نگاهی به مناسبات دیپلماتیک تهران و آنکارا در قاره آفریقا
ایران و همسایه، در قاره سیاه
محمدعلی دستمالی- کارشناس مسائل منطقه
انتظارات ما از ایران، همچنین تصورات ما از میزان پویایی و اثرگذاری سیاست خارجی ایران در منطقه و جهان چیست؟ اگر قرار بر مقایسه باشد، ایران را باید با کدام کشور جهان مقایسه کنیم؟ میپرسید: مقایسه چه کمکی به ما میکند؟ میگویم: شاید نتیجهاش خیلی میلیمتری و میلیگرمی نباشد، اما در هر حال، سنجه و پیمانهای است که میتواند میزان کارآمدی و توان دستگاه دیپلماسی کشور را در مقایسه با یک همسایه به ما شبیه، تا حدودی روشن کند. در چند سال گذشته و به دنبال پیگیریهای مدامی که در مورد تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ترکیه داشتهام، به این باور رسیدهام که ایران از بسیاری جهات باید با ترکیه مقایسه شود. با وجود برخی تفاوتهای مهم، ایران و ترکیه شباهتها و مشترکات فراوانی دارند. از شباهت در جمعیت 84میلیونی گرفته تا تنوع قومی-مذهبی، اشتراکات دینی و بسیاری مسائل دیگر. صدالبته تفاوتهای عمده و بنیادین هم وجود دارند. به عنوان مثال، حکومت لائیک و دینی در ترکیه و ایران بسیار متفاوتاند، رویکرد این دو کشور به شرق و غرب عالم دو جور است، تلقی آنان از معادلات جهان اسلام مشابه هم نیست، یکی عضو و له ناتو و دیگری خارج از ناتو و علیه ناتو است. اما بگذارید از منظر شباهتها و توانمندیها، به میزان تلاش ایران و ترکیه در یک حوزه مشابه بپردازیم. منطقهای به نام آفریقا که برای ترکیه دورِ نزدیک و برای ایران، دورِ دور است. اما چرا آفریقا؟ به دو دلیل: اول اینکه در چند سال گذشته، ترکیه به شکلی بسیار جدی و برنامهریزیشده، در این قاره دست به پیشروی دیپلماتیک و اقتصادی زده و تعداد نمایندگیهای سیاسی خود را به شکل چشمگیری افزایش داده است. دوم اینکه این روزها در ترکیه، سومین نشست همکاری ترکیه و کشورهای آفریقایی در استانبول برگزار شد. مولود چاووشاوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه، اعلام کرده 16 رئیس دولت و 102 وزیر آفریقایی در این اجلاس شرکت کردهاند. درست خواندید، 102 وزیر. مبادلات تجاری ترکیه و کشورهای آفریقایی در 15 سال از پنج میلیارد دلار به 25 میلیارد دلار رسیده و حالا هدفگذاری 50میلیارددلاری را در دستور کار قرار داده است. همچنین، شرکتهای پیمانکاری ترکیه در کشورهای آفریقایی، بهطور متوسط سالانه تا سه میلیارد دلار درآمد داشتهاند. در 15 سال گذشته تعداد سفارتخانههای ترکیه در قاره آفریقا از 12 مورد به 45 مورد رسیده است. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، 50 بار به 30 کشور آفریقایی سفر کرده است. لازم است این نکته را نیز یادآوری کنم که ترکیه با 138 سفارتخانه، پس از کشورهای آمریکا، چین، فرانسه و روسیه، در رده پنجمین کشور جهان ایستاده که دارای بیشترین تعداد دفاتر نمایندگی دیپلماتیک خارج از کشور هستند. وزارت امور خارجه ترکیه ششهزارو 500 نفر پرسنل دارد که تنها دو هزار نفر از آنان در مرکز و در داخل ترکیه و بقیه در خارج از کشور در حال انجام مأموریت هستند. طبیعتا ممکن است با این تعداد از سفارتخانه، کنسولگری و نمایندگی، نخستین پرسشی که به ذهن برسد، چنین باشد: چه بودجه عظیمی صرف اداره این دستگاه عریض و طویل میشود؟ پاسخ این است: سهم وزارت امور خارجه ترکیه از کل بودجه کشور، همواره چهارصدم درصد کل بودجه است. این در حالی است که به عنوان مثال، سهم وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه از بودجه کل، بیشتر از وزارت امور خارجه و در حد نیمصدم درصد است. در سال 2201 میلادی، وزارت امور خارجه ترکیه رقمی نزدیک به شش میلیارد لیره بودجه گرفته که اگر بر اساس نرخ دلار آغاز سال جاری میلادی (هفتونیم لیره) محاسبه شود، عددی نزدیک به 800 میلیون دلار از آب درمیآید. وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در برابر 138 سفارتخانه جمهوری ترکیه 100 سفارتخانه و در برابر 86 کنسولگری این کشور 34 کنسولگری دارد و ظاهرا شمار پرسنل نیز عددی نزدیک به چهار هزار نفر است (به خاطر شرایط تحریم، از کنار ارقام مقایسهای مبادلات تجاری ایران و ترکیه با کشورهای آفریقایی میگذریم). تابلوی بالا به ما چه میگوید؟ پاسخ روشن است: ایران در قاره آفریقا، در مقایسه با همسایه و رقیب مهمی به نام ترکیه، تحرک سیاسی و اقتصادی چندانی ندارد و سهم حضور، توسعه روابط و میوهچینی، قابل مقایسه نیست. یکی از ویژگیهای مهم فعالیت گسترده ترکیه در قاره آفریقا، علاوه بر بهادادن به ابعاد سیاسی، امنیتی، دفاعی و اقتصاد، ارائه خدمات بشردوستانه، فرهنگ و آموزش است. آموزش زبان ترکی عثمانی و ترکی نوین به هزاران دانشآموز و دانشجو، آبرسانی به صدها روستای محروم و ارائه خدمات بهداشتی و غذایی در مناطق محروم آفریقاست. صدالبته تمام این اقدامات در چارچوب یک هدف و پروژه بزرگ و واحد قابل ارزیابی است. همراهی و دوستی با کشورهای آفریقایی، در کنار منافع گسترده اقتصادی و سرمایهگذاری، آوردههای دیگری نیز برای ترکیه دارد. به عنوان مثال، تقویت روابط ترکیه با اتحادیه آفریقا و فعالیت 45 سفارتخانه این کشور در قاره مزبور، امکان آن را فراهم میآورد که ترکیه در سازمان ملل و دیگر میادین گسترده دیپلماسی جهانی از حمایت این کشورها برخوردار باشد و از آنان کمک بگیرد. بدون تردید، دولت اردوغان در چند سال گذشته در حوزه سیاست خارجی و در برابر کشورها و قدرتهایی همچون آمریکا و اروپا، تصمیمات غلطی نیز اتخاذ کرده و برخی ایدههای شتابزده و شخصی اردوغان، پیامدها و تبعات منفی نیز برای ترکیه به همراه آورده است. اما یکی از الگوهای آموزنده و جالب توجه سیاست خارجی ترکیه در سه سال اخیر، این است که صرفا سراغ فروشگاهها و پاساژهای بزرگ و شیک نرفته و در تیمچهها و راستهدکانها نیز چرخ زده و حتی از توجه به بقالها و کسبه کوچک دیپلماسی جهانی هم باز نمانده است. به عنوان مثال، در ماجرای موضعگیری تند و تیز کشورهای اروپایی علیه ترکیه در شرق مدیترانه، با وجود اقدامات تحریکگرانه امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، ترکیه با تقویت روابط خود با کشور کوچکی همچون مالت و جلب دوستی ایتالیا، ضربه مکرون را خنثی کرد. در چنین شرایطی باید پرسید: آیا ایران نیز میتواند بر اساس چنین الگوهایی حرکت کند؟ آیا لازم است به فلان کشور کوچک عربی تشر زده و یادآوری کنیم که شما از کجا پیدایتان شد؟ آیا معقول و منطقی است در برخی یادداشتهای خود، از بادکوبه و دیروز و تاریخ و فلان، سخن به میان بیاوریم و خود را در موقعیتی تجسم کنیم که گویی در معادلات منطقه، یکی بزرگتر است و بقیه باید تابع باشند؟ بر اساس الگوی ضرورت همکاری گسترده، باید به این واقعیت اذعان کنیم که در کنار ضرورت توسعه روابط با قدرتهای بزرگ، اروپا و دیگران، باید از آسیا گرفته تا آفریقا، به ظرفیت و امکان همکاری با کشورهای کوچک نیز توجه شود. به عنوان مثال، اگر ایران در یک بازه زمانی 10ساله، بهطور همزمان و جدی، روابط خود را با همسایگان شمالی و کشورهای مجاور آنها تقویت کرده بود، آیا امروز امکان بهرهبرداری بیشتری از رابطه با گرجستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان به وجود نمیآمد؟ این تنها یک نمونه است و در مناطق دیگر نیز میتوان به نمونههای دیگر اشاره کرد که هرکدام از آنها میتواند زمینه و ظرفیتهای جدیدی برای توسعه روابط سیاسی و اقتصادی ایران ایجاد کند. در کنار آمادهسازی نهادهای فرهنگی و دانشگاهی و دعوت از همراهی بخش خصوصی، این واقعیت را نیز باید پذیرفت که وزارت امور خارجه، کارآمدترین دستگاه برای توسعه اقتصادی و افزایش صادرات است و ارتقای راندمان این دستگاه، علاوه بر دیپلماسی هوشمند و مدیریت قابل، به اعتبارات مالی بالا نیاز دارد.
