|

درباره‌ ثبت برنامه ملی پاسداری از خوشنویسی ایران در یونسکو

انعکاس وارونه

شهرزاد رویائی

از میان مفاهیم مختلف در میراث فرهنگی، قطعا خوشنویسی بیش از همه یادآور هویت ایرانی است که هم به دلیل قدمت زیاد این سنت در ایران است و هم به دلیل مبدعان ایرانی‌اش از‌ جمله ابن‌مقله بیضاوی‌شیرازی، پدر خوشنویسی ایرانی، خواجه تاج سلمانی، ابداع‌کننده نخستین خط مستقل ایرانی یعنی تعلیق و دیگر بزرگان این هنر. ازاین‌رو کسی به دنبال اثبات سرآغاز این هنر در ایران نیست. خوشنویسی، هنری برای نوشتن در ساختمانی موزون است که یکی از اصلی‌ترین نشانه‌های فرهنگی بخشی از فرهنگ ایران محسوب شده و اکنون به‌عنوان هفتمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس به حساب می‌آید و به‌تازگی خبری از ثبت خوشنویسی ایران در یونسکو منتشر شده که بر اساس شواهد و گزارش سازمان یونسکو، خبر با واقعیت انطباق ندارد، بلکه صرفا «برنامه ملی پاسداری از خوشنویسی در ایران» به ثبت رسیده که به‌نوعی گزارشی از 40 سال فعالیت انجمن خوشنویسان ایران است. گرچه اسنادی مربوط به ثبت ملی این اقدام در کشور موجود نیست و پاسداری این هنر به تنهایی کافی نیست، اما همچنان این اقدام چندان هم خالی از لطف نیست و گامی برای آشنایی بین‌الملل با فعالیت‌های خوشنویسی ایران در سال‌های اخیر ایجاد ‌می‌کند. از سوی دیگر، ثبت بین‌المللی فرهنگ ملموس (مادی) و ناملموس (معنوی) با هدف توسعه روابط و فرهنگ‌ها شکل می‌گیرد؛ اما بعضی از رقابت‌ها نتیجه‌ای عکس را برای ملل به همراه می‌آورد.

حجت مرادخانی، پژوهشگر صنایع دستی و میراث فرهنگی، با اشاره به اهمیت ثبت میراث ناملموس فرهنگی درباره ثبت «برنامه ملی پاسداری از هنر خوشنویسی در ایران» در یونسکو بیان می‌کند: «میراث فرهنگی ناملموس بخشی از آثاری هستند که بر اساس کنوانسیون 2003 یونسکو به ثبت می‌رسند و به‌عنوان میراث بشری در دنیا معرفی می‌شوند. میراث فرهنگی ناملموس هم در واقع تولیدات و فرایندهای فرهنگی هستند که با گذشت زمان و از نسلی به نسل دیگر منتقل شدند و باقی ماندند و به نوعی بخشی از دارایی‌های ملل مختلف هستند. این میراث جلوه‌هایی از فرهنگ به شمار می‌روند که قابل ثبت و ضبط هستند، اما ملموس و قابل ثبت در فضای فیزیکی مثل موزه نیستند. این میراث از طریق ابزارهای رسانه‌ای قابل تجربه هستند؛ مثل هنرهای سنتی، گویش‌های گوناگون، فستیوال‌ها و مواردی از این دست که نمونه‌های زیادی داریم. ما هم در کشورمان اقداماتی در این حوزه انجام دادیم که یکی از این موارد اخیر که مورد مناقشه در فضای رسانه‌ای هم قرار گرفته، بحث خوشنویسی ایرانی است». مرادخانی واقعیت آنچه را برای خوشنویسی ایرانی در اجلاس یونسکو رخ داده، چنین شرح می‌دهد: «در اجلاس اخیر، پرونده‌ای از ایران با عنوان برنامه ملی پاسداری از هنر