|

‌ویرانگری در مرحله آخر

روزبه معین‌زاده . ‌کارشناس بازار سرمایه مالی

جولای ۱۹۴۱ در اسمولنسک، ۳۰۰کیلومتری مسکو، هیتلر بر سردوراهی مهمی قرار گرفت و در اوج موفقیت‌‌های ارتش آلمان زمانی که می‌توانست به پیروزی نهایی منتهی شود، تصمیم فاجعه‌باری گرفت. وقتی اسمولنسک تسخیر شد و مسکو بی‌دفاع در تابستان ۱۹۴۱ رها شده بود، آلمان ظرف چند هفته می‌توانست کار را به پایان برساند، اما هیتلر سرشار از پیروزی‌های پی‌درپی و سریع در موقعیتی روانی قرار گرفت که پر از شور پیروزی با غروری بی‌حد، انگیزه و هدف خود را گم کرده بود و خود را در سراشیبی سقوط قرار داد که گویی ناخودآگاه درونش، او را شایسته پیروزی نهایی نمی‌دید. هیتلر در دو‌راهی قرار گرفت که یا مسکو را در فرصتی که به دست آورد تسخیر کند یا فرصت را از دست بدهد، به سمت کی‌یف برود و تسخیر اوکراین را تسریع کند. هیتلر بعد از جر‌وبحث‌‌های فراوان و مخالفت با ژنرال‌های باتجربه خود همچون گودریان و فون بوک که بر تسخیر مسکو پافشاری می‌کردند، تصمیم منطقی و واضح را کنار گذاشت و خود را از پیروزی در نبرد نهایی محروم کرد و به بهانه نیاز به منابع اوکراین و کمک به محاصره کی‌یف، ارتش مرکزی را که برای هدف تسخیر مسکو طراحی شده بود، به سمت کی‌یف راهی کرد. هیتلر در دو ماه بعد با تسخیر کی‌یف که خواست برنامه حمله مسکو را اجرائی کند با باران‌های پاییزی و زمستان بسیار سرد روسیه روبه‌رو شد که ارتش مکانیزه را زمین‌گیر کرده بود و ارتش آماده سیبری شوروی هم به کمک مسکو آمد و فاجعه بزرگ برای آلمان آغاز شد. فاجعه‌ای که دومینووار ادامه یافت و هنوز هم بعد از ۷۰ سال اثرات این فاجعه ادامه دارد و آلمانی که می‌توانست ابرقدرت جهانی باشد، نه‌تنها شکست خورد بلکه قلب تاریخی خود پروس را با فرهنگ غنی‌اش برای همیشه از دست داد و دانشمندان بی‌نظیرش برای جنگ ستارگان شوروی و آمریکا مورد استفاده قرار گرفتند. تصمیمات غیرعقلانی چه ناشی از عواقب پیروزی‌‌های پی‌درپی باشد و چه از ناخودآگاهی که خود را مستحق دستیابی به هدف نهایی نمی‌داند، تجربه‌ای است که بسیاری از ما را در رخدادهای کوچک‌تر و خصوصی‌تر درگیر می‌کند. این اتفاق را ویرانگری مرحله پایانی می‌نامم و زمانی ظهور می‌کند که فرد بعد از پیروزی‌‌های سریع و مستمر، لذتی را تجربه می‌کند که با تأثیر در روان و ذهن، هرگونه تصمیم‌گیری عقلانی را از او سلب می‌کند و غرور در حال رشد از احتیاط در این رخداد می‌کاهد و پذیرش ریسک را شدیدا بالا می‌برد؛ چون در چشم‌پوشی از ریسک‌‌های قبلی پاداش گرفته، شجاع‌تر شده و خطر را کمتر می‌بیند، درحالی که در هر مرحله از فعالیت بدون آنکه متوجه شود توان خود را هم از دست داده است.
بورس سال قبل نمونه‌ای بود که به صورت عمومی ویرانگری مرحله پایانی تجربه شد. همه افرادی که درگیر شدند، حتی کسانی که دو دهه در بازار سرمایه فعالیت داشتند، آسیب‌پذیر بودند. رشد سهمگین بورس در پی رکورد‌‌های مستمر شاخص در پنج ماه اول سال ۱۳۹۹ و رشد‌‌های مقطعی ۹۸، لذتی را به فعالان تزریق می‌کرد که با وجود تجربه‌‌های قبلی از ریزش‌ها نمی‌توانستند تصمیم بر خروج بگیرند. علاوه بر این جذابیتی را ایجاد کرد که عموم را در پایان ماجرا مجذوب زیبایی رو به فزون خود کرده که هر لحظه با وجود ترسی که از ریسک ریزش، مشخص و آشکار بود، همواره عموم مردم و ثروتشان را جذب خود می‌کرد.
