|

عشق به آفرینش

فلسفه صرفا درباره دانایی نیست، بلکه درباره عشق هم هست. بدون عشق هیچ دانایی‌ای وجود ندارد و بدون دانایی هیچ عشقی. عشق بدون دانایی بیشتر شبیه رانه‌ای حیوانی است و دانایی بدون عشق تا حد جست‌وجوی ساده اطلاعات تنزل می‌یابد. این دو ضروری‌اند، اما زوج هماهنگی را تشکیل نمی‌دهند. کشمکش این دو که معنای فلسفه یعنی «عشق دانایی» را می‌سازد، ما را به عنوان انسان تعریف می‌کند و موقعیت خاصشان در هر یک از ما، ما را به آن که هستیم تبدیل می‌کند. فلسفه به اعتبار ریشه لغت‌شناسی‌اش شعبه‌ای از عشق است و این حقیقت مهمی است كه اغلب از یاد می‌رود. درست است كه فلسفه از همان آغاز به معنای هر پژوهش یا تحقیق و جست‌وجویی بود كه لازمه‌اش بهره‌مندی از توانایی و استعداد ذهنی و كوشش عقلی یا فكری بود، اما یونانیان و نخستین فیلسوفان همین كه از «فیلاسوفیا» حرف می‌زدند به نوعی عشق نظر داشتند. در طول تاریخ این شعبه از عشق دستخوش دگرگونی‌هایی می‌شود، چون عشق در همه مسلك‌ها و در بین بیشتر قوم‌ها چیزی دردسرآفرین است و با عقل و دانایی جور درنمی‌آید، حتی اگر این عشق به خود عقل، به خود دانایی باشد. در قرون وسطی معنای واژه محدود شد، در این دوران فلسفه را «شهبانوی علوم» می‌گفتند. در قرن‌های ۱۷ و ۱۸ میلادی نیوتن نام كتاب عظیمش را «اصول ریاضی فلسفه طبیعی» گذاشت كه قاعدتا نه با عشق نسبتی داشت و نه چندان با آنچه امروز از فلسفه می‌فهمیم. امروز هم كه كمتر می‌شنویم فیلسوفی به خود لقب «عاشق دانایی» بدهد؛ اكثر آنانی كه عمر خود را خرج جست‌وجوی شناخت و معرفت می‌كنند هیچ داعیه فیلسوفی ندارند، گو اینكه وقتی كسی سر چیزی عمر می‌گذارد و روز و شب خود را به یك چیز اختصاص می‌دهد به معنای درست كلمه به آن چیز «عشق» می‌ورزد. فلسفه با ایده‌ها و با صورت‌های تولیدشده در كارخانه ذهن سروكار دارد و همین‌ها موضوع‌های شناخت او را تشكیل می‌دهند و همین‌ها هستند كه دیر یا زود بدل به بت‌هایی می‌شوند كه باید شكست‌شان.
کتاب «عشق دانایی» اثر روی برند که به‌تازگی با ترجمه پرویز شریفی‌درآمدی و آفتاب پیرزاده‌نهوجی و به همت نشر ثالث منتشر شده روایتی جذاب از هفت اثر فلسفی مهم از شش فیلسوف و نویسنده بزرگ غربی است: افلاطون، اسپینوزا، روسو، نیچه، فوکو و دریدا. فصل‌های اول و دوم به ترسیم سیمای سقراط در دو رساله افلاطون (دفاعیه و ضیافت) می‌پردازد؛ در این فصل با اکثر ایده‌های فلسفی سقراط (و افلاطون) آشنا می‌شویم. فصل سوم و چهارم به دو فیلسوف بسیار تأثیرگذار (اسپینوزا و روسو) اختصاص دارد؛ با اسپینوزا از تجسم روح هندسی آگاه می‌شویم و با روسو از خیال‌پردازی‌های پرسه‌زن تنها. فصل پنجم به نیچه و یکی از جدلی‌ترین و سرزنده‌ترین آثارش (تبارشناسی اخلاق) می‌پردازد؛ آنچه لازم است درباره نیچه و حیات فکری او بدانیم در اینجا گردآوری‌ شده است. در نهایت، فصل‌های ششم و هفتم به دو فیلسوف فرانسوی اختصاص یافته‌اند: فوکو و دریدا. تلاش شده چهره‌ای واضح و قابل فهم از این دو فیلسوف مهیا شود؛ فیلسوفانی که هنوز چندان که باید و شاید