|

آمریکا در خاورمیانه می‌ماند

در چندین دهه گذشته کشورهای غربی پیوسته درصدد گسترش نفوذ و تحمیل راه‌ و روش سیاسی خود بر منطقه‌ای بوده‌اند که در تاریخ سیاسی معاصر از آن به نام «خاورمیانه» یاد می‌شود. در دوره‌های زمانی مختلف، کشورهای متعدد غربی موفق به تحقق این هدف شدند، اما دیری نگذشت که آنها با واکنش‌‌های تند و اغلب خشونت‌آمیز مردمی مواجه شدند. به‌دنبال فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ایالات‌ متحده حداقل برای مدتی به تنها قدرت خارجی مسلط بر منطقه تبدیل شد. سپس قدرت‌های جهانی دیگر به رهبری چین و روسیه با ظهور در صحنه رقابت‌های سیاسی و عقب‌راندن نفوذ آمریکا در خاورمیانه و سایر مناطق تحت نفوذش، نقش فراوانی در ایجاد تعادل در موازنه قدرت ایفا کردند. در‌همین‌حال، برخی از صاحب‌نظران در واشنگتن بر این باورند که ایالات‌ متحده به‌دلیل اینکه بدون جاه‌طلبی‌های استعماری وارد منطقه شده است و ضمن دفاع از حاکمیت قانون و اقتدار سازمان ملل متحد، در تلاش برای سوق‌دادن کشورهای منطقه به سمت رشد اقتصادی و ثبات سیاسی بوده است، این فرصت را خواهد داشت تا نقش و نفوذ بلامنازع خود را در خاورمیانه حفظ کند. بااین‌حال اکثر مردم خاورمیانه و اغلب ناظران مستقل غربی معتقدند سیاست ایالات‌ متحده در منطقه چندان معتدل نبوده و با معیارهای اعتدال‌گرایی همسویی نداشته است. آنها این واقعیت را با استناد به اقدام‌های استثمارگرانه شرکت‌های نفتی ایالات‌متحده و سایر شرکت‌های چندملیتی، استفاده بی‌نهایت مغرضانه آمریکا از شورای امنیت سازمان ملل متحد به نفع متحد شماره یک خود در منطقه (اسرائیل)، تسلیح و تأمین مالی برنامه‌های نظامی و توسعه‌طلبانه اسرائیل، تلاش‌های آشکار تل‌آویو در برخی از موارد برای بی‌ثبات‌کردن نظام‌های سیاسی به‌ رسمیت شناخته‌شده جامعه جهانی و حتی مداخله مستقیم نظامی آن در برخی از کشورها، مطرح می‌کنند. در این اواخر گزارش‌ها و تحلیل‌هایی منتشر می‌شود مبنی بر اینکه نقش آمریکا در خاورمیانه به میزان قابل‌توجهی کاهش‌یافته و این پرسش مطرح می‌شود که آیا نفوذ ایالات‌ متحده در خاورمیانه نسبت به گذشته کمتر شده است؟ در پاسخ به این پرسش می‌توان گفت که خروج ایالات‌ متحده از افغانستان، فروپاشی حکومتی که مورد حمایت آن در کابل بود، پایان عملیات جنگی آمریکا در عراق، حضور کم‌رنگ باقی‌مانده ایالات‌ متحده در سوریه‌ همراه با ناتوانی آن در ایجاد تغییر سیاسی معنادار در آن کشور و روابط پرتنش بین ایالات‌ متحده و ترکیه همه نشان می‌دهد که نفوذ آمریکا در منطقه نسبت به گذشته عملا کمتر شده است؛ اما دوره پس از حوادث 11 سپتامبر ۲۰۰۱ که ایالات‌ متحده آغاز به مداخله نظامی کرد و دولت‌های جدیدی را در افغانستان و عراق تشکیل داد و در تلاش برای حمایت از روند تغییر در لیبی و سوریه شد، دوره‌ای کاملا استثنائی بود که طی آن ایالات‌ متحده در مقایسه با وضعیت فعلی از نفوذ بسیاری در خاورمیانه برخوردار بود. بااین‌حال اگر نفوذ کنونی ایالات‌ متحده در خاورمیانه را با ۴۰ سال پیش و با زمان اوج جنگ سرد در سال ۱۹۸۱ مقایسه کنیم، درخواهیم یافت که شباهت‌های بسیاری بین وضعیت فعلی و آن زمان وجود دارد. در سال ۲۰۲۱، آمریکا اساسا همان متحدانی را دارد که در سال ۱۹۸۱ داشت و عبارت‌اند از: اسرائیل، مصر، اردن، عربستان سعودی، سایر کشورهای عربی حوزه خلیج‌ فارس و مراکش. اگر جایگاه کنونی آمریکا در خاورمیانه را به‌جای مقایسه با سال ۱۹۸۱، با سال ۱۹۷۶ مورد ارزیابی قرار دهیم، متوجه خواهیم شد که