انتظارات ما از ایران، همچنین تصورات ما از میزان پویایی و اثرگذاری سیاست خارجی ایران در منطقه و جهان چیست؟ اگر قرار بر مقایسه باشد، ایران را باید با کدام کشور جهان مقایسه کنیم؟ میپرسید: مقایسه چه کمکی به ما میکند؟ میگویم: شاید نتیجهاش خیلی میلیمتری و میلیگرمی نباشد، اما در هر حال، سنجه و پیمانهای است که میتواند میزان کارآمدی و توان دستگاه دیپلماسی کشور را در مقایسه با یک همسایه به ما شبیه، تا حدودی روشن کند. در چند سال گذشته و به دنبال پیگیریهای مدامی که در مورد تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ترکیه داشتهام، به این باور رسیدهام که ایران از بسیاری جهات باید با ترکیه مقایسه شود. با وجود برخی تفاوتهای مهم، ایران و ترکیه شباهتها و مشترکات فراوانی دارند. از شباهت در جمعیت 84میلیونی گرفته تا تنوع قومی-مذهبی، اشتراکات دینی و بسیاری مسائل دیگر. صدالبته تفاوتهای عمده و بنیادین هم وجود دارند. به عنوان مثال، حکومت لائیک و دینی در ترکیه و ایران بسیار متفاوتاند، رویکرد این دو کشور به شرق و غرب عالم دو جور است، تلقی آنان از معادلات جهان اسلام مشابه هم نیست، یکی عضو و له ناتو و دیگری خارج از ناتو و علیه ناتو است. اما بگذارید از منظر شباهتها و توانمندیها، به میزان تلاش ایران و ترکیه در یک حوزه مشابه بپردازیم. منطقهای به نام آفریقا که برای ترکیه دورِ نزدیک و برای ایران، دورِ دور است. اما چرا آفریقا؟ به دو دلیل: اول اینکه در چند سال گذشته، ترکیه به شکلی بسیار جدی و برنامهریزیشده، در این قاره دست به پیشروی دیپلماتیک و اقتصادی زده و تعداد نمایندگیهای سیاسی خود را به شکل چشمگیری افزایش داده است. دوم اینکه این روزها در ترکیه، سومین نشست همکاری ترکیه و کشورهای آفریقایی در استانبول برگزار شد. مولود چاووشاوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه، اعلام کرده 16 رئیس دولت و 102 وزیر آفریقایی در این اجلاس شرکت کردهاند. درست خواندید، 102 وزیر. مبادلات تجاری ترکیه و کشورهای آفریقایی در 15 سال از پنج میلیارد دلار به 25 میلیارد دلار رسیده و حالا هدفگذاری 50میلیارددلاری را در دستور کار قرار داده است. همچنین، شرکتهای پیمانکاری ترکیه در کشورهای آفریقایی، بهطور متوسط سالانه تا سه میلیارد دلار درآمد داشتهاند. در 15 سال گذشته تعداد سفارتخانههای ترکیه در قاره آفریقا از 12 مورد به 45 مورد رسیده است. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، 50 بار به 30 کشور آفریقایی سفر کرده است. لازم است این نکته را نیز یادآوری کنم که ترکیه با 138 سفارتخانه، پس از کشورهای آمریکا، چین، فرانسه و روسیه، در رده پنجمین کشور جهان ایستاده که دارای بیشترین تعداد دفاتر نمایندگی دیپلماتیک خارج از کشور هستند. وزارت امور خارجه ترکیه ششهزارو 500 نفر پرسنل دارد که تنها دو هزار نفر از آنان در مرکز و در داخل ترکیه و بقیه در خارج از کشور در حال انجام مأموریت هستند. طبیعتا ممکن است با این تعداد از سفارتخانه، کنسولگری و نمایندگی، نخستین پرسشی که به ذهن برسد، چنین باشد: چه بودجه عظیمی صرف اداره این دستگاه عریض و طویل میشود؟ پاسخ این است: سهم وزارت امور خارجه ترکیه از کل بودجه کشور، همواره چهارصدم درصد کل بودجه است. این در حالی است که به عنوان مثال، سهم وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه از بودجه کل، بیشتر از وزارت امور خارجه و در حد نیمصدم درصد است. در سال 2201 میلادی، وزارت امور خارجه ترکیه رقمی نزدیک به شش میلیارد لیره بودجه گرفته که اگر بر اساس نرخ دلار آغاز سال جاری میلادی (هفتونیم لیره) محاسبه شود، عددی نزدیک به 800 میلیون دلار از آب درمیآید. وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در برابر 138 سفارتخانه جمهوری ترکیه 100 سفارتخانه و در برابر 86 کنسولگری این کشور 34 کنسولگری دارد و ظاهرا شمار پرسنل نیز عددی نزدیک به چهار هزار نفر است (به خاطر شرایط تحریم، از کنار ارقام مقایسهای مبادلات تجاری ایران و ترکیه با کشورهای آفریقایی میگذریم). تابلوی بالا به ما چه میگوید؟ پاسخ روشن است: ایران در قاره آفریقا، در مقایسه با همسایه و رقیب مهمی به نام ترکیه، تحرک سیاسی و اقتصادی چندانی ندارد و سهم حضور، توسعه روابط و میوهچینی، قابل مقایسه نیست. یکی از ویژگیهای مهم فعالیت گسترده ترکیه در قاره آفریقا، علاوه بر بهادادن به ابعاد سیاسی، امنیتی، دفاعی و اقتصاد، ارائه خدمات بشردوستانه، فرهنگ و آموزش است. آموزش زبان ترکی عثمانی و ترکی نوین به هزاران دانشآموز و دانشجو، آبرسانی به صدها روستای محروم و ارائه خدمات بهداشتی و غذایی در مناطق محروم آفریقاست. صدالبته تمام این اقدامات در چارچوب یک هدف و پروژه بزرگ و واحد قابل ارزیابی است. همراهی و دوستی با کشورهای آفریقایی، در کنار منافع گسترده اقتصادی و سرمایهگذاری، آوردههای دیگری نیز برای ترکیه دارد. به عنوان مثال، تقویت روابط ترکیه با اتحادیه آفریقا و فعالیت 45 سفارتخانه این کشور در قاره مزبور، امکان آن را فراهم میآورد که ترکیه در سازمان ملل و دیگر میادین گسترده دیپلماسی جهانی از حمایت این کشورها برخوردار باشد و از آنان کمک بگیرد. بدون تردید، دولت اردوغان در چند سال گذشته در حوزه سیاست خارجی و در برابر کشورها و قدرتهایی همچون آمریکا و اروپا، تصمیمات غلطی نیز اتخاذ کرده و برخی ایدههای شتابزده و شخصی اردوغان، پیامدها و تبعات منفی نیز برای ترکیه به همراه آورده است. اما یکی از الگوهای آموزنده و جالب توجه سیاست خارجی ترکیه در سه سال اخیر، این است که صرفا سراغ فروشگاهها و پاساژهای بزرگ و شیک نرفته و در تیمچهها و راستهدکانها نیز چرخ زده و حتی از توجه به بقالها و کسبه کوچک دیپلماسی جهانی هم باز نمانده است. به عنوان مثال، در ماجرای موضعگیری تند و تیز کشورهای اروپایی علیه ترکیه در شرق مدیترانه، با وجود اقدامات تحریکگرانه امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، ترکیه با تقویت روابط خود با کشور کوچکی همچون مالت و جلب دوستی ایتالیا، ضربه مکرون را خنثی کرد. در چنین شرایطی باید پرسید: آیا ایران نیز میتواند بر اساس چنین الگوهایی حرکت کند؟ آیا لازم است به فلان کشور کوچک عربی تشر زده و یادآوری کنیم که شما از کجا پیدایتان شد؟ آیا معقول و منطقی است در برخی یادداشتهای خود، از بادکوبه و دیروز و تاریخ و فلان، سخن به میان بیاوریم و خود را در موقعیتی تجسم کنیم که گویی در معادلات منطقه، یکی بزرگتر است و بقیه باید تابع باشند؟ بر اساس الگوی ضرورت همکاری گسترده، باید به این واقعیت اذعان کنیم که در کنار ضرورت توسعه روابط با قدرتهای بزرگ، اروپا و دیگران، باید از آسیا گرفته تا آفریقا، به ظرفیت و امکان همکاری با کشورهای کوچک نیز توجه شود. به عنوان مثال، اگر ایران در یک بازه زمانی 10ساله، بهطور همزمان و جدی، روابط خود را با همسایگان شمالی و کشورهای مجاور آنها تقویت کرده بود، آیا امروز امکان بهرهبرداری بیشتری از رابطه با گرجستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان به وجود نمیآمد؟ این تنها یک نمونه است و در مناطق دیگر نیز میتوان به نمونههای دیگر اشاره کرد که هرکدام از آنها میتواند زمینه و ظرفیتهای جدیدی برای توسعه روابط سیاسی و اقتصادی ایران ایجاد کند. در کنار آمادهسازی نهادهای فرهنگی و دانشگاهی و دعوت از همراهی بخش خصوصی، این واقعیت را نیز باید پذیرفت که وزارت امور خارجه، کارآمدترین دستگاه برای توسعه اقتصادی و افزایش صادرات است و ارتقای راندمان این دستگاه، علاوه بر دیپلماسی هوشمند و مدیریت قابل، به اعتبارات مالی بالا نیاز دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.