نظام امنیتی خاورميانه چرا و چگونه؟
رفیق خوری . كارشناس عرب
امروز در خاورمیانه یک نظام امنیتی منطقهای وجود ندارد و ایجاد نظام امنیتی جدید نیز بدون درنظرگرفتن سه عامل مهم توازن قوا، توازن منافع و صلح غیرممکن است. این نظام امنیتی، نه در چارچوب سیاستهای آمریکایی-روسی-چینی به وجود میآید و نه به وسیله قدرتهای منطقهای که اکنون در صحنه جهان عرب با هم در کشمکش و رقابت قرار دارند؛ چون از یک سو عوامل سهگانه یادشده در سیاستهای آنها در نظر گرفته نشده است و از سوی دیگر آنها دیدگاههای متفاوتی در رابطه با خاورمیانه دارند.
هرچند قدرتهای بینالمللی در خاورمیانه با هم رقابت میکنند، اما میزان تأثیرگذاری آنها متفاوت است؛ روسیه و چین در حال گسترش و پیشروی قرار دارند، ولی آمریکا در حال کاستن از حضور خود است و کشورهای اروپایی نیز به ایفای یک نقش ضعیف بسنده کردهاند. از سوی دیگر، قدرتهای منطقهای نیز یک بازی خطرناک ژئوپلیتیک در گستره جهان عرب را آغاز کردهاند.
با توجه با چنین اوضاع و احوالی، کشورهای عربی که شماری از آنها از «بهار عربی» آسیب نیز دیدهاند، ناگزیرند در یک زمان در جبهههای مختلف بجنگند؛ در جبهه نزاع اعراب و اسرائیل که از یک قرن گذشته به این سو در جریان است، در جبهه «نوعثمانی» که در شمال سوریه، شمال عراق، قطر و غرب لیبی پایگاه نظامی دارد و به گاز و نفت مدیترانه چشم دوخته است و سرانجام در جبههای که به وسیله گروههای تندرو مانند اخوانالمسلمین، القاعده، داعش و امثال آنها پیش برده میشود.
واقعیتهای تاریخی نیز بسیار ناگوار است. آنچه دکتر هنری کیسینجر به نام فرایند صلح در نشست ژنو و در توافقات مرتبط به شبهجزیره سینا و بلندیهای جولان انجام داد، در حقیقت فرایند صلح نبود. آنچه هم بعدها در نشست مادرید و در پی «عملیات توفان صحرا» تکرار شد، توافقات یکجانبه و صلح ناتمام بود. مارتن اندیک در کتاب تازه خود، «استاد بازی: هنری کیسینجر و هنر دیپلماسی خاورمیانه» مینویسد: «هدف کیسینجر از آنچه به نام فرایند صلح مطرح کرد، صلح نبود، بلکه هدفش این بود که برای اسرائیل فرصت فراهم کند تا تواناییهایش را افزایش دهد و از انزوایش بکاهد و با کشدادن زمان، اعراب را در حالتی قرار دهد که از منازعه خسته شوند و به فواید کار با همسایه نیرومند خود اسرائیل اعتراف کنند».
از اینرو پس از جنگ اکتبر ۱۹۷۳ کیسینجر از میانجیگری میان اردن و اسرائیل خودداری کرد و برعکس به میانجیگری میان سوریه و مصر پرداخت و سرانجام پس از اینکه کشورهای عربی در نشست رباط، «سازمان آزادیبخشی فلسطین» را بهعنوان تنها نماینده مشروع مردم فلسطین به رسمیت شناختند، کیسینجر اعتراف کرد اشتباه بزرگی را مرتکب شده است.
درسی که همه از این واقعیتهای تاریخی آموختهاند، این است که نظام امنیتی منطقهای استوار بر توازن قوا، بدون رفع ستمها و حل مشکلات دوام نخواهد آورد. این درس در شرایط کنونی نیز صادق است؛ یعنی ایجاد یک نظام امنیتی تنها بر اساس توازن قوا، بدون در نظر گرفتن توازن منافع و حل عادلانه مسئله فلسطین و پایاندادن به مداخلات دیگران در کشورهای عربی نیز دوام نخواهد آورد.