خوشنویسی در ایران به‌عنوان اقدامی مثبت به ثبت رسیده، اما نکته این است که متولیان امر در وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی این اتفاق را با عنوان ثبت خوشنویسی ایرانی در یونسکو منعکس کردند؛ در‌حالی‌که مفهومی به اسم خوشنویسی ایرانی به‌عنوان یک عنصر میراث ناملموس فرهنگی در یونسکو به ثبت نرسیده است، بلکه برنامه ملی پاسداری از خوشنویسی در ایران ثبت شده است. این یک فرصت است که هر کشوری مثل ما بتواند از رهگذر آن برای برجسته‌سازی گنجینه فرهنگ و هنر خود به دنیا بهره‌مند شود، اما متأسفانه دستخوش منازعات سیاسی داخل و خارج از کشور شده است». این پژوهشگر ثبت برنامه پاسداری ملی از خوشنویسی در ایران را مستلزم ثبت ملی و اسناد قابل ارجاع می‌داند. او می‌گوید: «باید در ابتدا به این نکته بپردازیم که متن این برنامه کجاست. دوستان فعالیت‌هایی را که انجمن خوشنویسان ایران در چند دهه اخیر انجام داده‌اند، مستندسازی و ارائه کردند؛ در‌‌صورتی‌که برنامه ملی در داخل کشور به ثبت نرسیده است و شما به‌‌عنوان خبرنگار متنی را برای رصد این برنامه قابل دسترس ندارید. برنامه ملی باید به‌عنوان مرجع قابل استناد در کشور باشد». با توجه به اینکه آنچه ما به‌عنوان خوشنویسی ایرانی می‌شناسیم از ابتدا با هنرمندان و مبدعان ایرانی شکل گرفته، اشاره به این برنامه «در ایران» سؤال‌برانگیز است؛ چرا‌که این هنر از جایی به کشور ما نرسیده است. مرادخانی در این مورد اشاره می‌کند: «ما وقتی می‌گوییم «برنامه ملی پاسداری از خوشنویسی در ایران»، بخش آخرش یعنی «در ایران» روشن نیست؛ چرا‌که مگر هنر خوشنویسی، هنری وارداتی به ایران است؟ خوشنویسی برای ایران است. خطوط شش‌گانه عربی را مگر کسی غیر از ابن‌مقله بیضاوی‌شیرازی نوشته است؟ مگر نستعلیق ابداع میرعلی تبریزی نیست؟ مگر شکسته‌نستعلیق ابداع درویش عبدالمجید طالقانی نیست؟ آیا استفاده از این عنوان مبتنی بر بعضی روابط در سطوح داخلی و خارجی نیست؟ بنابراین ما باید صرفا از واژه خوشنویسی ایرانی استفاده کنیم. نکته سوم اینکه چرا گزارش ثبت این برنامه پاسداری را که به وضوح توسط یونسکو منتشر شده، به نحوی دیگر به‌عنوان عنصری فرهنگی و ثبت خوشنویسی ایرانی بیان کنیم. این بازی با افکار عمومی و سرمایه‌های جامعه است. آیا فقط انجمن خوشنویسان در احیای خوشنویسی در دهه‌های اخیر تلاش کرده‌اند؟ خوشنویسان و استادان برجسته‌ای که به صورت مستقل کار می‌کنند و آکادمی‌های خصوصی هم باید در نظر گرفته می‌‌شدند و همه این موارد نشان از شتاب‌زدگی در این برنامه و اطلاع‌رسانی‌اش دارد. امیدوارم مسئولان به جای فضاسازی، واقعیت را تبیین کنند و برجسته‌سازی‌ها مبتنی بر اسناد، گزارش و مدارک باشد و نه ذهنیات شخصی. ما در هر موقعیت و عنوانی که باشیم، نباید چنین چالش‌هایی را پدید آوریم».
