|

آیین‌ها؛ سرمایه فرهنگی غیردستوری

الهام فخاری- روان‌شناس و کنشگر فرهنگی

آیین‌ها بخشی از سرمایه فرهنگی جامعه هستند که در روندی میان نسل‌ها بازفراوری می‌شوند. آیین را کردار، سنت، رسم، و شهرآرای هم می‌نامند. آیین‌ها را می‌توان با ملاک‌های گوناگون دسته‌بندی کرد و از آیین‌های باستانی، ملی، دینی و همچنین بومی نام برد. برخی آیین‌های زایش (آغاز) برخی آیین‌های مرگ (فرجام) و برخی دیگر آیین‌های گذار بوده‌اند. آیین‌ها کارکردهایی مانا در میان مردم داشته و بستر باهم‌رسانی ارزش‌ها بوده‌اند. ارج‌نهادن به همکاری، یاوری، ارزش‌های فرهنگی، پایبندی، فداکاری و از سویی بزرگداشت سالخوردگان، پشتیبانی و پرورش کودکان، رواداری، پایبندی به میهن، نکوهش بدی و بیدادگری و ستم و... از ارزش‌های اخلاقی‌اند که در دل آیین‌ها نهفته هستند. اگرچه برخی آیین‌ها با توان و سرمایه حاکمان و مدیران برپا می‌شوند ولی در گذار تاریخی آیین‌هایی دیرپا و مانا مانده‌اند که برپاکنندگان آنها بخش کنشگر اثرگذار جامعه با سرمایه اجتماعی ارزنده بوده‌اند و چه بسا راه و روش‌هایی غیررسمی و بیرون از نهادهای دیوان‌سالارانه داشته‌اند. این روزها هم‌هنگامی آیین‌های کهن باستانی ایرانی با آیین‌های دینی بخش‌های دیگری از جامعه جهانی به پرسشی فراگیر انجامیده است: آیا گرایش برخی شهروندان ایرانی به برپایی سوروسات آیین کریسمس نشانه خودباختگی فرهنگی یا نادیده‌گرفتن آیین‌های میهنی و باستانی خویش است؟

آنچه روشن است آیین‌ها نه با دستور ماندگار می‌شوند نه با دستور از میان می‌روند. گرایش به برخی نمادها و نمودهای فرهنگی دهکده جهانی از یک‌ سو می‌تواند برگرفته از فناوری و جهش ارتباطات و اطلاعات باشد و از سوی دیگر ریشه در آمادگی و چیرگی رسانه‌ای برخی از دیگر جامعه‌ها در مقایسه با ما داشته باشد. آیین کریسمس هماوردی با آیین شب چله (یلدا)ی ما ندارد، اگر روند بازفراوری فرهنگی و هویتی، پرورش فرهنگی-تاریخی و خودآگاهی اجتماعی نسل‌ها دچار دست‌اندازها و سنگلاخ‌های گاه و بیگاه نباشد. پیامد کژومژسازی تاریخی و پاک‌سازی سلیقه‌ای تاریخی در گذر زمان آسیب‌های خودیابی و راهیابی در فرایند هویتی فرهنگی نوجوانان است. درست در هنگام زیستن در اقیانوس داده‌ها به‌جای بهره‌برداری و نقش‌آفرینی در گستره فراخ و پهناور جهانی دچار هراس و سرگشتگی شده‌ایم. اگر به پیشینه توان فرهنگی-هویتی میهنی‌مان بنگریم، درمی‌یابیم با همه دشواری‌ها، زخم‌ها و آسیب‌های تاریخی گروه‌های کنشگر برخوردار از سرمایه اجتماعی توانسته‌اند آیین نوروز یا شب چله را از میان گرد و غبار سم اسبان جنگجویان ماجراجو و فرمانروایان ایران‌ستیز، آن هم در روزگاری که چاپار و کبوتر نامه‌بر راه ارتباط بود، روشن و زنده بگذرانند. چگونه است که امروز در جهان برآمده از زیروزبرسازی فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی، کنشگران فرهنگی و اجتماعی ما در این اقیانوس به‌هم‌پیوسته در زمینه بازنمایی آیین‌ها گرفتار و دست‌به‌عصا هستند. از کارکردهای آیین‌ها گردهم‌آوردن مردم در دوره‌های منظم و باهم‌بودن و همکاری آنهاست که با خود پایداری فرهنگی و اجتماعی در پی دارد. همچنین کاهش تنش، بهبود همبستگی و مهار ترس و دلهره و کاهش کشمکش اجتماعی از کارکردهای آیین‌ها به شمار می‌روند. جشن آیینی کریسمس نه‌تنها یکی از آیین‌های کهن بخشی از جامعه ایرانی که به دین مسیح (ع) پایبند هستند بوده است، بلکه می‌تواند بی‌آنکه هماوردی برای آیین‌های باستانی و طبیعت‌بنیادمان انگار شود، نمونه‌ای از همزیستی پیروان دین‌ها در سرزمین ما باشد. البته آنچه نیاز امروز ما ایرانیان از همه نسل‌ها می‌تواند باشد، آگاهی، خودباوری و بالندگی فرهنگی-هویتی در میانه زدایش و پردازش‌های سلیقه‌ای رسمی و غیررسمی است. افروغه فرهنگ، سده‌ها و هزاران سال زنده و روشن مانده است، چون باورمندان آگاه و کنشگرانی با سرمایه اجتماعی چشمگیر آیین‌ها را روی سینی کرسی‌های شهر و روستا تا آرایه‌های میزهای امروزین خانه‌ها سینه به سینه زنده نگه داشته‌اند. باید فناوری نو را برای پرتوان و اثربخش‌شدن بهتر به کار گرفت و دانسته در این اقیانوس زیست.

