونی از هویت شخصی که آن را در بر می‌کند، بستری بی‌نظیر برای ماجراجویی با کلمات و معانی است. یک ویژگی مهم در رسم‌الخط فارسی و به‌ویژه در قلم شکسته و نستعلیق این است که نوشتار وجهی سیال و کرشمه‌گونه پیدا می‌کند و این حرکت فرمی، ارتباط زیبایی با چین و شکن پارچه بر روی لباس ایجاد می‌کند که به‌عنوان بستر فرمی-معنایی، ارتباط زیبایی بین آنچه خوشنویسی یا کالیگرافی نامیده می‌شود، با طراحی لباس می‌آفریند. عامل دیگری که تعالی مضاعف به این ترکیب می‌دهد، معناست؛ چرا‌که کلمات و فرم‌های زیبای آنها محمل مفاهیم هستند و می‌توان با انتخاب نوع خاصی از نگارش کلمه و استفاده از تکنیک‌های خوشنویسی، بر ابعاد خاصی از مفهوم کلمه تأکید کرد. فی‌المثل آنجا که می‌گوییم «جرمش آن بود که اسرار هویدا می‌کرد» با کوچک‌تر نوشتن کلمه اسرار و کشیده‌کردن کلمه هویدا بر مخفی‌بودن اسرار و سپس هویدا‌شدن آنها تأکید می‌کنیم و این جنبه تکنیکی در نگارش و خوشنویسی، تلفیق زیبایی از فرم و معنا در طراحی لباس ایجاد می‌کند که می‌تواند هنر طراحی لباس را در بستر معانی و مفاهیم گسترش دهد و لباس و پوشنده آن را به یک اثر هنری کانسپچوال و مفهوم‌گرا، اما زنده و در حرکت تبدیل کند. این مهم در کنار کاربرد در البسه روزمره می‌تواند کاربردی ویژه همراه با استفاده متنوع‌تر از مواد مختلف از چوب و فلز و چرم و... در طراحی لباس‌هایی داشته باشد که برای مناسبت‌های خاص طراحی می‌شود و به طور مثال در فستیوال‌های هنری یا در نشست‌های سیاسی-فرهنگی پوشیده می‌شوند. همچنین از این تکنیک می‌توان برای انتقال پیام‌های خاص به مخاطب استفاده کرد، به صورتی که در پوشش تصویری مناسبت‌ها این پیام بلا‌واسطه منتقل شود.
در‌عین‌حال این نگرش خاص، جنبه‌ای عمیق، زیرپوستی و بنیادی به اثر هنری در قالب طراحی لباس می‌دهد که از خصوصیات ذاتی هنر شرق است. به این معنا که در شرق عموما جنبه هنری اثر، تنیده‌شده در فرم آن است و چندان سعی در تظاهر ندارد و سعی می‌کند مفهوم خود را در ناخودآگاه منتقل کند. به عبارتی ظرف و مظروف یکی هستند و فرم جدا از محتوا نیست. مثال خوب برای این مفهوم تمثیل لچک ترنج در طراحی فرش است که به بهشت و عالم معنا اشاره دارد؛ اما این اشاره بیشتر از اینکه شکل فریاد عیان داشته باشد، مانند رموزی بافته‌شده در تار‌و‌پود اثر هنری منتقل می‌شود و به این صورت مفاهیم را با خود در طول هزاره‌ها حمل می‌کند. می‌توان همین رویکرد را ادامه داد و جریانی از مفاهیم و معانی را در پوشش و لباس افراد جاری کرد و به سطح بالایی از مفاهیم و قالب‌های متعالی دست یافت.
فرهنگ و هنر ما، هر گوشه‌اش گنجی است غنی از تاریخ و هنر و زندگی. زدودن غبار کهنگی از این گنج، وظیفه هنرمندانی است که متعهد به تاریخ و فرهنگ این آب‌وخاک هستند و چاره دردها و مشکلات این سرزمین را نه در فراسوی آب‌ها، بلکه همین‌جا، در شرق، می‌جویند.

بابک انالو: مرز بین اثری هنری و غیرهنری یا آن‌طور که عموما گفته می‌شود «کاربردی» کجاست؟
یک چیز کجا اثر هنری است و کجا کاربردی؟ آیا تعارضی میان کاربرد و ارزش هنری وجود دارد؟ اینکه اثری در عین کاربردی‌بودن ارزش هنری خود را حفظ کند، خللی به ارزش هنری آن وارد می‌کند؟
البته که نه!
شیوه نوین زندگی بشر پس از انقلاب صنعتی، هنر را به همکاری با صنعت سوق داد و رشته‌هایی مانند طراحی صنعتی زاده شدند. امروزه نمی‌توان تولیدات صنعتی را بدون طراحی صنعتی هنری حتی تصور کرد.
به‌ویژه در شرق، رویکرد فرهنگی و سنتی، به دلیل میراث عظیم فرهنگی موجود، بسیار پر‌رنگ است. بعضی رشته‌ها مانند طراحی لباس و پارچه، در حقیقت ادامه طبیعی صنعتی چند‌هزار‌ساله با گنجینه‌ای از نقوش بدیع و گاه تکراری هستند و شایسته است که طراحان و هنرمندان، جرئت ایجاد پارادایم‌های نوین و ترسیم افق‌های خیال‌انگیز‌تر را داشته باشند.
