|

زمینه و زمانه فردوسی

شرق: «سراینده کاخ نظم بلند» عنوان کتابی از مهدی سیدی درباره فردوسی است که در سال 1371 منتشر شده بود و مدتی پیش چاپ دومش پس از سال‌ها با عنوان «پنج گفتار در زمان و زندگانی فردوسی» در نشر نی منتشر شد. سیدی در مقدمه چاپ دوم کتاب به این نکته اشاره کرده که در فاصله طولانی این دو چاپ اتفاقات بسیاری رخ داده که برخی از آنها عبارت‌اند از انتشار «شاهنامه» با تصحیح جلال خالقی‌مطلق، انتشار منابع مهمی درباره فردوسی و از جمله کتاب «سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی» از محمدامین ریاحی و نیز تصحیح و چاپ جدیدی از «تاریخ بیهقی» به اهتمام خود سیدی و دکتر یاحقی. اینها در کنار نقد و نظرهایی درباره چاپ اول کتاب باعث شده‌اند در چاپ دوم اصلاحاتی اعمال شود. البته در ساختار کلی کتاب تغییری به وجود نیامده، چراکه به قول نویسنده اگر قرار بود پس از گذشت این همه سال تجدیدنظری در کتاب اعمال می‌شد، به‌طورکلی اثر تازه‌ای باید نوشته می‌شد و به این خاطر در محتوای کتاب تغییری ایجاد نشده است.
کتاب مهدی سیدی درباره فردوسی، شامل پنج گفتار است که در آن به روزگار فردوسی پرداخته شده و از تولد او آغاز می‌کند و سپس به سرودن شاهنامه و حوادث مربوط به آن دوران توجه می‌شود. نویسنده در پیشگفتار کتاب، قرنی را که فردوسی در آن زندگی می‌کرد، یکی از حساس‌ترین ادوار تاریخ ایران دانسته و درباره آن نوشته: «در آن قرن طلایی و مهم مردم ایران توانستند بعد از 300 سال تلاش و تقلا موطن خویش را از زیر سلطه اعراب به درآورند و خود حاکم بر سرنوشت خویش شوند و زبان و فرهنگ نوین فارسی و ایرانی را بنیان نهند؛ اما در همان قرن هم متأسفانه استقلال سیاسی و فرهنگی تازه به‌دست‌آورده را دیگر بار به اقوام کم‌فرهنگ تورانی آسیای میانه، با پیش‌قراولی ترک‌غلامان باختند؛ و آن اقوام از اواخر قرن چهارم تا چند سده بعد حاکم بلامنازع ایران‌زمین گردیدند». او می‌گوید در این وضعیت استثنائی بود که بیشترین سعی و کوشش ملی مردم ایران، اعم از تلاش‌های فرهنگی یا سیاسی، در همان قرن چهارم به عمل آمد که «شاهنامه» فردوسی از مهم‌ترین آن کوشش‌ها بود. بااین‌حال جزئیات تاریخ آن قرن سرنوشت‌ساز مبهم بوده و بالطبع زندگی فردوسی نیز مشمول همین ابهام قرار داشته و این یکی از دلایل نگارش این کتاب بوده است. سیدی نوشته که اگرچه هزار سال از آن دوران می‌گذرد اما کلی‌ترین مسائل زمان و زندگی فردوسی مکتوم یا مغلوط و مبهم مانده است. بااین‌حال سیدی می‌گوید کتابش مدعی تعریف همه ابعاد زندگی فردوسی نیست بلکه تنها پنج گفتار در توضیح زمان و زندگانی او به‌منظور گشودن چند گره از زندگی شگفت فردوسی است.