در تابستان ۹۹ فعالان باتجربه بازار سرمایه به‌راحتی پیش‌بینی می‌کردند که بازار می‌تواند ریزش کند؛ چراکه قیمت سهام رابطه خود را با سود پیش‌بینی‌شده سالانه از دست داده بود. دولت هم برای رونق بازار تجدید ارزیابی دارایی‌ها را مجاز اعلام کرد. تجدید ارزیابی گرچه برای ارزیابی دارایی‌ها، توجیه مناسبی دارد، اما ایرادی که دارد ملموس نیست و به نوعی بازی با اعداد است، درحالی‌که هیچ ورودی‌ای به شرکت ندارد و در فرایند توسعه شرکت نقشی نخواهد داشت. همچنین بحرانی را در بازار برای سال‌های بعد ایجاد خواهد کرد؛ یعنی اهرمی را که نسبت فروش به سرمایه شرکت برای پوشش ریسک ورود پول به بازار سرمایه ایجاد می‌کند از بین می‌برد. دیگر پول برای نوید رشد سود هر سهم وارد بازار نمی‌شود و فقط برای سفته‌بازی است که توجیه خواهد داشت. وقتی قیمت سهام فراتر از سودهای پیش‌بینی‌شده و اعلامی شرکت‌ها رشد می‌کند، توجیه جدیدی را برای ادامه رشد لازم دارد. در سال قبل ارزش دارایی‌ها و تجدید ارزیابی و تورم انتظاری تنها راهی بود که می‌توانست سفته‌بازی و ورود پول را توجیه کند، درحالی‌که سود شرکت‌ها به‌خاطر هزینه‌‌های تحریم‌ها و مشکلات صادراتی با مشکلاتی گریبان‌گیر بود.
اما چرا فعالان بازار با وجود پیش‌بینی از ریزش دست به اقدام پیشگیرانه‌ای نزدند و همچنان در این بازار پرریسک باقی ماندند؟ واقعیت این است که در مدت یک سال از رشد پی‌درپی بازار، حضور در بازار عایدی بیشتری ایجاد می‌کرد تا خروج از بازار. تصور بر این بود که پول نقد نمی‌تواند ارزش دارایی‌‌های اشخاص را در مقابل تورم لجام‌گسیخته حفظ کند. وقتی با هر اقدامی در بورس نتیجه مثبتی دریافت می‌شد، شجاع‌تر شده و شک حضور در بازار به یقین تبدیل می‌شد و احتیاط در مقابل ریسک‌‌های موجود رنگ می‌باخت. در عین حال رشد قیمت‌ها بدون هیچ‌گونه پشتوانه‌ای، توان حفظ قیمت‌ها را در بین فعالان کاهش می‌داد و در زمانی که همه به استدلال‌‌های منطقی خود شک می‌کردند و با تمام توان در بازار حضور داشتند، کاهش قیمت در اواخر مرداد ۹۹ شروع شد. با این حال اکثریت افراد تصور می‌کردند کاهش قیمت یک بازگشت موقتی است؛ چراکه بارها شاخص در ماه‌‌های قبل، کاهش قیمت موقتی را تجربه می‌کرد تا استراحتی داشته باشد و دوباره به رشد خود ادامه دهد. اما این‌گونه نبود و در هر مرحله از کاهش قیمت افراد بیشتری از خواب بیدار می‌شدند و حفظ سوددهی و ترس از افزایش زیان، دستور فروش‌ها را افزایش می‌داد تا اینکه ماه به ماه بازار در یک روند کاهشی قرار گرفت. لازم به ذکر است که شاخص کل به خاطر نوع فرمول محاسبه آن نمی‌تواند وضعیت دارایی سهامداران را نمایندگی کند و فاجعه فراتر از آن است که در شاخص کل دیده می‌شود. به هر حال قیمت‌ها تنها تا جایی می‌توانند کاهشی باشند که بتوانند با ضریب معقولی سود سالانه شرکت را نمایندگی کنند و به عبارتی رابطه معناداری بین سود هر سهم و قیمت برقرار شود.
