|

دکترین امنیتی پوتین چیست؟

امیر چاهکی

در چند هفته اخیر مهم‌ترین موضوع سیاست خارجی اتحادیه اروپا و آمریکا، تحرکات نظامی روسیه در مرز مشترک با اوکراین و احتمال اشغال آن کشور توسط روسیه به شمار می‌رود. رهبران قدرتمند اروپایی و نیز جو ‌بایدن، رئیس‌جمهوری آمریکا علاوه بر ابراز نگرانی‌های خود در تماس‌های مستقیم با ولادیمیر پوتین، روسیه را تهدید به تحریم‌های سنگین‌تر تا اخراج کامل سیستم بانکی روسیه از سازمان سوئیفت کردند. اما واقعا پوتین چه می‌خواهد؟ نگاهی‌ گذار به دوران پس از فروپاشی شوروی و تشکیل ۱۵ جمهوری مستقل نشان می‌دهد که رهبران روسیه جدید همواره غرب را متهم به تلاش برای تجزیه روسیه و ایجاد بی‌ثباتی در آن کشور می‌کنند. افسر پیشین اطلاعاتی کاگ‌ب در آلمان شرقی، یعنی همان ولادیمیر پوتین که در دوران ‌پسافروپاشی در اوایل دهه 90 میلادی برای امرار معاش به گفته خودش مسافرکشی هم کرده است، همواره از خطر توسعه ناتو به شرق و نزدیکی به مرزهای روسیه و خطر پذیرش جمهوری‌های تازه‌استقلال‌یافته به پیمان نظامی ناتو به‌عنوان خط قرمز امنیتی و تمامیت ارضی روسیه سخن گفته است. بزرگ‌ترین ناوگان نظامی دریایی شوروی سابق و روسیه امروز در دریای سیاه قرار دارد و از سال‌های ریاست‌جمهوری لئونید کوچما (۱۹۹۴-۲۰۰۵) دومین رئیس‌جمهوری اوکراین، درگیری‌ها‌ی سیاسی بین کی‌یف و مسکو بر سر بستن این پایگاه مهم برای روسیه و نیز گاز ارسالی روسیه به اروپا از طریق اوکراین و بهای آن آغاز شد. برنامه کی‌یف برای الحاق به اتحادیه اروپا و عضویت در پیمان نظامی ناتو در پارلمان اوکراین تصویب شد و جامعه اوکراینی به دو اردوگاه اجتماعی تقسیم شد؛ حکومت کی‌یف و بخش بزرگی از جامعه معتقد به استقلال همه‌جانبه سیاسی و اقتصادی و نظامی از روسیه بود و بخش دیگر که چندان هم کوچک نبود، تأکید بر نزدیکی‌های همه‌جانبه با مسکو را داشت. اگر لئونید کوچما به نوعی تلاشی ولو کوچک برای رعایت «موازنه منفی» در سیاست خارجی و نیز اقتصادی با روسیه را داشت با آغاز انقلاب‌های مخملی ۲۰۰۴ میلادی در منطقه و ورود ویکتور یوشچنکو به کاخ ریاست‌جمهوری (۲۰۰۵-۲۰۱۰) جهت‌گیری کی‌یف برای پیوستن به اتحادیه اروپا و عضویت در ناتو سرعت چشمگیری گرفت و همراه با آن، نگرانی‌های رهبران روسیه به عدم توازن توان نظامی روسیه و غرب و آمریکا شدت یافت و طرح‌های جدید آمریکا تحت نام دفاع موشکی و امکان استقرار این موشک‌ها در خاک جمهوری لهستان شرایط را پیچیده‌تر می‌کرد‌. بحران همه‌جانبه ساختاری، اقتصادی و اجتماعی روسیه و درگیری‌های نظامی و ملی درون روسیه در سال‌های آغازین ۲۰۰۰ میلادی از جمله جنگ‌ در جمهوری کوچک چچنی به این نگرانی‌ها دامن زد و رهبران سیاسی و نظامی روسی معتقد بودند که غرب از طرق مختلف به آن تنش‌ها دامن می‌زند.