هریک از فصل‌های این کتاب مستقل از سایر فصل‌ها نوشته شده‌اند و تنها به موضوعی مربوط‌اند که در همان فصل طرح شده است. فصل اول کتاب همان‌طورکه اشاره شد به تولد فردوسی و روزگار او مربوط است. گفتار بعدی، «مهتر حامیان فردوسی»، به معرفی اولین حامی شاعر که خود فردوسی او را مهتر گردن‌فراز نامیده است می‌پردازد. «فردوسی و سلطان محمود» گفتار بعدی کتاب است که به رابطه فردوسی و سلطان غزنوی مربوط است. «دلاور سپهدار طوس» گفتار دیگری است که به شرح حال و رابطه ارسلان جاذب، والی و سپهدار زادگاه شاعر در زمان سلطنت محمود، با فردوسی اختصاص دارد که بعضی مسائل فرعی اما مهم نظیر رخنه ترکمانان به ایران و جدال ارسلان و محمود بر سر آن را هم شرح می‌دهد. گفتار پایانی کتاب با عنوان «گرگ پیر» نیز به شرح‌حال احمد حسن میمندی وزیر مشهور سلطان محمود و رابطه او با فردوسی مربوط است در بخشی از گفتار اول کتاب درباره روزگار فردوسی آمده: «قرنی که فردوسی در آن می‌زیست یکی از ادوار نادر همه تاریخ 1400 ساله پس از اسلام ایران ما، و بی‌تردید قرن طلایی و سرآمد همه آن قرون است. چون برای اولین‌بار در این قرن بود که پس از سیصد سال تقلا و مبارزه مردم ایران با سلطه خلفای عرب، بالاخره ایران استقلال سیاسی و فرهنگی یافت و حاکم بر سرنوشت خود شد، که متأسفانه تا قرن دهم و ظهور صفویه آخرین‌بار هم بود. در نتیجه، دیگر بخشی از ثروت و درآمد ملی مردم ما به‌عنوان باج و خراج و جزیه و هدیه به خارج از ایران -مثلا به بغداد یا قراقروم- نرفت، و صرف آبادانی و رفاه عمومی داخلی شد. در نتیجه کشت و زرع انواع حرف و تجارت و... رونق و شکوفایی یافت، در پی آن هم فراغت خاطر و امنیتی نسبی اما جالب توجه فراهم آمد و ادبیات سلیم و سرخوش فارسی که مبین شادکامی و شادخواری بود نشئت گرفت».

شرق: «سراینده کاخ نظم بلند» عنوان کتابی از مهدی سیدی درباره فردوسی است که در سال 1371 منتشر شده بود و مدتی پیش چاپ دومش پس از سال‌ها با عنوان «پنج گفتار در زمان و زندگانی فردوسی» در نشر نی منتشر شد. سیدی در مقدمه چاپ دوم کتاب به این نکته اشاره کرده که در فاصله طولانی این دو چاپ اتفاقات بسیاری رخ داده که برخی از آنها عبارت‌اند از انتشار «شاهنامه» با تصحیح جلال خالقی‌مطلق، انتشار منابع مهمی درباره فردوسی و از جمله کتاب «سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی» از محمدامین ریاحی و نیز تصحیح و چاپ جدیدی از «تاریخ بیهقی» به اهتمام خود سیدی و دکتر یاحقی. اینها در کنار نقد و نظرهایی درباره چاپ اول کتاب باعث شده‌اند در چاپ دوم اصلاحاتی اعمال شود. البته در ساختار کلی کتاب تغییری به وجود نیامده، چراکه به قول نویسنده اگر قرار بود پس از گذشت این همه سال تجدیدنظری در کتاب اعمال می‌شد، به‌طورکلی اثر تازه‌ای باید نوشته می‌شد و به این خاطر در محتوای کتاب تغییری ایجاد نشده است.
