|

صحنه‌‌آرایی مرگ

شرق: «مکاشفاتی در باد» عنوان مجموعه مقالاتی در باب شعر از رزا جمالی است که در نشر هشت منتشر شده است. این مجموعه شامل نُه مقاله است که اغلب به خوانش شعر یکی از شاعران معاصر ایرانی مربوط‌اند. مقاله اول کتاب، «بحثی در آسیب‌شناسی و نگرشی انتقادی به زیربناهای شعر شاملو» نام دارد. نویسنده در این مقاله شعر شاملو را حرکتی عظیم در شعر معاصر فارسی می‌داند و می‌گوید که او شاعری است که پس از نیما شعر را در معنای معاصرش به کار گرفت و طرحی از یک تاریخ ادبی درازمدت را رقم زد. نویسنده در این مقاله تلاش کرده با نگرشی انتقادی به برخی وجوه شعر شاملو بپردازد. در بخشی از این مقاله می‌خوانیم: «شعر شاملو شعری است که بر اومانیسمی افراطی بنا شده است، مفهوم این اومانیسم در معنای رمانتیک خود و با احساساتی‌گری متجلی می‌شود، ستایش انسان و فصاحت و بلاغتی که در این ستایش بزرگ‌نمایی شده است و نهایتا یک خطابه عظیم اجتماعی. گرچه دگردیسی اومانیسم در پروسه‌های انتهایی مدرنیسم و شروع پسامدرنیسم نقشی اساسی‌ است، تا جایی که این وفاداری به انسان به بیزاری بدل می‌شود و نظریه مرگ انسان و ضداومانیسم را رقم می‌زند؛ اما در شعر شاملو گاه این همه ستایش شک‌برانگیز است». مقاله دوم کتاب «عصر دموکراسی ادبی و شعر چند‌صدایی» نام دارد. در این مقاله آن‌طور که از عنوانش هم برمی‌آید، به مفهوم چندصدایی در شعر پرداخته شده است. دیگر مقالات کتاب خوانش‌هایی است از شعرهای علی باباچاهی، یدالله رؤیایی، رضا براهنی، نازنین نظام‌شهیدی، حافظ موسوی و شمس آقاجانی. در بخشی از مقاله‌ای که مربوط به «هفتاد سنگ قبر» یدالله رؤیایی است می‌خوانیم: «در شعرهای کتاب هفتاد سنگ قبر، رؤیایی مرگ را دستمایه‌ای قرار داده است برای یادآوری آنچه بر آدمی گذشته است که بُعد آخرالزمانی هستی را به رخ می‌کشد. انگار شاعر می‌خواهد ارواح مردگان جهان را احضار کند. در رستاخیزی که تصویری عام از روز قیامت را تداعی می‌کند، به بررسی اعمال یکایک این مردگان می‌اندیشد. به کردار، شیوه زندگی و گذشته‌های آن. کتاب پر است از اسامی شهرها، مکان‌ها، تاریخ و جغرافیا که پاره‌ای از اسامی مذهبی هستند و پاره‌ای با تاریخ و دیگر آیین‌های دیرینه و باستانی ارتباطی توأمان دارند. شاید بتوان هفتاد سنگ قبر را متنی بین ادیان و ادبیات دانست».