مردم روسیه و اوکراین ریشه‌های نژادی، مذهبی، فرهنگی و زبانی مشترک دارند و بی‌توجهی به این واقعیت تاریخی ما را در تحلیل شرایط موجود به خطا می‌برد؛ تحولاتی که در کریمه رخ داد و منجر به اعلام استقلال و الحاق کریمه به خاک روسیه شد، در حقیقت بر اساس حمایت همه‌جانبه رهبران روسیه از اهالی روس‌زبان آن منطقه و دخالت غیرمحسوس در آغاز اعتراضات بخشی از مردم به سیاست خارجی دولت مرکزی کی‌یف و نیز محدودکردن زبان روسی بود.
در همان سال (۲۰۱۴) اعتراضات اهالی روس زبان منجر به جنگ داخلی و تشکیل دولت خودمختار و سپس اعلام استقلال دو منطقه دونتسک و لوهانسک شد که بر حسب اخبار موجود در هفته‌های اخیر درگیری‌های نظامی شدت یافته است و ارتش اوکراین دست به حملاتی برای بازپس‌گرفتن این دو منطقه زده است. دولت اوکراین و اروپا و آمریکا بر این باور هستند که بدون حمایت همه‌جانبه نظامی روسیه از جمهوری‌های خودخوانده دونتسک و لوهانسک جنگ آغاز نمی‌شد. در چنین شرایطی روسیه با اعزام نیرو و تجهیزات نظامی به طرف مرز مشترک با اوکراین قصد دارد تا حمایت جدی‌تری از شورشیان اوکراین شرقی به عمل آورد. باید توجه داشت که ترکیه هم با ارسال پهپادهای پیشرفته به کی‌یف بنا به ادعای مسکو در این درگیرها شرکت کرده است که خود فصل دیگری از روابط چندوجهی و پیچیده مسکو و استانبول را می‌گشاید. اما مسکو در پی چیست؟ آیا پوتین قصد اشغال و احیای «شوروی» را دارد؟ در سال‌های اخیر ولادیمیر پوتین صریحا انحلال شوروی را «تراژدی شخصی و مردمی» و «فاجعه ژئوپلیتیکی قرن بیستم» و ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر برای روسیه نامید؛ او گفت، «شوروی در حقیقت روسیه باستانی بود و در نتیجه فروپاشی حدود 40 درصد جمعیت و توان صنعتی خود را از دست داد». او معتقد است که در سال‌های پس از فروپاشی، غرب و آمریکا در پی تجزیه کامل روسیه از طریق جنگ‌های داخلی بودند و «افسران کادر سازمان سیا» با چنین مأموریتی در درون حکومت روسیه مشغول به کار بودند. به نظر او غرب هنوز نگاه به تجزیه و دخالت در امور داخلی روسیه را کنار نگذاشته است و قدرت تهاجمی و بازدارندگی نظامی از جمله سلاح مافوق صوت روسیه اهمیت استراتژیک برای تمامیت ارضی و امنیت حاکمیتی روسیه را دارد. برای روسیه طرح موضوع امکان عضویت اوکراین در پیمان نظامی ناتو خط قرمز تمامیت ارضی و تهدید به عملی‌شدن تز قدیمی «اولین ضربه اتمی» از سوی غرب به‌سوی روسیه است.
وجود بحران یا جنگ داخلی درون اوکراین اگر به نفع بالانس نظامی روسیه و غرب نباشد، علیه روسیه هم نیست و در سال‌های اخیر با فرمان ویژه رئیس‌جمهوری روسیه هزاران نفر در اوکراین شرقی تابعیت روسیه را دریافت کردند و بدین‌ترتیب تحت شرایطی مسکو می‌تواند برای دفاع از جان اتباع خود وارد اوکراین شرقی شود. و اگر هر‌گاه «توافق‌نامه مینسک» که در سال‌های گذشته با تلاش بسیار آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان و رئیس‌جمهوری فرانسه در مینسک امضا شد، تحقق یابد، امکان قدرت‌گیری مجدد سیاسی طرفداران نزدیکی بیشتر با روسیه وجود خواهد داشت. تحلیل همه‌جانبه آنچه در 20 سال اخیر در منطقه شوروی سابق رخ‌ داده و بررسی شیوه حکمرانی ولادیمیر پوتین ما را به این سمت هدایت می‌کند که احیای ابرقدرت نظامی، سیاسی و شاید اقتصادی دکترین امنیت داخلی و سیاست خارجی روسیه امروز است. سیاست فشار حداکثری که در 20 سال اخیر غرب ‌و آمریکا بر علیه کاخ کرملین اعمال کردند، مسکو را خسته و خشمگین و ناامید از وجود اراده سیاسی غرب برای گفت‌وگوی سازنده با مسکو کرده است.