جالب اینکه ویرانگری مرحله پایانی آن‌چنان قوی است که با هر بار تجربه هم نمی‌توان از دست آن خلاص شد و افرادی که آن را تجربه کردند، لاجرم باری دیگر با آن روبه‌رو می‌شوند؛ گرچه ممکن است تا حدی آن را کنترل کنند، اما در نگاه کلی مقاومت در مقابل آن بسیار سخت و سنگین است. آنچه باید مدنظر قرار داد، پذیرش رخداد و آمادگی برای پس از واقعه است. وقتی با چنین شرایطی روبه‌رو می‌شویم، نیاز است از تصمیمات احساسی ناشی از فروپاشی روانی این واقعه پرهیز کنیم. همیشه به اصولی که برای سرمایه‌گذاری واقعی می‌شناسیم پایبند بوده و از سفته‌بازی برای طمع سود بیشتر دوری کنیم. خرید و فروش‌‌های پله‌ای را مدنظر قرار داده و همیشه قسمتی از نقدینگی (۳۰ درصد به بالا) را در اوراق با درآمد ثابت سرمایه‌گذاری کنیم تا در خریدهای پله‌ای در بازار کاهشی، از آن بهره ببریم. از طرفی خرید‌‌های کوچک‌تر در خریدهای پله‌ای می‌تواند در مدیریت قیمت تمام‌شده کمک شایانی کند. همچنین تعدد سرمایه‌گذاری و ایجاد پرتفوی رنگین در سهام‌‌های ناهمسو می‌تواند در خریدهای کوچک‌تر و کنترل قیمت تمام‌شده کمک شایانی کند. مهم‌تر اینکه از ناهمسویی بین قیمت سهم‌ها که همیشه و در هر حال اتفاق می‌افتد، برای شناسایی سود و کاهش قیمت برخی دیگر به‌طور هم‌زمان می‌توان بهره برد. گرچه ویرانگری مرحله پایانی، مصیبتی است که هر کسی می‌تواند تجربه کند، اما پذیرش و کنترل روانی پس از واقعه و راهکارهای جبرانی پس از آن می‌تواند از آسیب سهمگین آن بکاهد و حتی آن را به فرصتی نو تبدیل کند. باور و اعتماد به خود که قوانین و مزیت‌‌های این بازار را شناسایی کنیم و داشتن اراده‌ای که می‌توان با وجود زیان سهمگین به حل مشکلات سخت‌تر پرداخت، به رشد روحی و روانی فرد منتهی خواهد شد که به پاداشی فراتر از سود مادی و ارتقای معنوی منجر خواهد شد.
جولای ۱۹۴۱ در اسمولنسک، ۳۰۰کیلومتری مسکو، هیتلر بر سردوراهی مهمی قرار گرفت و در اوج موفقیت‌‌های ارتش آلمان زمانی که می‌توانست به پیروزی نهایی منتهی شود، تصمیم فاجعه‌باری گرفت. وقتی اسمولنسک تسخیر شد و مسکو بی‌دفاع در تابستان ۱۹۴۱ رها شده بود، آلمان ظرف چند هفته می‌توانست کار را به پایان برساند، اما هیتلر سرشار از پیروزی‌های پی‌درپی و سریع در موقعیتی روانی قرار گرفت که پر از شور پیروزی با غروری بی‌حد، انگیزه و هدف خود را گم کرده بود و خود را در سراشیبی سقوط قرار داد که گویی ناخودآگاه درونش، او را شایسته پیروزی نهایی نمی‌دید. هیتلر در دو‌راهی قرار گرفت که یا مسکو را در فرصتی که به دست آورد تسخیر کند یا فرصت را از دست بدهد، به سمت کی‌یف برود و تسخیر اوکراین را تسریع کند. هیتلر بعد از جر‌وبحث‌‌های فراوان و مخالفت با ژنرال‌های باتجربه خود همچون گودریان و فون بوک که بر تسخیر مسکو پافشاری می‌کردند، تصمیم منطقی و واضح را کنار گذاشت و خود را از پیروزی در نبرد نهایی محروم کرد و به بهانه نیاز به منابع اوکراین و کمک به محاصره کی‌یف، ارتش مرکزی را که برای هدف تسخیر مسکو طراحی شده بود، به سمت کی‌یف راهی کرد. هیتلر در دو ماه بعد با تسخیر کی‌یف که خواست برنامه حمله مسکو را اجرائی کند با باران‌های پاییزی و زمستان