«دریانوردی به سمت بیزانس» عنوان گزیده‌ای از اشعار ویلیام باتلر ییتس است که با ترجمه رزا جمالی در نشر ایهام منتشر شده است. ویلیام باتلر ییتس از شاعران مهم انگلیسی‌زبان قرن بیستمی است و آن‌طور که مترجم اشاره کرده، از طلایه‌داران سمبلیسم در شعر انگلیسی و از معاشران ازرا پاوند بوده است. مترجم در بخشی از مقدمه‌اش درباره ترجمه گزیده‌ای از اشعار او نوشته: «علت علاقه من به‌عنوان مترجم به شعر ییتس یکی به خاطر شباهت‌های شعر او به بن‌مایه‌های عرفانی ادبیات کلاسیک فارسی است و دیگری به خاطر استفاده فراوان از اشعار او در موسیقی فولکلور سلتیک است. بسیاری از شعرهای ییتس همچنین پایه‌گذار تئاتر ملی ایرلند است. تئاتری که بر اسطوره‌های کهن سلتیک بنا شده است. نمایش‌نامه‌های ییتس همه غنی از ادبیات عامه ایرلند هستند. داستان‌های کوهولین به داستان رستم و سهراب بی‌شباهت نیست. آثار نمایشی او در نگاه یک خواننده فارسی‌زبان قابل مقایسه با نمایش‌نامه‌های بیضایی است که به نوعی اساطیر و تاریخ ایران را در قالب نمایش احیا کرده است و به این قالب ادبی هویتی ملی بخشیده است. به بیان دیگر شعر ییتس ناخودآگاه جمعی ایرلندی‌ها است که در زمان رنسانس ایرلندی و باززایی گذشته اساطیری سلتیک آن معنا گرفته است. ییتس نوعی نگرش نئوافلاطونی و عرفانی در شعر دارد». مترجم به همراه ترجمه شعرها، مقالاتی هم درباره او ترجمه کرده که به شناخت بهتر شعر ییتس کمک می‌کند. در بخشی از شعر «دریانوردی به سمت بیزانس» می‌خوانیم:
«این سرزمین دیگر جایی برای این مرد کهنسال نیست
جوانان در کنار هم‌اند، دست در دست
و یک دسته پرنده لابه‌لای درخت‌ها
نسلی رو به مرگ
در آوازهایش
قزل‌آلایی که به ساحل افتاده است
دریایی از ماهی‌ها که به گور می‌ماند بیشتر
گوشتی از ماهی یا ماکیان که در تمام طول تابستان حکم می‌راند
آنچه به فرزندی پذیرفته شده است به دنیا می‌آید و می‌میرد
تمام آنچه که در آن شور پنهان است، ندانستن است
بنایی تاریخی از خردی بی‌زمان».

شرق: «مکاشفاتی در باد» عنوان مجموعه مقالاتی در باب شعر از رزا جمالی است که در نشر هشت منتشر شده است. این مجموعه شامل نُه مقاله است که اغلب به خوانش شعر یکی از شاعران معاصر ایرانی مربوط‌اند. مقاله اول کتاب، «بحثی در آسیب‌شناسی و نگرشی انتقادی به زیربناهای شعر شاملو» نام دارد. نویسنده در این مقاله شعر شاملو را حرکتی عظیم در شعر معاصر فارسی می‌داند و می‌گوید که او شاعری است که پس از نیما شعر را در معنای معاصرش به کار گرفت و طرحی از یک تاریخ ادبی درازمدت را رقم زد. نویسنده در این مقاله تلاش کرده با نگرشی انتقادی به برخی وجوه شعر شاملو بپردازد. در بخشی از این مقاله می‌خوانیم: «شعر شاملو شعری است که بر اومانیسمی افراطی بنا شده است، مفهوم این اومانیسم در معنای رمانتیک خود و با احساساتی‌گری متجلی می‌شود، ستایش انسان و فصاحت و بلاغتی که در این ستایش بزرگ‌نمایی شده است و نهایتا یک خطابه عظیم اجتماعی. گرچه دگردیسی اومانیسم در پروسه‌های انتهایی مدرنیسم و شروع پسامدرنیسم نقشی اساسی‌ است، تا جایی که این وفاداری به انسان به بیزاری بدل می‌شود و نظریه مرگ انسان و ضداومانیسم را رقم می‌زند؛ اما در شعر