شناخته‌شده نیستند، اما جزء مهم‌ترین اندیشمندان قرن بیستم به شمار می‌روند. این کتاب کوششی عملی است برای نشان‌دادن مفهوم فیلاسوفیا (عشق به دانایی) در تاریخ اندیشه مغرب‌زمین، به میانجی آثار و اندیشه‌های این شش فیلسوف بزرگ. هر فصل خوانشی است از یک کتاب. این متون وابسته به طرز فکرهای خاصی هستند و اغلب آنها پس از مرگ نویسنده منتشر شده‌اند و تأملاتی را درباره نوع فلسفه زندگی، «زندگی ذهن» (اصطلاحی که شامل طیف کامل فعالیت‌ها، از شک و تردید تا خیال و میل‌داشتن می‌شود)، در بر می‌گیرند. خوانش نویسنده از جنبشی فکری که این متفکران به وجود آوردند پیروی می‌کند؛ اشتیاقی که محرک ایده‌ها و نتایج بحث‌شده او در متن کتاب است. گاهی تفاسیری که فراهم کرده، از سوی سایر نویسندگان ارائه شده‌اند و در چنین زمانی به این موضوع در خود متن به جای یادداشت اشاره کرده است. هدف نویسنده ایجاد یک تفسیر نظام‌مند متفاوت از این فلاسفه نیست بلکه به دنبال این است نشان دهد که چه چیزی این فیلسوفان مختلف را به هم پیوند می‌دهد، چه چیزی آنها را تحریک می‌کند، به چه چیزی نائل شده‌اند و چرا امروزه برای ما اهمیت دارند. این کتاب اغلب از توضیحات آموزشی چشم‌پوشی می‌کند و در عوض تصمیم می‌گیرد ابهام و غنای هر متن را احیا کند و به برداشت‌های خواننده و توانایی او برای مسیریابی دورنمای فلسفی اعتماد کند؛ بدون طرح یا نقشه اما با حس جهت‌گیری یا دانستن چگونگی.
اگرچه درباره هر یک از این فلاسفه به طور مستقل کتاب‌های زیادی نگاشته شده، خوانش‌هایی که در این کتاب آورده شده خالی از نکاتی تازه نیستند. آنچه در این خوانش‌ها توجه خواننده را به خود جلب می‌کند، تناقض‌هایی است که نویسنده در آثار بررسی‌شده برجسته می‌کند؛ تناقض‌هایی که مشخصه کار فلاسفه مورد بحث در این کتاب هستند و نیز ذات زندگی را شکل می‌دهند؛ تناقض‌هایی که از آغاز تاکنون به حیات فلسفه استمرار بخشیده‌اند و مهارناپذیری آنها آدمی را در حیرت فرو برده است و چنان‌که معروف است، حیرت آغاز فلسفه است. این تناقض‌ها را نمی‌توان از میان برداشت، بلکه تنها می‌توان با آنها کنار آمد و نوشتن درباره این تناقض‌ها یکی از راه‌های کنارآمدن با آنهاست؛ کاری که این فلاسفه انجام داده‌اند. یکی دیگر از موارد درخور توجه که در این کتاب به آن پرداخته شده، یافتن شباهت در آرای فیلسوفان متفاوت با خطوط فکری مختلف است. در این معنا، در این کتاب کوشش شده تا یکسانی‌های تفکر به رغم تفاوت‌های آن برجسته شده و از این رهگذر دستاوردهای فکری این متفکران مطرح شود. بر این اساس و برای دوری متن از متون دانشگاهی و توجه به وجه سرگرم‌کننده‌بودن کتاب برای خواننده، عمدتا از توضیحات آموزشی صرف‌نظر شده است. این کتاب حاصل سال‌‏ها پرداختن نویسنده به متون و فیلسوفان ‏کلیدی در مجله‌‏های آکادمیک، کنفرانس‌‏ها، گفت‌وگوها و کلاس‌‏های درس است. او خود این کتاب را نتیجه خوانش دقیق یا به طور دقیق‏‌تر، نتیجه نوع خاصی از خوانش می‌داند؛ خوانشی که بر عملکرد و اثر تأکید دارد و این ابزار را برای پیام فلسفی مهم تلقی می‏‌کند.