اما علل و نیازهای شکل‌گیری کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس
(Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage) که در کنفرانس عمومی یونسکو از 29 سپتامبر تا 17 اکتبر 2003 بررسی شده، حائز اهمیت است. در بیان زوایای این اهمیت، فرهاد نظری، پژوهشگر و کارشناس میراث فرهنگی توضیح می‌دهد: «در مقدمه این کنوانسیون آمده که این کنواسیون با اشاره به اسناد بین‌المللی مانند اعلامیه جهانی حقوق بشر 1948، میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی 1966 و میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی 1966، توصیه یونسکو در مورد پاسداری از فرهنگ و فولکلور در 1989، در اعلامیه جهانی یونسکو درمورد تنوع فرهنگی در سال 2001 و با توجه به اهمیت میراث فرهنگی ناملموس به‌عنوان سرچشمه اصلی تنوع فرهنگی و ضامن توسعه پایدار، این سند بین‌المللی به تصویب رسیده و قرار شد تا ملاک عمل کشورهای جهان در پاسداری از میراث ناملموس باشد. در همین مقدمه گفته شده که فرایندهای جهانی‌شدن و دگرگونی اجتماعی، به زوال و نابودی میراث فرهنگی ناملموس منجر شده و از میراث فرهنگی ناملموس موجب گفت‌وگوی جوامع و ملت‌ها خواهد شد. ازاین‌رو تصویب چنین کنوانسیونی با هدف پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس بشری ضروری است».
نظری در ادامه افزود: «نزدیک به دو دهه است که از تصویب این کنوانسیون می‌گذرد و امکان ارزیابی این کنوانسیون و بررسی نقاط قوت و‌ ضعف آن میسر شده است. این کنوانسیون، اهداف والایی دارد و توانسته جوامع و ملت‌های جهان را نسبت به پاسداری و ترویج میراث ناملموس خود ترغیب کند. در بخش چهار کنوانسیون از سازوکار و فهرست‌هایی برای شناسایی، ثبت و پاسداری میراث ناملموس سخن به میان آمده و به عبارتی و به‌طور خلاصه شناسایی، ثبت نمونه‌ها و مصادیق میراث ناملموس اقدامی برای پاسداری به شمار می‌رود».
گرچه ثبت ارزش میراث فرهنگی ملموس و ناملموس در نهایت به عرضه سبک فرهنگ و تمدن یک کشور مبتنی است، اما امروزه مباحث مختلفی بیشتر فضای رقابت را در این به ثبت رسانیدن مطرح کرده و در مواردی راه رقابت مسیر اصلی، یعنی اشاعه هویت را با تحریفاتی روبه‌رو کرده است. این کارشناس درباره این رقابت بیان می‌کند: «امروزه، ثبت عناصر و مصادیق میراث ناملموس به ابزاری برای رقابت میان کشورها تبدیل شده است که به نحوی مسابقه‌گونه پیش می‌رود و نه‌تنها با اهداف و روح کنوانسیون مغایرت دارد، بلکه در تضاد با برخی از اهداف کنوانسیون است و به جای آنکه موجب گفت‌وگو و دوستی شود، نتیجه معکوس داشته است. البته این موضوع عمومیت ندارد و در موارد خاصی رخ داده و بروز کرده است. علاوه بر این، مقوله ثبت میراث ناملموس در کنوانسیون ۲۰۰۳ که از کنوانسیون ۱۹۷۲ الگوبرداری شده، به نظر می‌رسد حاوی اشکالاتی است. کنوانسیون پاسداری از میراث ناملموس، نیازمند پاسداری و مراقبت است و اگر رقابت ثبت میراث ناملموس به درستی مدیریت نشود، به عاملی علیه هدف کنوانسیون تبدیل خواهد شد».
در میانه دورانی که ثبت میراث ناملموس به موضوعی برای رقابت تبدیل شده و علنا در تضاد با روح کنوانسیون‌های بین‌المللی قرار گرفته، کم‌کاری نهادهای مربوطه از یک‌ سو و کم‌توجهی به اهمیت یونسکو در ثبت میراث ناملموس از سوی دیگر به فرهنگ غنی کشورمان آسیب وارد کرده است. انتشار خبر ثبت برنامه ملی پاسداری از خوشنویسی در ایران به‌عنوان ثبت خوشنویسی ایرانی در یونسکو، علاوه بر اینها اعتماد عمومی نسبت به نهادهای ذی‌ربط را نیز خدشه‌دار می‌کند؛ انگار در ایران روح کنوانسیون‌های فرهنگی و قراردادهای جهانی راحت‌تر زیر پا گذاشته می‌شود.