کتاب مهدی سیدی درباره فردوسی، شامل پنج گفتار است که در آن به روزگار فردوسی پرداخته شده و از تولد او آغاز می‌کند و سپس به سرودن شاهنامه و حوادث مربوط به آن دوران توجه می‌شود. نویسنده در پیشگفتار کتاب، قرنی را که فردوسی در آن زندگی می‌کرد، یکی از حساس‌ترین ادوار تاریخ ایران دانسته و درباره آن نوشته: «در آن قرن طلایی و مهم مردم ایران توانستند بعد از 300 سال تلاش و تقلا موطن خویش را از زیر سلطه اعراب به درآورند و خود حاکم بر سرنوشت خویش شوند و زبان و فرهنگ نوین فارسی و ایرانی را بنیان نهند؛ اما در همان قرن هم متأسفانه استقلال سیاسی و فرهنگی تازه به‌دست‌آورده را دیگر بار به اقوام کم‌فرهنگ تورانی آسیای میانه، با پیش‌قراولی ترک‌غلامان باختند؛ و آن اقوام از اواخر قرن چهارم تا چند سده بعد حاکم بلامنازع ایران‌زمین گردیدند». او می‌گوید در این وضعیت استثنائی بود که بیشترین سعی و کوشش ملی مردم ایران، اعم از تلاش‌های فرهنگی یا سیاسی، در همان قرن چهارم به عمل آمد که «شاهنامه» فردوسی از مهم‌ترین آن کوشش‌ها بود. بااین‌حال جزئیات تاریخ آن قرن سرنوشت‌ساز مبهم بوده و بالطبع زندگی فردوسی نیز مشمول همین ابهام قرار داشته و این یکی از دلایل نگارش این کتاب بوده است. سیدی نوشته که اگرچه هزار سال از آن دوران می‌گذرد اما کلی‌ترین مسائل زمان و زندگی فردوسی مکتوم یا مغلوط و مبهم مانده است. بااین‌حال سیدی می‌گوید کتابش مدعی تعریف همه ابعاد زندگی فردوسی نیست بلکه تنها پنج گفتار در توضیح زمان و زندگانی او به‌منظور گشودن چند گره از زندگی شگفت فردوسی است.
هریک از فصل‌های این کتاب مستقل از سایر فصل‌ها نوشته شده‌اند و تنها به موضوعی مربوط‌اند که در همان فصل طرح شده است. فصل اول کتاب همان‌طورکه اشاره شد به تولد فردوسی و روزگار او مربوط است. گفتار بعدی، «مهتر حامیان فردوسی»، به معرفی اولین حامی شاعر که خود فردوسی او را مهتر گردن‌فراز نامیده است می‌پردازد. «فردوسی و سلطان محمود» گفتار بعدی کتاب است که به رابطه فردوسی و سلطان غزنوی مربوط است. «دلاور سپهدار طوس» گفتار دیگری است که به شرح حال و رابطه ارسلان جاذب، والی و سپهدار زادگاه شاعر در زمان سلطنت محمود، با فردوسی اختصاص دارد که بعضی مسائل فرعی اما مهم نظیر رخنه ترکمانان به ایران و جدال ارسلان و محمود بر سر آن را هم شرح می‌دهد. گفتار پایانی کتاب با عنوان «گرگ پیر» نیز به شرح‌حال احمد حسن میمندی وزیر مشهور سلطان محمود و رابطه او با فردوسی مربوط است در بخشی از گفتار اول کتاب درباره روزگار فردوسی آمده: «قرنی که فردوسی در آن می‌زیست یکی از ادوار نادر همه تاریخ 1400 ساله پس از اسلام ایران ما، و بی‌تردید قرن طلایی و سرآمد همه آن قرون است. چون برای اولین‌بار در این قرن بود که پس از سیصد سال تقلا و مبارزه مردم ایران با سلطه خلفای عرب، بالاخره ایران استقلال سیاسی و فرهنگی یافت و حاکم بر سرنوشت خود شد، که متأسفانه تا قرن دهم و ظهور صفویه آخرین‌بار هم بود. در نتیجه، دیگر بخشی از ثروت و درآمد ملی مردم ما به‌عنوان باج و خراج و جزیه و هدیه به خارج از ایران -مثلا به بغداد یا قراقروم- نرفت، و صرف آبادانی و رفاه عمومی داخلی شد. در نتیجه کشت و زرع انواع حرف و تجارت و... رونق و شکوفایی یافت، در پی آن هم فراغت خاطر و امنیتی نسبی اما جالب توجه فراهم آمد و ادبیات سلیم و سرخوش فارسی که مبین شادکامی و شادخواری بود نشئت گرفت».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.