اوکراین از معدود کشورهای استقلال‌یافته‌ای است که در 20 سال اخیر انتقال قدرت در آن به شیوه دموکراتیک صورت پذیرفته و پیروزی غیرمنتظره هنرپیشه و مجری برنامه‌های طنز ولادیمیر زلنسکی در سال ۲۰۱۹ میلادی بدون هیچ سابقه فعالیت سیاسی، بر میلیاردر اوکراینی مورد حمایت کاخ سفید و اتحادیه اروپا، رئیس‌جمهوری وقت پترو پروشنکو با بیش از ۷۰ درصد آرای تأییدی بر سلامت نسبی سیاسی اوکراین است.
برخی مشکلات امروز اوکراین حاصل اشتباهات و شکست سیاست‌های رؤسای‌جمهوری از دوران لئونید کوچما در ایجاد وحدت ملی و بی‌توجهی به نقش شهروندان روس‌زبان در حیات سیاسی و اقتصادی و اجتماعی اوکراین است. از سوی دیگر هر‌چه بیشتر برخی رهبران اوکراین تأکید بر پذیرش بررسی ورود اوکراین به پیمان ناتو و پیوستن به اتحادیه اروپا می‌کردند و هر‌چه بیشتر اروپا و آمریکا با اعمال تحریم‌های پی‌درپی در تلاش برای «تغییر رفتار روسیه» بود، همان‌قدر مسکو با تکیه بر قدرت نظامی خود و اصرار بر حفظ حقوق روس زبان‌ها عرصه را بر دولت اوکراین تنگ‌تر کرد. تمامیت ارضی اوکراین در گرو سطح و کیفیت مناسبات روسیه و غرب است. پس تا زمانی که مسکو به اهداف خود در تعامل پایدار با آمریکا و اتحادیه اروپا نرسد، ثبات نسبی در مناسبات مسکو و کی‌یف پدیدار نخواهد شد. اروپا و آمریکا هرگز به درگیری نظامی با روسیه حتی به‌دلیل اشغال نظامی اوکراین روی نخواهند آورد و در‌عین‌حال اشغال نظامی اوکراین ‌یا حتی بخشی از آن منافعی حتی در کوتاه‌مدت برای روسیه امروز نخواهد داشت.
اما اگر دولت اوکراین اراده جدی برای تحقق مفاد توافق‌نامه مینسک و توافق با مخالفان مسلح و مجهز مورد حمایت روسیه در شرق اوکراین را نداشته باشد و درگیری‌های نظامی هفته‌های اخیر را گسترده‌تر کند، امکان حمایت آشکار نظامی و تجهیزاتی روسیه از جدایی‌خواهان اوکراین بسیار افزایش می‌یابد. باید اذعان کرد که اتحادیه اروپا هم بر اجرای مفاد توافق‌نامه مینسک توسط همه طرفین درگیری‌ها اصرار دارد.
اوکراین و روسیه در جغرافیای «اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی» سابق دو جمهوری «برادر» بودند و پس از فروپاشی در جوار یکدیگر قرار گرفتند و همسایگانی شدند با توان اقتصادی و نظامی نابرابر؛ اما می‌دانیم که همسایگان انتخابی نیستند و راهی جز تعامل و همزیستی مسالمت‌آمیز وجود ندارد.