از میان مفاهیم مختلف در میراث فرهنگی، قطعا خوشنویسی بیش از همه یادآور هویت ایرانی است که هم به دلیل قدمت زیاد این سنت در ایران است و هم به دلیل مبدعان ایرانی‌اش از‌ جمله ابن‌مقله بیضاوی‌شیرازی، پدر خوشنویسی ایرانی، خواجه تاج سلمانی، ابداع‌کننده نخستین خط مستقل ایرانی یعنی تعلیق و دیگر بزرگان این هنر. ازاین‌رو کسی به دنبال اثبات سرآغاز این هنر در ایران نیست. خوشنویسی، هنری برای نوشتن در ساختمانی موزون است که یکی از اصلی‌ترین نشانه‌های فرهنگی بخشی از فرهنگ ایران محسوب شده و اکنون به‌عنوان هفتمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس به حساب می‌آید و به‌تازگی خبری از ثبت خوشنویسی ایران در یونسکو منتشر شده که بر اساس شواهد و گزارش سازمان یونسکو، خبر با واقعیت انطباق ندارد، بلکه صرفا «برنامه ملی پاسداری از خوشنویسی در ایران» به ثبت رسیده که به‌نوعی گزارشی از 40 سال فعالیت انجمن خوشنویسان ایران است. گرچه اسنادی مربوط به ثبت ملی این اقدام در کشور موجود نیست و پاسداری این هنر به تنهایی کافی نیست، اما همچنان این اقدام چندان هم خالی از لطف نیست و گامی برای آشنایی بین‌الملل با فعالیت‌های خوشنویسی ایران در سال‌های اخیر ایجاد ‌می‌کند. از سوی دیگر، ثبت بین‌المللی فرهنگ ملموس (مادی) و ناملموس (معنوی) با هدف توسعه روابط و فرهنگ‌ها شکل می‌گیرد؛ اما بعضی از رقابت‌ها نتیجه‌ای عکس را برای ملل به همراه می‌آورد.

حجت مرادخانی، پژوهشگر صنایع دستی و میراث فرهنگی، با اشاره به اهمیت ثبت میراث ناملموس فرهنگی درباره ثبت «برنامه ملی پاسداری از هنر خوشنویسی در ایران» در یونسکو بیان می‌کند: «میراث فرهنگی ناملموس بخشی از آثاری هستند که بر اساس کنوانسیون 2003 یونسکو به ثبت می‌رسند و به‌عنوان میراث بشری در دنیا معرفی می‌شوند. میراث فرهنگی ناملموس هم در واقع تولیدات و فرایندهای فرهنگی هستند که با گذشت زمان و از نسلی به نسل دیگر منتقل شدند و باقی ماندند و به نوعی بخشی از دارایی‌های ملل مختلف هستند. این میراث جلوه‌هایی از فرهنگ به شمار می‌روند که قابل ثبت و ضبط هستند، اما ملموس و قابل ثبت در فضای فیزیکی مثل موزه نیستند. این میراث از طریق ابزارهای رسانه‌ای قابل تجربه هستند؛ مثل هنرهای سنتی، گویش‌های گوناگون، فستیوال‌ها و مواردی از این دست که نمونه‌های زیادی داریم. ما هم در کشورمان اقداماتی در این حوزه انجام دادیم که یکی از این موارد اخیر که مورد مناقشه در فضای رسانه‌ای هم قرار گرفته، بحث خوشنویسی ایرانی است». مرادخانی واقعیت آنچه را برای خوشنویسی ایرانی در اجلاس یونسکو رخ داده، چنین شرح می‌دهد: «در اجلاس اخیر، پرونده‌ای از ایران با عنوان برنامه ملی پاسداری از هنر خوشنویسی در ایران به‌عنوان اقدامی مثبت به ثبت