در اروپا نیز نظام امنیتیای که پس از جنگهای ناپلئون در کنفرانس وین در ۱۸۱۵ و در نتیجه تلاشهای مترنیخ، صدراعظم وقت اتریش (و الهامدهنده کیسینجر) میان کشورهای اروپایی درباره تفاهم صورت گرفت، اگر توازن منافع در کنار توازن قوا در نظر گرفته نمیشد، دوام نمیآورد.
این در حالی است که اسرائیل به کمک آمریکا میخواهد هم به اشغال سرزمینهای فلسطینیان ادامه دهد و هم برتری نظامی خود بر کشورهای عربی را نگه دارد. ترکیه نیز به رهبری رجب طیب اردوغان، درحالیکه عضو ناتو است، روابطی دوستانه با روسیه برقرار کرده است و در چارچوب پروژه «نوعثمانی» نیز برای گسترش نفوذ در خاورمیانه و قفقاز پیگیرانه کار میکند. خلاصه، سخنگفتن از نظام امنیتی منطقهای بدون درنظرگرفتن منافع اعراب، توهمی بیش نیست؛ اما توهم بزرگتر این است که هر طرف از طرفهای بازی، خود را نیرومندترین بازیگران و پیروز میدان ارزیابی کند و چنین در خیالبافی و توهم باشد که آینده را تنها او میتواند رقم بزند؛ چون منطقه امروز وارد مرحله جدیدی شده است؛ مرحلهای که اوج آرمانهای توسعهطلبانه، قوس نزولی خود را آغاز کرده است و دیری نخواهد گذشت که چنین خوابهایی به دیوار سخت واقعیت برخورد کند یا به کابوسی وحشتناک بدل شود.
منبع: ایندیپندنت
امروز در خاورمیانه یک نظام امنیتی منطقهای وجود ندارد و ایجاد نظام امنیتی جدید نیز بدون درنظرگرفتن سه عامل مهم توازن قوا، توازن منافع و صلح غیرممکن است. این نظام امنیتی، نه در چارچوب سیاستهای آمریکایی-روسی-چینی به وجود میآید و نه به وسیله قدرتهای منطقهای که اکنون در صحنه جهان عرب با هم در کشمکش و رقابت قرار دارند؛ چون از یک سو عوامل سهگانه یادشده در سیاستهای آنها در نظر گرفته نشده است و از سوی دیگر آنها دیدگاههای متفاوتی در رابطه با خاورمیانه دارند.
هرچند قدرتهای بینالمللی در خاورمیانه با هم رقابت میکنند، اما میزان تأثیرگذاری آنها متفاوت است؛ روسیه و چین در حال گسترش و پیشروی قرار دارند، ولی آمریکا در حال کاستن از حضور خود است و کشورهای اروپایی نیز به ایفای یک نقش ضعیف بسنده کردهاند. از سوی دیگر، قدرتهای منطقهای نیز یک بازی خطرناک ژئوپلیتیک در گستره جهان عرب را آغاز کردهاند.
با توجه با چنین اوضاع و احوالی، کشورهای عربی که شماری از آنها از «بهار عربی» آسیب نیز دیدهاند، ناگزیرند در یک زمان در جبهههای مختلف بجنگند؛ در جبهه نزاع اعراب و اسرائیل که از یک قرن گذشته به این سو در جریان است، در جبهه «نوعثمانی» که در شمال سوریه، شمال عراق، قطر و غرب لیبی پایگاه نظامی دارد و به گاز و نفت مدیترانه چشم دوخته است و سرانجام در جبههای که به وسیله گروههای تندرو مانند اخوانالمسلمین، القاعده، داعش و امثال آنها پیش برده میشود.