یکی از این پارادایم‌ها کلام است. اساسا تمدن شرق، تمدنی است متن‌محور و کلامی-تغزلی. به این معنا که در تمدن ما کلام صرفا نقش واسط معنا نداشته و خود دارای ارزش زیبایی‌شناسانه بوده و گواه این مدعی هنر اصیل خوشنویسی است. اینجا کلمات نه‌تنها به لحاظ معنایی زیبا و ارزشمند هستند؛ بلکه کالبد آنها هم شایان توجه است. شاید یک دلیل برای این پدیده، ماهیت تصویری رسم‌الخط فارسی-عربی است که بر‌خلاف رسم‌الخط لاتین که کلمات از حروف مجزا تشکیل می‌شود، در رسم‌الخط ما، حروف با یکدیگر ترکیب می‌شوند و اشکالی نو می‌سازند و هر کلمه اساسا ماهیت گشتالتی خود را داراست. این خصوصیات باعث غنای هنر خوشنویسی در تمدن ما شده و آن را به میهمانی هنر‌های دیگر نیز دعوت کرده است. نقش کلمات در قالب متون مقدس در تزیینات معماری یا در قالب شعر در صنایع مستظرفه، بارها مشاهده می‌شود. کلمات و اشعار، فرش را از زیر پا درآورده، به روی دیوار منتقل می‌کنند و از آن تابلویی زیبا می‌سازند و این همه خصوصیتی یکتا به هنر ما داده که در هنر سرزمین‌های دیگر، چندان مشاهده نمی‌شود. کلام در قالب شعر و متون مقدس، عنصری طبیعی در بسیاری از رشته‌های هنری ماست؛ از معماری گرفته تا فرش و لباس.
از دیدگاه نگارنده، جامه، به طور اخص، به دلیل تنوع زیاد و نمود بیرونی از هویت شخصی که آن را در بر می‌کند، بستری بی‌نظیر برای ماجراجویی با کلمات و معانی است. یک ویژگی مهم در رسم‌الخط فارسی و به‌ویژه در قلم شکسته و نستعلیق این است که نوشتار وجهی سیال و کرشمه‌گونه پیدا می‌کند و این حرکت فرمی، ارتباط زیبایی با چین و شکن پارچه بر روی لباس ایجاد می‌کند که به‌عنوان بستر فرمی-معنایی، ارتباط زیبایی بین آنچه خوشنویسی یا کالیگرافی نامیده می‌شود، با طراحی لباس می‌آفریند. عامل دیگری که تعالی مضاعف به این ترکیب می‌دهد، معناست؛ چرا‌که کلمات و فرم‌های زیبای آنها محمل مفاهیم هستند و می‌توان با انتخاب نوع خاصی از نگارش کلمه و استفاده از تکنیک‌های خوشنویسی، بر ابعاد خاصی از مفهوم کلمه تأکید کرد. فی‌المثل آنجا که می‌گوییم «جرمش آن بود که اسرار هویدا می‌کرد» با کوچک‌تر نوشتن کلمه اسرار و کشیده‌کردن کلمه هویدا بر مخفی‌بودن اسرار و سپس هویدا‌شدن آنها تأکید می‌کنیم و این جنبه تکنیکی در نگارش و خوشنویسی، تلفیق زیبایی از فرم و معنا در طراحی لباس ایجاد می‌کند که می‌تواند هنر طراحی لباس را در بستر معانی و مفاهیم گسترش دهد و لباس و پوشنده آن را به یک اثر هنری کانسپچوال و مفهوم‌گرا، اما زنده و در حرکت تبدیل کند. این مهم در کنار کاربرد در البسه روزمره می‌تواند کاربردی ویژه همراه با استفاده متنوع‌تر از مواد مختلف از چوب و فلز و چرم و... در طراحی لباس‌هایی داشته باشد که برای مناسبت‌های خاص طراحی می‌شود و به طور مثال در فستیوال‌های هنری یا در نشست‌های سیاسی-فرهنگی پوشیده می‌شوند. همچنین از این تکنیک می‌توان برای انتقال پیام‌های خاص به مخاطب استفاده کرد، به صورتی که در پوشش تصویری مناسبت‌ها این پیام بلا‌واسطه منتقل شود.
در‌عین‌حال این نگرش خاص، جنبه‌ای عمیق، زیرپوستی و بنیادی به اثر هنری در قالب طراحی لباس می‌دهد که از خصوصیات ذاتی هنر شرق است. به این معنا که در شرق عموما جنبه هنری اثر، تنیده‌شده در فرم آن است و چندان سعی در تظاهر ندارد و سعی می‌کند مفهوم خود را در ناخودآگاه منتقل کند. به عبارتی ظرف و مظروف یکی هستند و فرم جدا از محتوا نیست. مثال خوب برای این مفهوم تمثیل لچک ترنج در طراحی فرش است که به بهشت و عالم معنا اشاره دارد؛ اما این اشاره بیشتر از اینکه شکل فریاد عیان داشته باشد، مانند رموزی بافته‌شده در تار‌و‌پود اثر هنری منتقل می‌شود و به این صورت مفاهیم را با خود در طول هزاره‌ها حمل می‌کند. می‌توان همین رویکرد را ادامه داد و جریانی از مفاهیم و معانی را در پوشش و لباس افراد جاری کرد و به سطح بالایی از مفاهیم و قالب‌های متعالی دست یافت.
فرهنگ و هنر ما، هر گوشه‌اش گنجی است غنی از تاریخ و هنر و زندگی. زدودن غبار کهنگی از این گنج، وظیفه هنرمندانی است که متعهد به تاریخ و فرهنگ این آب‌وخاک هستند و چاره دردها و مشکلات این سرزمین را نه در فراسوی آب‌ها، بلکه همین‌جا، در شرق، می‌جویند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.