فلسفه صرفا درباره دانایی نیست، بلکه درباره عشق هم هست. بدون عشق هیچ دانایی‌ای وجود ندارد و بدون دانایی هیچ عشقی. عشق بدون دانایی بیشتر شبیه رانه‌ای حیوانی است و دانایی بدون عشق تا حد جست‌وجوی ساده اطلاعات تنزل می‌یابد. این دو ضروری‌اند، اما زوج هماهنگی را تشکیل نمی‌دهند. کشمکش این دو که معنای فلسفه یعنی «عشق دانایی» را می‌سازد، ما را به عنوان انسان تعریف می‌کند و موقعیت خاصشان در هر یک از ما، ما را به آن که هستیم تبدیل می‌کند. فلسفه به اعتبار ریشه لغت‌شناسی‌اش شعبه‌ای از عشق است و این حقیقت مهمی است كه اغلب از یاد می‌رود. درست است كه فلسفه از همان آغاز به معنای هر پژوهش یا تحقیق و جست‌وجویی بود كه لازمه‌اش بهره‌مندی از توانایی و استعداد ذهنی و كوشش عقلی یا فكری بود، اما یونانیان و نخستین فیلسوفان همین كه از «فیلاسوفیا» حرف می‌زدند به نوعی عشق نظر داشتند. در طول تاریخ این شعبه از عشق دستخوش دگرگونی‌هایی می‌شود، چون عشق در همه مسلك‌ها و در بین بیشتر قوم‌ها چیزی دردسرآفرین است و با عقل و دانایی جور درنمی‌آید، حتی اگر این عشق به خود عقل، به خود دانایی باشد. در قرون وسطی معنای واژه محدود شد، در این دوران فلسفه را «شهبانوی علوم» می‌گفتند. در قرن‌های ۱۷ و ۱۸ میلادی نیوتن نام كتاب عظیمش را «اصول ریاضی فلسفه طبیعی» گذاشت كه قاعدتا نه با عشق نسبتی داشت و نه چندان با آنچه امروز از فلسفه می‌فهمیم. امروز هم كه كمتر می‌شنویم فیلسوفی به خود لقب «عاشق دانایی» بدهد؛ اكثر آنانی كه عمر خود را خرج جست‌وجوی شناخت و معرفت می‌كنند هیچ داعیه فیلسوفی ندارند، گو اینكه وقتی كسی سر چیزی عمر می‌گذارد و روز و شب خود را به یك چیز اختصاص می‌دهد به معنای درست كلمه به آن چیز «عشق» می‌ورزد. فلسفه با ایده‌ها و با صورت‌های تولیدشده در كارخانه ذهن سروكار دارد و همین‌ها موضوع‌های شناخت او را تشكیل می‌دهند و همین‌ها هستند كه دیر یا زود بدل به بت‌هایی می‌شوند كه باید شكست‌شان.
کتاب «عشق دانایی» اثر روی برند که به‌تازگی با ترجمه پرویز شریفی‌درآمدی و آفتاب پیرزاده‌نهوجی و به همت نشر ثالث منتشر شده روایتی جذاب از هفت اثر فلسفی مهم از شش فیلسوف و نویسنده بزرگ غربی است: افلاطون، اسپینوزا، روسو، نیچه، فوکو و دریدا. فصل‌های اول و دوم به ترسیم سیمای سقراط در دو رساله افلاطون (دفاعیه و ضیافت) می‌پردازد؛ در این فصل با اکثر ایده‌های فلسفی سقراط (و افلاطون) آشنا می‌شویم. فصل سوم و چهارم به دو فیلسوف بسیار تأثیرگذار (اسپینوزا و روسو) اختصاص دارد؛ با اسپینوزا از تجسم روح هندسی آگاه می‌شویم و با روسو از خیال‌پردازی‌های پرسه‌زن تنها. فصل پنجم به نیچه و یکی از جدلی‌ترین و سرزنده‌ترین آثارش (تبارشناسی اخلاق) می‌پردازد؛ آنچه لازم است درباره نیچه و حیات فکری او بدانیم در اینجا گردآوری‌ شده است. در نهایت، فصل‌های ششم و هفتم به دو فیلسوف فرانسوی اختصاص یافته‌اند: فوکو و دریدا. تلاش شده چهره‌ای واضح و قابل فهم از این دو فیلسوف مهیا شود؛ فیلسوفانی که هنوز چندان که باید و شاید شناخته‌شده نیستند، اما جزء مهم‌ترین