ایران در زمان شاه در فهرست متحدان آمریکا قرار داشت، درحالی‌که در شرایط کنونی هرگز چنین نیست؛ اما از سوی دیگر، اگر موضع امروز آمریکا را با موقعیت آن در سال ۱۹۷۰ بسنجیم، مصر در لیست متحدان واشنگتن قرار نخواهد گرفت، بلکه در فهرست متحدان مسکو قرار خواهد داشت؛ بنابراین، تغییر و تحولات یادشده نشان می‌دهد که شرایط کنونی شباهت بسیاری به دوران جنگ سرد دارد که طی آن به‌دست‌آوردن و ازدست‌دادن متحدان، یک اتفاق عادی بود. بااین‌حال بسیاری از کسانی که از کاهش نفوذ آمریکا در خاورمیانه انتقاد می‌کنند، به افزایش نفوذ روسیه در این منطقه اشاره می‌کنند، درحالی‌که بازگشت کنونی روسیه در مقایسه با گذشته، تحول بزرگی به شمار نمی‌رود، به‌ویژه اینکه در سال ۱۹۸۱، اتحاد جماهیر شوروی ابرقدرت غالب در سوریه، عراق، جنوب یمن، لیبی و افغانستان بود. افزون بر آنکه اتحاد جماهیر شوروی در آن زمان نسبت به آمریکا، روابط گسترده‌تری با الجزایر و یمن شمالی داشت. بسیاری از متحدان آمریکا در خاورمیانه بر این باورند که سقوط دولت کابل در افغانستان و افزایش نفوذ کشورهای دیگر در عراق نشان می‌دهد آمریکا دیگر تمایلی ندارد که به حضورش در خاورمیانه به‌عنوان یک ابرقدرت، ادامه دهد. درحالی‌که در سال ۱۹۷۳ و حدود ۴۰ سال پیش، این متحدان درباره چگونگی عقب‌نشینی آمریکا از منطقه هندو‌چین (ویتنام، کامبوج و لائوس) ابراز نگرانی می‌کردند، علاوه بر اینکه بی‌تفاوتی آمریکا در قبال سقوط شاه ایران در سال ۱۹۷۹، میزان تعهد واشنگتن در‌برابر متحدانش را زیر سؤال برد، بااین‌حال، آمریکا در آن زمان تصمیمی برای ترک خاورمیانه نگرفت و بعید است که درحال‌حاضر نیز درصدد اتخاذ چنین تصمیمی باشد و خاورمیانه را ترک کند.
منبع: ایندیپندنت

در چندین دهه گذشته کشورهای غربی پیوسته درصدد گسترش نفوذ و تحمیل راه‌ و روش سیاسی خود بر منطقه‌ای بوده‌اند که در تاریخ سیاسی معاصر از آن به نام «خاورمیانه» یاد می‌شود. در دوره‌های زمانی مختلف، کشورهای متعدد غربی موفق به تحقق این هدف شدند، اما دیری نگذشت که آنها با واکنش‌‌های تند و اغلب خشونت‌آمیز مردمی مواجه شدند. به‌دنبال فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ایالات‌ متحده حداقل برای مدتی به تنها قدرت خارجی مسلط بر منطقه تبدیل شد. سپس قدرت‌های جهانی دیگر به رهبری چین و روسیه با ظهور در صحنه رقابت‌های سیاسی و عقب‌راندن نفوذ آمریکا در خاورمیانه و سایر مناطق تحت نفوذش، نقش فراوانی در ایجاد تعادل در موازنه قدرت ایفا کردند. در‌همین‌حال، برخی از صاحب‌نظران در واشنگتن بر این باورند که ایالات‌ متحده به‌دلیل اینکه بدون جاه‌طلبی‌های استعماری وارد منطقه شده است و ضمن دفاع از حاکمیت قانون و اقتدار سازمان ملل متحد، در تلاش برای سوق‌دادن کشورهای منطقه به سمت رشد اقتصادی و ثبات سیاسی بوده است، این فرصت را خواهد داشت تا نقش و نفوذ بلامنازع خود را در خاورمیانه حفظ کند. بااین‌حال اکثر مردم خاورمیانه و اغلب ناظران مستقل غربی معتقدند سیاست ایالات‌ متحده در منطقه چندان معتدل نبوده و با معیارهای اعتدال‌گرایی همسویی نداشته است. آنها این واقعیت را با استناد به اقدام‌های استثمارگرانه شرکت‌های نفتی ایالات‌متحده و سایر شرکت‌های چندملیتی، استفاده بی‌نهایت مغرضانه آمریکا از شورای امنیت سازمان ملل متحد به نفع متحد شماره یک خود در منطقه (اسرائیل)، تسلیح و تأمین مالی برنامه‌های نظامی و توسعه‌طلبانه اسرائیل، تلاش‌های آشکار تل‌آویو در برخی از موارد برای بی‌ثبات‌کردن نظام‌های سیاسی به‌ رسمیت شناخته‌شده جامعه جهانی و حتی مداخله مستقیم نظامی آن در برخی از کشورها، مطرح می‌کنند. در این اواخر گزارش‌ها و تحلیل‌هایی منتشر می‌شود مبنی بر اینکه نقش آمریکا در خاورمیانه به میزان قابل‌توجهی کاهش‌یافته و این پرسش مطرح می‌شود که آیا نفوذ ایالات‌ متحده در خاورمیانه نسبت به گذشته کمتر شده است؟ در پاسخ به این پرسش می‌توان گفت که خروج ایالات‌ متحده از افغانستان، فروپاشی حکومتی که مورد حمایت آن در کابل بود، پایان عملیات جنگی آمریکا در عراق، حضور کم‌رنگ باقی‌مانده ایالات‌ متحده در سوریه‌ همراه با ناتوانی آن در ایجاد تغییر سیاسی معنادار در آن کشور و روابط پرتنش بین ایالات‌ متحده و ترکیه همه نشان می‌دهد که نفوذ آمریکا در منطقه نسبت به گذشته عملا کمتر شده است؛ اما دوره پس از حوادث 11 سپتامبر ۲۰۰۱ که ایالات‌ متحده آغاز به مداخله نظامی کرد و دولت‌های جدیدی را در افغانستان و عراق تشکیل داد و در تلاش برای حمایت از روند تغییر در لیبی و سوریه شد، دوره‌ای کاملا استثنائی بود که طی آن ایالات‌ متحده در مقایسه با وضعیت فعلی از نفوذ بسیاری در خاورمیانه برخوردار بود. بااین‌حال اگر نفوذ کنونی ایالات‌ متحده در خاورمیانه را با ۴۰ سال پیش و با زمان اوج جنگ سرد در سال ۱۹۸۱ مقایسه کنیم، درخواهیم یافت که شباهت‌های بسیاری بین وضعیت فعلی و آن زمان وجود دارد. در سال ۲۰۲۱، آمریکا اساسا همان متحدانی را دارد که در سال ۱۹۸۱ داشت و عبارت‌اند از: اسرائیل، مصر، اردن، عربستان سعودی، سایر کشورهای عربی حوزه خلیج‌ فارس و مراکش. اگر جایگاه کنونی آمریکا در خاورمیانه را به‌جای مقایسه با سال ۱۹۸۱، با سال ۱۹۷۶ مورد ارزیابی قرار دهیم، متوجه خواهیم شد که ایران در زمان شاه در فهرست متحدان آمریکا قرار داشت، درحالی‌که در شرایط کنونی هرگز چنین نیست؛ اما از سوی دیگر، اگر موضع امروز آمریکا را با موقعیت آن در سال ۱۹۷۰ بسنجیم، مصر در لیست متحدان واشنگتن قرار نخواهد گرفت، بلکه در فهرست متحدان مسکو قرار خواهد داشت؛ بنابراین، تغییر و تحولات یادشده نشان می‌دهد که شرایط کنونی شباهت بسیاری به دوران جنگ سرد دارد که طی آن به‌دست‌آوردن و ازدست‌دادن متحدان، یک اتفاق عادی بود. بااین‌حال بسیاری از کسانی که از کاهش نفوذ آمریکا در خاورمیانه انتقاد می‌کنند، به افزایش نفوذ روسیه در این منطقه اشاره می‌کنند، درحالی‌که بازگشت کنونی روسیه در مقایسه با گذشته، تحول بزرگی به شمار نمی‌رود، به‌ویژه اینکه در سال ۱۹۸۱، اتحاد جماهیر شوروی ابرقدرت غالب در سوریه، عراق، جنوب یمن، لیبی و افغانستان بود. افزون بر آنکه اتحاد جماهیر شوروی در آن زمان نسبت به آمریکا، روابط گسترده‌تری با الجزایر و یمن شمالی داشت. بسیاری از متحدان آمریکا در خاورمیانه بر این باورند که سقوط دولت کابل در افغانستان و افزایش نفوذ کشورهای دیگر در عراق نشان می‌دهد آمریکا دیگر تمایلی ندارد که به حضورش در خاورمیانه به‌عنوان یک ابرقدرت، ادامه دهد. درحالی‌که در سال ۱۹۷۳ و حدود ۴۰ سال پیش، این متحدان درباره چگونگی عقب‌نشینی آمریکا از منطقه هندو‌چین (ویتنام، کامبوج و لائوس) ابراز نگرانی می‌کردند، علاوه بر اینکه بی‌تفاوتی آمریکا در قبال سقوط شاه ایران در سال ۱۹۷۹، میزان تعهد واشنگتن در‌برابر متحدانش را زیر سؤال برد، بااین‌حال، آمریکا در آن زمان تصمیمی برای ترک خاورمیانه نگرفت و بعید است که درحال‌حاضر نیز درصدد اتخاذ چنین تصمیمی باشد و خاورمیانه را ترک کند.
منبع: ایندیپندنت

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.