بسیار سرد روسیه روبه‌رو شد که ارتش مکانیزه را زمین‌گیر کرده بود و ارتش آماده سیبری شوروی هم به کمک مسکو آمد و فاجعه بزرگ برای آلمان آغاز شد. فاجعه‌ای که دومینووار ادامه یافت و هنوز هم بعد از ۷۰ سال اثرات این فاجعه ادامه دارد و آلمانی که می‌توانست ابرقدرت جهانی باشد، نه‌تنها شکست خورد بلکه قلب تاریخی خود پروس را با فرهنگ غنی‌اش برای همیشه از دست داد و دانشمندان بی‌نظیرش برای جنگ ستارگان شوروی و آمریکا مورد استفاده قرار گرفتند. تصمیمات غیرعقلانی چه ناشی از عواقب پیروزی‌‌های پی‌درپی باشد و چه از ناخودآگاهی که خود را مستحق دستیابی به هدف نهایی نمی‌داند، تجربه‌ای است که بسیاری از ما را در رخدادهای کوچک‌تر و خصوصی‌تر درگیر می‌کند. این اتفاق را ویرانگری مرحله پایانی می‌نامم و زمانی ظهور می‌کند که فرد بعد از پیروزی‌‌های سریع و مستمر، لذتی را تجربه می‌کند که با تأثیر در روان و ذهن، هرگونه تصمیم‌گیری عقلانی را از او سلب می‌کند و غرور در حال رشد از احتیاط در این رخداد می‌کاهد و پذیرش ریسک را شدیدا بالا می‌برد؛ چون در چشم‌پوشی از ریسک‌‌های قبلی پاداش گرفته، شجاع‌تر شده و خطر را کمتر می‌بیند، درحالی که در هر مرحله از فعالیت بدون آنکه متوجه شود توان خود را هم از دست داده است.
بورس سال قبل نمونه‌ای بود که به صورت عمومی ویرانگری مرحله پایانی تجربه شد. همه افرادی که درگیر شدند، حتی کسانی که دو دهه در بازار سرمایه فعالیت داشتند، آسیب‌پذیر بودند. رشد سهمگین بورس در پی رکورد‌‌های مستمر شاخص در پنج ماه اول سال ۱۳۹۹ و رشد‌‌های مقطعی ۹۸، لذتی را به فعالان تزریق می‌کرد که با وجود تجربه‌‌های قبلی از ریزش‌ها نمی‌توانستند تصمیم بر خروج بگیرند. علاوه بر این جذابیتی را ایجاد کرد که عموم را در پایان ماجرا مجذوب زیبایی رو به فزون خود کرده که هر لحظه با وجود ترسی که از ریسک ریزش، مشخص و آشکار بود، همواره عموم مردم و ثروتشان را جذب خود می‌کرد.
در تابستان ۹۹ فعالان باتجربه بازار سرمایه به‌راحتی پیش‌بینی می‌کردند که بازار می‌تواند ریزش کند؛ چراکه قیمت سهام رابطه خود را با سود پیش‌بینی‌شده سالانه از دست داده بود. دولت هم برای رونق بازار تجدید ارزیابی دارایی‌ها را مجاز اعلام کرد. تجدید ارزیابی گرچه برای ارزیابی دارایی‌ها، توجیه مناسبی دارد، اما ایرادی که دارد ملموس نیست و به نوعی بازی با اعداد است، درحالی‌که هیچ ورودی‌ای به شرکت ندارد و در فرایند توسعه شرکت نقشی نخواهد داشت. همچنین بحرانی را در بازار برای سال‌های بعد ایجاد خواهد کرد؛ یعنی اهرمی را که نسبت فروش به سرمایه شرکت برای پوشش ریسک ورود پول به بازار سرمایه ایجاد می‌کند از بین می‌برد. دیگر پول برای نوید رشد سود هر سهم وارد بازار نمی‌شود و فقط برای سفته‌بازی است که توجیه خواهد داشت. وقتی قیمت سهام فراتر از سودهای پیش‌بینی‌شده و اعلامی شرکت‌ها رشد می‌کند، توجیه جدیدی را برای ادامه رشد لازم دارد. در سال قبل ارزش دارایی‌ها و تجدید ارزیابی و تورم انتظاری تنها راهی بود که می‌توانست سفته‌بازی و ورود پول را توجیه کند، درحالی‌که سود شرکت‌ها به‌خاطر هزینه‌‌های تحریم‌ها و مشکلات صادراتی با مشکلاتی گریبان‌گیر بود.