اندیشمندان قرن بیستم به شمار می‌روند. این کتاب کوششی عملی است برای نشان‌دادن مفهوم فیلاسوفیا (عشق به دانایی) در تاریخ اندیشه مغرب‌زمین، به میانجی آثار و اندیشه‌های این شش فیلسوف بزرگ. هر فصل خوانشی است از یک کتاب. این متون وابسته به طرز فکرهای خاصی هستند و اغلب آنها پس از مرگ نویسنده منتشر شده‌اند و تأملاتی را درباره نوع فلسفه زندگی، «زندگی ذهن» (اصطلاحی که شامل طیف کامل فعالیت‌ها، از شک و تردید تا خیال و میل‌داشتن می‌شود)، در بر می‌گیرند. خوانش نویسنده از جنبشی فکری که این متفکران به وجود آوردند پیروی می‌کند؛ اشتیاقی که محرک ایده‌ها و نتایج بحث‌شده او در متن کتاب است. گاهی تفاسیری که فراهم کرده، از سوی سایر نویسندگان ارائه شده‌اند و در چنین زمانی به این موضوع در خود متن به جای یادداشت اشاره کرده است. هدف نویسنده ایجاد یک تفسیر نظام‌مند متفاوت از این فلاسفه نیست بلکه به دنبال این است نشان دهد که چه چیزی این فیلسوفان مختلف را به هم پیوند می‌دهد، چه چیزی آنها را تحریک می‌کند، به چه چیزی نائل شده‌اند و چرا امروزه برای ما اهمیت دارند. این کتاب اغلب از توضیحات آموزشی چشم‌پوشی می‌کند و در عوض تصمیم می‌گیرد ابهام و غنای هر متن را احیا کند و به برداشت‌های خواننده و توانایی او برای مسیریابی دورنمای فلسفی اعتماد کند؛ بدون طرح یا نقشه اما با حس جهت‌گیری یا دانستن چگونگی.
اگرچه درباره هر یک از این فلاسفه به طور مستقل کتاب‌های زیادی نگاشته شده، خوانش‌هایی که در این کتاب آورده شده خالی از نکاتی تازه نیستند. آنچه در این خوانش‌ها توجه خواننده را به خود جلب می‌کند، تناقض‌هایی است که نویسنده در آثار بررسی‌شده برجسته می‌کند؛ تناقض‌هایی که مشخصه کار فلاسفه مورد بحث در این کتاب هستند و نیز ذات زندگی را شکل می‌دهند؛ تناقض‌هایی که از آغاز تاکنون به حیات فلسفه استمرار بخشیده‌اند و مهارناپذیری آنها آدمی را در حیرت فرو برده است و چنان‌که معروف است، حیرت آغاز فلسفه است. این تناقض‌ها را نمی‌توان از میان برداشت، بلکه تنها می‌توان با آنها کنار آمد و نوشتن درباره این تناقض‌ها یکی از راه‌های کنارآمدن با آنهاست؛ کاری که این فلاسفه انجام داده‌اند. یکی دیگر از موارد درخور توجه که در این کتاب به آن پرداخته شده، یافتن شباهت در آرای فیلسوفان متفاوت با خطوط فکری مختلف است. در این معنا، در این کتاب کوشش شده تا یکسانی‌های تفکر به رغم تفاوت‌های آن برجسته شده و از این رهگذر دستاوردهای فکری این متفکران مطرح شود. بر این اساس و برای دوری متن از متون دانشگاهی و توجه به وجه سرگرم‌کننده‌بودن کتاب برای خواننده، عمدتا از توضیحات آموزشی صرف‌نظر شده است. این کتاب حاصل سال‌‏ها پرداختن نویسنده به متون و فیلسوفان ‏کلیدی در مجله‌‏های آکادمیک، کنفرانس‌‏ها، گفت‌وگوها و کلاس‌‏های درس است. او خود این کتاب را نتیجه خوانش دقیق یا به طور دقیق‏‌تر، نتیجه نوع خاصی از خوانش می‌داند؛ خوانشی که بر عملکرد و اثر تأکید دارد و این ابزار را برای پیام فلسفی مهم تلقی می‏‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.