رسیده، اما نکته این است که متولیان امر در وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی این اتفاق را با عنوان ثبت خوشنویسی ایرانی در یونسکو منعکس کردند؛ در‌حالی‌که مفهومی به اسم خوشنویسی ایرانی به‌عنوان یک عنصر میراث ناملموس فرهنگی در یونسکو به ثبت نرسیده است، بلکه برنامه ملی پاسداری از خوشنویسی در ایران ثبت شده است. این یک فرصت است که هر کشوری مثل ما بتواند از رهگذر آن برای برجسته‌سازی گنجینه فرهنگ و هنر خود به دنیا بهره‌مند شود، اما متأسفانه دستخوش منازعات سیاسی داخل و خارج از کشور شده است». این پژوهشگر ثبت برنامه پاسداری ملی از خوشنویسی در ایران را مستلزم ثبت ملی و اسناد قابل ارجاع می‌داند. او می‌گوید: «باید در ابتدا به این نکته بپردازیم که متن این برنامه کجاست. دوستان فعالیت‌هایی را که انجمن خوشنویسان ایران در چند دهه اخیر انجام داده‌اند، مستندسازی و ارائه کردند؛ در‌‌صورتی‌که برنامه ملی در داخل کشور به ثبت نرسیده است و شما به‌‌عنوان خبرنگار متنی را برای رصد این برنامه قابل دسترس ندارید. برنامه ملی باید به‌عنوان مرجع قابل استناد در کشور باشد». با توجه به اینکه آنچه ما به‌عنوان خوشنویسی ایرانی می‌شناسیم از ابتدا با هنرمندان و مبدعان ایرانی شکل گرفته، اشاره به این برنامه «در ایران» سؤال‌برانگیز است؛ چرا‌که این هنر از جایی به کشور ما نرسیده است. مرادخانی در این مورد اشاره می‌کند: «ما وقتی می‌گوییم «برنامه ملی پاسداری از خوشنویسی در ایران»، بخش آخرش یعنی «در ایران» روشن نیست؛ چرا‌که مگر هنر خوشنویسی، هنری وارداتی به ایران است؟ خوشنویسی برای ایران است. خطوط شش‌گانه عربی را مگر کسی غیر از ابن‌مقله بیضاوی‌شیرازی نوشته است؟ مگر نستعلیق ابداع میرعلی تبریزی نیست؟ مگر شکسته‌نستعلیق ابداع درویش عبدالمجید طالقانی نیست؟ آیا استفاده از این عنوان مبتنی بر بعضی روابط در سطوح داخلی و خارجی نیست؟ بنابراین ما باید صرفا از واژه خوشنویسی ایرانی استفاده کنیم. نکته سوم اینکه چرا گزارش ثبت این برنامه پاسداری را که به وضوح توسط یونسکو منتشر شده، به نحوی دیگر به‌عنوان عنصری فرهنگی و ثبت خوشنویسی ایرانی بیان کنیم. این بازی با افکار عمومی و سرمایه‌های جامعه است. آیا فقط انجمن خوشنویسان در احیای خوشنویسی در دهه‌های اخیر تلاش کرده‌اند؟ خوشنویسان و استادان برجسته‌ای که به صورت مستقل کار می‌کنند و آکادمی‌های خصوصی هم باید در نظر گرفته می‌‌شدند و همه این موارد نشان از شتاب‌زدگی در این برنامه و اطلاع‌رسانی‌اش دارد. امیدوارم مسئولان به جای فضاسازی، واقعیت را تبیین کنند و برجسته‌سازی‌ها مبتنی بر اسناد، گزارش و مدارک باشد و نه ذهنیات شخصی. ما در هر موقعیت و عنوانی که باشیم، نباید چنین چالش‌هایی را پدید آوریم».