آیین‌ها بخشی از سرمایه فرهنگی جامعه هستند که در روندی میان نسل‌ها بازفراوری می‌شوند. آیین را کردار، سنت، رسم، و شهرآرای هم می‌نامند. آیین‌ها را می‌توان با ملاک‌های گوناگون دسته‌بندی کرد و از آیین‌های باستانی، ملی، دینی و همچنین بومی نام برد. برخی آیین‌های زایش (آغاز) برخی آیین‌های مرگ (فرجام) و برخی دیگر آیین‌های گذار بوده‌اند. آیین‌ها کارکردهایی مانا در میان مردم داشته و بستر باهم‌رسانی ارزش‌ها بوده‌اند. ارج‌نهادن به همکاری، یاوری، ارزش‌های فرهنگی، پایبندی، فداکاری و از سویی بزرگداشت سالخوردگان، پشتیبانی و پرورش کودکان، رواداری، پایبندی به میهن، نکوهش بدی و بیدادگری و ستم و... از ارزش‌های اخلاقی‌اند که در دل آیین‌ها نهفته هستند. اگرچه برخی آیین‌ها با توان و سرمایه حاکمان و مدیران برپا می‌شوند ولی در گذار تاریخی آیین‌هایی دیرپا و مانا مانده‌اند که برپاکنندگان آنها بخش کنشگر اثرگذار جامعه با سرمایه اجتماعی ارزنده بوده‌اند و چه بسا راه و روش‌هایی غیررسمی و بیرون از نهادهای دیوان‌سالارانه داشته‌اند. این روزها هم‌هنگامی آیین‌های کهن باستانی ایرانی با آیین‌های دینی بخش‌های دیگری از جامعه جهانی به پرسشی فراگیر انجامیده است: آیا گرایش برخی شهروندان ایرانی به برپایی سوروسات آیین کریسمس نشانه خودباختگی فرهنگی یا نادیده‌گرفتن آیین‌های میهنی و باستانی خویش است؟

آنچه روشن است آیین‌ها نه با دستور ماندگار می‌شوند نه با دستور از میان می‌روند. گرایش به برخی نمادها و نمودهای فرهنگی دهکده جهانی از یک‌ سو می‌تواند برگرفته از فناوری و جهش ارتباطات و اطلاعات باشد و از سوی دیگر ریشه در آمادگی و چیرگی رسانه‌ای برخی از دیگر جامعه‌ها در مقایسه با ما داشته باشد. آیین کریسمس هماوردی با آیین شب چله (یلدا)ی ما ندارد، اگر روند بازفراوری فرهنگی و هویتی، پرورش فرهنگی-تاریخی و خودآگاهی اجتماعی نسل‌ها دچار دست‌اندازها و سنگلاخ‌های گاه و بیگاه نباشد. پیامد کژومژسازی تاریخی و پاک‌سازی سلیقه‌ای تاریخی در گذر زمان آسیب‌های خودیابی و راهیابی در فرایند هویتی فرهنگی نوجوانان است. درست در هنگام زیستن در اقیانوس داده‌ها به‌جای بهره‌برداری و نقش‌آفرینی در گستره فراخ و پهناور جهانی دچار هراس و سرگشتگی شده‌ایم. اگر به پیشینه توان فرهنگی-هویتی میهنی‌مان بنگریم، درمی‌یابیم با همه دشواری‌ها، زخم‌ها و آسیب‌های تاریخی گروه‌های کنشگر برخوردار از سرمایه اجتماعی توانسته‌اند آیین نوروز یا شب چله را از میان گرد و غبار سم اسبان جنگجویان ماجراجو و فرمانروایان ایران‌ستیز، آن هم در روزگاری که چاپار و کبوتر نامه‌بر راه ارتباط بود، روشن و زنده بگذرانند. چگونه است که امروز در جهان برآمده از زیروزبرسازی فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی، کنشگران فرهنگی و اجتماعی ما در این اقیانوس به‌هم‌پیوسته در زمینه بازنمایی آیین‌ها گرفتار و دست‌به‌عصا هستند. از کارکردهای آیین‌ها گردهم‌آوردن مردم در دوره‌های منظم و باهم‌بودن و همکاری آنهاست که با خود پایداری فرهنگی و اجتماعی در پی دارد. همچنین کاهش تنش، بهبود همبستگی و مهار ترس و دلهره و کاهش کشمکش اجتماعی از کارکردهای آیین‌ها به شمار می‌روند. جشن آیینی کریسمس نه‌تنها یکی از آیین‌های کهن بخشی از جامعه ایرانی که به دین مسیح (ع) پایبند هستند بوده است، بلکه می‌تواند بی‌آنکه هماوردی برای آیین‌های باستانی و طبیعت‌بنیادمان انگار شود، نمونه‌ای از همزیستی پیروان دین‌ها در سرزمین ما باشد. البته آنچه نیاز امروز ما ایرانیان از همه نسل‌ها می‌تواند باشد، آگاهی، خودباوری و بالندگی فرهنگی-هویتی در میانه زدایش و پردازش‌های سلیقه‌ای رسمی و غیررسمی است. افروغه فرهنگ، سده‌ها و هزاران سال زنده و روشن مانده است، چون باورمندان آگاه و کنشگرانی با سرمایه اجتماعی چشمگیر آیین‌ها را روی سینی کرسی‌های شهر و روستا تا آرایه‌های میزهای امروزین خانه‌ها سینه به سینه زنده نگه داشته‌اند. باید فناوری نو را برای پرتوان و اثربخش‌شدن بهتر به کار گرفت و دانسته در این اقیانوس زیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.