واقعیتهای تاریخی نیز بسیار ناگوار است. آنچه دکتر هنری کیسینجر به نام فرایند صلح در نشست ژنو و در توافقات مرتبط به شبهجزیره سینا و بلندیهای جولان انجام داد، در حقیقت فرایند صلح نبود. آنچه هم بعدها در نشست مادرید و در پی «عملیات توفان صحرا» تکرار شد، توافقات یکجانبه و صلح ناتمام بود. مارتن اندیک در کتاب تازه خود، «استاد بازی: هنری کیسینجر و هنر دیپلماسی خاورمیانه» مینویسد: «هدف کیسینجر از آنچه به نام فرایند صلح مطرح کرد، صلح نبود، بلکه هدفش این بود که برای اسرائیل فرصت فراهم کند تا تواناییهایش را افزایش دهد و از انزوایش بکاهد و با کشدادن زمان، اعراب را در حالتی قرار دهد که از منازعه خسته شوند و به فواید کار با همسایه نیرومند خود اسرائیل اعتراف کنند».
از اینرو پس از جنگ اکتبر ۱۹۷۳ کیسینجر از میانجیگری میان اردن و اسرائیل خودداری کرد و برعکس به میانجیگری میان سوریه و مصر پرداخت و سرانجام پس از اینکه کشورهای عربی در نشست رباط، «سازمان آزادیبخشی فلسطین» را بهعنوان تنها نماینده مشروع مردم فلسطین به رسمیت شناختند، کیسینجر اعتراف کرد اشتباه بزرگی را مرتکب شده است.
درسی که همه از این واقعیتهای تاریخی آموختهاند، این است که نظام امنیتی منطقهای استوار بر توازن قوا، بدون رفع ستمها و حل مشکلات دوام نخواهد آورد. این درس در شرایط کنونی نیز صادق است؛ یعنی ایجاد یک نظام امنیتی تنها بر اساس توازن قوا، بدون در نظر گرفتن توازن منافع و حل عادلانه مسئله فلسطین و پایاندادن به مداخلات دیگران در کشورهای عربی نیز دوام نخواهد آورد.
در اروپا نیز نظام امنیتیای که پس از جنگهای ناپلئون در کنفرانس وین در ۱۸۱۵ و در نتیجه تلاشهای مترنیخ، صدراعظم وقت اتریش (و الهامدهنده کیسینجر) میان کشورهای اروپایی درباره تفاهم صورت گرفت، اگر توازن منافع در کنار توازن قوا در نظر گرفته نمیشد، دوام نمیآورد.
این در حالی است که اسرائیل به کمک آمریکا میخواهد هم به اشغال سرزمینهای فلسطینیان ادامه دهد و هم برتری نظامی خود بر کشورهای عربی را نگه دارد. ترکیه نیز به رهبری رجب طیب اردوغان، درحالیکه عضو ناتو است، روابطی دوستانه با روسیه برقرار کرده است و در چارچوب پروژه «نوعثمانی» نیز برای گسترش نفوذ در خاورمیانه و قفقاز پیگیرانه کار میکند. خلاصه، سخنگفتن از نظام امنیتی منطقهای بدون درنظرگرفتن منافع اعراب، توهمی بیش نیست؛ اما توهم بزرگتر این است که هر طرف از طرفهای بازی، خود را نیرومندترین بازیگران و پیروز میدان ارزیابی کند و چنین در خیالبافی و توهم باشد که آینده را تنها او میتواند رقم بزند؛ چون منطقه امروز وارد مرحله جدیدی شده است؛ مرحلهای که اوج آرمانهای توسعهطلبانه، قوس نزولی خود را آغاز کرده است و دیری نخواهد گذشت که چنین خوابهایی به دیوار سخت واقعیت برخورد کند یا به کابوسی وحشتناک بدل شود.
منبع: ایندیپندنت
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.