اما چرا فعالان بازار با وجود پیش‌بینی از ریزش دست به اقدام پیشگیرانه‌ای نزدند و همچنان در این بازار پرریسک باقی ماندند؟ واقعیت این است که در مدت یک سال از رشد پی‌درپی بازار، حضور در بازار عایدی بیشتری ایجاد می‌کرد تا خروج از بازار. تصور بر این بود که پول نقد نمی‌تواند ارزش دارایی‌‌های اشخاص را در مقابل تورم لجام‌گسیخته حفظ کند. وقتی با هر اقدامی در بورس نتیجه مثبتی دریافت می‌شد، شجاع‌تر شده و شک حضور در بازار به یقین تبدیل می‌شد و احتیاط در مقابل ریسک‌‌های موجود رنگ می‌باخت. در عین حال رشد قیمت‌ها بدون هیچ‌گونه پشتوانه‌ای، توان حفظ قیمت‌ها را در بین فعالان کاهش می‌داد و در زمانی که همه به استدلال‌‌های منطقی خود شک می‌کردند و با تمام توان در بازار حضور داشتند، کاهش قیمت در اواخر مرداد ۹۹ شروع شد. با این حال اکثریت افراد تصور می‌کردند کاهش قیمت یک بازگشت موقتی است؛ چراکه بارها شاخص در ماه‌‌های قبل، کاهش قیمت موقتی را تجربه می‌کرد تا استراحتی داشته باشد و دوباره به رشد خود ادامه دهد. اما این‌گونه نبود و در هر مرحله از کاهش قیمت افراد بیشتری از خواب بیدار می‌شدند و حفظ سوددهی و ترس از افزایش زیان، دستور فروش‌ها را افزایش می‌داد تا اینکه ماه به ماه بازار در یک روند کاهشی قرار گرفت. لازم به ذکر است که شاخص کل به خاطر نوع فرمول محاسبه آن نمی‌تواند وضعیت دارایی سهامداران را نمایندگی کند و فاجعه فراتر از آن است که در شاخص کل دیده می‌شود. به هر حال قیمت‌ها تنها تا جایی می‌توانند کاهشی باشند که بتوانند با ضریب معقولی سود سالانه شرکت را نمایندگی کنند و به عبارتی رابطه معناداری بین سود هر سهم و قیمت برقرار شود.
جالب اینکه ویرانگری مرحله پایانی آن‌چنان قوی است که با هر بار تجربه هم نمی‌توان از دست آن خلاص شد و افرادی که آن را تجربه کردند، لاجرم باری دیگر با آن روبه‌رو می‌شوند؛ گرچه ممکن است تا حدی آن را کنترل کنند، اما در نگاه کلی مقاومت در مقابل آن بسیار سخت و سنگین است. آنچه باید مدنظر قرار داد، پذیرش رخداد و آمادگی برای پس از واقعه است. وقتی با چنین شرایطی روبه‌رو می‌شویم، نیاز است از تصمیمات احساسی ناشی از فروپاشی روانی این واقعه پرهیز کنیم. همیشه به اصولی که برای سرمایه‌گذاری واقعی می‌شناسیم پایبند بوده و از سفته‌بازی برای طمع سود بیشتر دوری کنیم. خرید و فروش‌‌های پله‌ای را مدنظر قرار داده و همیشه قسمتی از نقدینگی (۳۰ درصد به بالا) را در اوراق با درآمد ثابت سرمایه‌گذاری کنیم تا در خریدهای پله‌ای در بازار کاهشی، از آن بهره ببریم. از طرفی خرید‌‌های کوچک‌تر در خریدهای پله‌ای می‌تواند در مدیریت قیمت تمام‌شده کمک شایانی کند. همچنین تعدد سرمایه‌گذاری و ایجاد پرتفوی رنگین در سهام‌‌های ناهمسو می‌تواند در خریدهای کوچک‌تر و کنترل قیمت تمام‌شده کمک شایانی کند. مهم‌تر اینکه از ناهمسویی بین قیمت سهم‌ها که همیشه و در هر حال اتفاق می‌افتد، برای شناسایی سود و کاهش قیمت برخی دیگر به‌طور هم‌زمان می‌توان بهره برد. گرچه ویرانگری مرحله پایانی، مصیبتی است که هر کسی می‌تواند تجربه کند، اما پذیرش و کنترل روانی پس از واقعه و راهکارهای جبرانی پس از آن می‌تواند از آسیب سهمگین آن بکاهد و حتی آن را به فرصتی نو تبدیل کند. باور و اعتماد به خود که قوانین و مزیت‌‌های این بازار را شناسایی کنیم و داشتن اراده‌ای که می‌توان با وجود زیان سهمگین به حل مشکلات سخت‌تر پرداخت، به رشد روحی و روانی فرد منتهی خواهد شد که به پاداشی فراتر از سود مادی و ارتقای معنوی منجر خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.