شاملو گاه این همه ستایش شک‌برانگیز است». مقاله دوم کتاب «عصر دموکراسی ادبی و شعر چند‌صدایی» نام دارد. در این مقاله آن‌طور که از عنوانش هم برمی‌آید، به مفهوم چندصدایی در شعر پرداخته شده است. دیگر مقالات کتاب خوانش‌هایی است از شعرهای علی باباچاهی، یدالله رؤیایی، رضا براهنی، نازنین نظام‌شهیدی، حافظ موسوی و شمس آقاجانی. در بخشی از مقاله‌ای که مربوط به «هفتاد سنگ قبر» یدالله رؤیایی است می‌خوانیم: «در شعرهای کتاب هفتاد سنگ قبر، رؤیایی مرگ را دستمایه‌ای قرار داده است برای یادآوری آنچه بر آدمی گذشته است که بُعد آخرالزمانی هستی را به رخ می‌کشد. انگار شاعر می‌خواهد ارواح مردگان جهان را احضار کند. در رستاخیزی که تصویری عام از روز قیامت را تداعی می‌کند، به بررسی اعمال یکایک این مردگان می‌اندیشد. به کردار، شیوه زندگی و گذشته‌های آن. کتاب پر است از اسامی شهرها، مکان‌ها، تاریخ و جغرافیا که پاره‌ای از اسامی مذهبی هستند و پاره‌ای با تاریخ و دیگر آیین‌های دیرینه و باستانی ارتباطی توأمان دارند. شاید بتوان هفتاد سنگ قبر را متنی بین ادیان و ادبیات دانست».
«دریانوردی به سمت بیزانس» عنوان گزیده‌ای از اشعار ویلیام باتلر ییتس است که با ترجمه رزا جمالی در نشر ایهام منتشر شده است. ویلیام باتلر ییتس از شاعران مهم انگلیسی‌زبان قرن بیستمی است و آن‌طور که مترجم اشاره کرده، از طلایه‌داران سمبلیسم در شعر انگلیسی و از معاشران ازرا پاوند بوده است. مترجم در بخشی از مقدمه‌اش درباره ترجمه گزیده‌ای از اشعار او نوشته: «علت علاقه من به‌عنوان مترجم به شعر ییتس یکی به خاطر شباهت‌های شعر او به بن‌مایه‌های عرفانی ادبیات کلاسیک فارسی است و دیگری به خاطر استفاده فراوان از اشعار او در موسیقی فولکلور سلتیک است. بسیاری از شعرهای ییتس همچنین پایه‌گذار تئاتر ملی ایرلند است. تئاتری که بر اسطوره‌های کهن سلتیک بنا شده است. نمایش‌نامه‌های ییتس همه غنی از ادبیات عامه ایرلند هستند. داستان‌های کوهولین به داستان رستم و سهراب بی‌شباهت نیست. آثار نمایشی او در نگاه یک خواننده فارسی‌زبان قابل مقایسه با نمایش‌نامه‌های بیضایی است که به نوعی اساطیر و تاریخ ایران را در قالب نمایش احیا کرده است و به این قالب ادبی هویتی ملی بخشیده است. به بیان دیگر شعر ییتس ناخودآگاه جمعی ایرلندی‌ها است که در زمان رنسانس ایرلندی و باززایی گذشته اساطیری سلتیک آن معنا گرفته است. ییتس نوعی نگرش نئوافلاطونی و عرفانی در شعر دارد». مترجم به همراه ترجمه شعرها، مقالاتی هم درباره او ترجمه کرده که به شناخت بهتر شعر ییتس کمک می‌کند. در بخشی از شعر «دریانوردی به سمت بیزانس» می‌خوانیم:
«این سرزمین دیگر جایی برای این مرد کهنسال نیست
جوانان در کنار هم‌اند، دست در دست
و یک دسته پرنده لابه‌لای درخت‌ها
نسلی رو به مرگ
در آوازهایش
قزل‌آلایی که به ساحل افتاده است
دریایی از ماهی‌ها که به گور می‌ماند بیشتر
گوشتی از ماهی یا ماکیان که در تمام طول تابستان حکم می‌راند
آنچه به فرزندی پذیرفته شده است به دنیا می‌آید و می‌میرد
تمام آنچه که در آن شور پنهان است، ندانستن است
بنایی تاریخی از خردی بی‌زمان».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.