اما علل و نیازهای شکل‌گیری کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس
(Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage) که در کنفرانس عمومی یونسکو از 29 سپتامبر تا 17 اکتبر 2003 بررسی شده، حائز اهمیت است. در بیان زوایای این اهمیت، فرهاد نظری، پژوهشگر و کارشناس میراث فرهنگی توضیح می‌دهد: «در مقدمه این کنوانسیون آمده که این کنواسیون با اشاره به اسناد بین‌المللی مانند اعلامیه جهانی حقوق بشر 1948، میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی 1966 و میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی 1966، توصیه یونسکو در مورد پاسداری از فرهنگ و فولکلور در 1989، در اعلامیه جهانی یونسکو درمورد تنوع فرهنگی در سال 2001 و با توجه به اهمیت میراث فرهنگی ناملموس به‌عنوان سرچشمه اصلی تنوع فرهنگی و ضامن توسعه پایدار، این سند بین‌المللی به تصویب رسیده و قرار شد تا ملاک عمل کشورهای جهان در پاسداری از میراث ناملموس باشد. در همین مقدمه گفته شده که فرایندهای جهانی‌شدن و دگرگونی اجتماعی، به زوال و نابودی میراث فرهنگی ناملموس منجر شده و از میراث فرهنگی ناملموس موجب گفت‌وگوی جوامع و ملت‌ها خواهد شد. ازاین‌رو تصویب چنین کنوانسیونی با هدف پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس بشری ضروری است».
نظری در ادامه افزود: «نزدیک به دو دهه است که از تصویب این کنوانسیون می‌گذرد و امکان ارزیابی این کنوانسیون و بررسی نقاط قوت و‌ ضعف آن میسر شده است. این کنوانسیون، اهداف والایی دارد و توانسته جوامع و ملت‌های جهان را نسبت به پاسداری و ترویج میراث ناملموس خود ترغیب کند. در بخش چهار کنوانسیون از سازوکار و فهرست‌هایی برای شناسایی، ثبت و پاسداری میراث ناملموس سخن به میان آمده و به عبارتی و به‌طور خلاصه شناسایی، ثبت نمونه‌ها و مصادیق میراث ناملموس اقدامی برای پاسداری به شمار می‌رود».
گرچه ثبت ارزش میراث فرهنگی ملموس و ناملموس در نهایت به عرضه سبک فرهنگ و تمدن یک کشور مبتنی است، اما امروزه مباحث مختلفی بیشتر فضای رقابت را در این به ثبت رسانیدن مطرح کرده و در مواردی راه رقابت مسیر اصلی، یعنی اشاعه هویت را با تحریفاتی روبه‌رو کرده است. این کارشناس درباره این رقابت بیان می‌کند: «امروزه، ثبت عناصر و مصادیق میراث ناملموس به ابزاری برای رقابت میان کشورها تبدیل شده است که به نحوی مسابقه‌گونه پیش می‌رود و نه‌تنها با اهداف و روح کنوانسیون مغایرت دارد، بلکه در تضاد با برخی از اهداف کنوانسیون است و به جای آنکه موجب گفت‌وگو و دوستی شود، نتیجه معکوس داشته است. البته این موضوع عمومیت ندارد و در موارد خاصی رخ داده و بروز کرده است. علاوه بر این، مقوله ثبت میراث ناملموس در کنوانسیون ۲۰۰۳ که از کنوانسیون ۱۹۷۲ الگوبرداری شده، به نظر می‌رسد حاوی اشکالاتی است. کنوانسیون پاسداری از میراث ناملموس، نیازمند پاسداری و مراقبت است و اگر رقابت ثبت میراث ناملموس به درستی مدیریت نشود، به عاملی علیه هدف کنوانسیون تبدیل خواهد شد».
در میانه دورانی که ثبت میراث ناملموس به موضوعی برای رقابت تبدیل شده و علنا در تضاد با روح کنوانسیون‌های بین‌المللی قرار گرفته، کم‌کاری نهادهای مربوطه از یک‌ سو و کم‌توجهی به اهمیت یونسکو در ثبت میراث ناملموس از سوی دیگر به فرهنگ غنی کشورمان آسیب وارد کرده است. انتشار خبر ثبت برنامه ملی پاسداری از خوشنویسی در ایران به‌عنوان ثبت خوشنویسی ایرانی در یونسکو، علاوه بر اینها اعتماد عمومی نسبت به نهادهای ذی‌ربط را نیز خدشه‌دار می‌کند؛ انگار در ایران روح کنوانسیون‌های فرهنگی و قراردادهای جهانی راحت‌تر زیر پا گذاشته می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.