در چند هفته اخیر مهم‌ترین موضوع سیاست خارجی اتحادیه اروپا و آمریکا، تحرکات نظامی روسیه در مرز مشترک با اوکراین و احتمال اشغال آن کشور توسط روسیه به شمار می‌رود. رهبران قدرتمند اروپایی و نیز جو ‌بایدن، رئیس‌جمهوری آمریکا علاوه بر ابراز نگرانی‌های خود در تماس‌های مستقیم با ولادیمیر پوتین، روسیه را تهدید به تحریم‌های سنگین‌تر تا اخراج کامل سیستم بانکی روسیه از سازمان سوئیفت کردند. اما واقعا پوتین چه می‌خواهد؟ نگاهی‌ گذار به دوران پس از فروپاشی شوروی و تشکیل ۱۵ جمهوری مستقل نشان می‌دهد که رهبران روسیه جدید همواره غرب را متهم به تلاش برای تجزیه روسیه و ایجاد بی‌ثباتی در آن کشور می‌کنند. افسر پیشین اطلاعاتی کاگ‌ب در آلمان شرقی، یعنی همان ولادیمیر پوتین که در دوران ‌پسافروپاشی در اوایل دهه 90 میلادی برای امرار معاش به گفته خودش مسافرکشی هم کرده است، همواره از خطر توسعه ناتو به شرق و نزدیکی به مرزهای روسیه و خطر پذیرش جمهوری‌های تازه‌استقلال‌یافته به پیمان نظامی ناتو به‌عنوان خط قرمز امنیتی و تمامیت ارضی روسیه سخن گفته است. بزرگ‌ترین ناوگان نظامی دریایی شوروی سابق و روسیه امروز در دریای سیاه قرار دارد و از سال‌های ریاست‌جمهوری لئونید کوچما (۱۹۹۴-۲۰۰۵) دومین رئیس‌جمهوری اوکراین، درگیری‌ها‌ی سیاسی بین کی‌یف و مسکو بر سر بستن این پایگاه مهم برای روسیه و نیز گاز ارسالی روسیه به اروپا از طریق اوکراین و بهای آن آغاز شد. برنامه کی‌یف برای الحاق به اتحادیه اروپا و عضویت در پیمان نظامی ناتو در پارلمان اوکراین تصویب شد و جامعه اوکراینی به دو اردوگاه اجتماعی تقسیم شد؛ حکومت کی‌یف و بخش بزرگی از جامعه معتقد به استقلال همه‌جانبه سیاسی و اقتصادی و نظامی از روسیه بود و بخش دیگر که چندان هم کوچک نبود، تأکید بر نزدیکی‌های همه‌جانبه با مسکو را داشت. اگر لئونید کوچما به نوعی تلاشی ولو کوچک برای رعایت «موازنه منفی» در سیاست خارجی و نیز اقتصادی با روسیه را داشت با آغاز انقلاب‌های مخملی ۲۰۰۴ میلادی در منطقه و ورود ویکتور یوشچنکو به کاخ ریاست‌جمهوری (۲۰۰۵-۲۰۱۰) جهت‌گیری کی‌یف برای پیوستن به اتحادیه اروپا و عضویت در ناتو سرعت چشمگیری گرفت و همراه با آن، نگرانی‌های رهبران روسیه به عدم توازن توان نظامی روسیه و غرب و آمریکا شدت یافت و طرح‌های جدید آمریکا تحت نام دفاع موشکی و امکان استقرار این موشک‌ها در خاک جمهوری لهستان شرایط را پیچیده‌تر می‌کرد‌. بحران همه‌جانبه ساختاری، اقتصادی و اجتماعی روسیه و درگیری‌های نظامی و ملی درون روسیه در سال‌های آغازین ۲۰۰۰ میلادی از جمله جنگ‌ در جمهوری کوچک چچنی به این نگرانی‌ها دامن زد و رهبران سیاسی و نظامی روسی معتقد بودند که غرب از طرق مختلف به آن تنش‌ها دامن می‌زند.
مردم روسیه و اوکراین ریشه‌های نژادی، مذهبی، فرهنگی و زبانی مشترک دارند و بی‌توجهی به این واقعیت تاریخی ما را در تحلیل شرایط موجود به خطا می‌برد؛ تحولاتی که در کریمه رخ داد و منجر به اعلام استقلال و الحاق کریمه به خاک روسیه شد، در حقیقت بر اساس حمایت همه‌جانبه رهبران روسیه از اهالی روس‌زبان آن منطقه و دخالت غیرمحسوس در آغاز اعتراضات بخشی از مردم به سیاست خارجی دولت مرکزی کی‌یف و نیز محدودکردن زبان روسی بود.
در همان سال (۲۰۱۴) اعتراضات اهالی روس زبان منجر به جنگ داخلی و تشکیل دولت خودمختار و سپس اعلام استقلال دو منطقه دونتسک و لوهانسک شد که بر حسب اخبار موجود در هفته‌های اخیر درگیری‌های نظامی شدت یافته است و ارتش اوکراین دست به حملاتی برای بازپس‌گرفتن این دو منطقه زده است. دولت اوکراین و اروپا و آمریکا بر این باور هستند که بدون حمایت همه‌جانبه نظامی روسیه از جمهوری‌های خودخوانده دونتسک و لوهانسک جنگ آغاز نمی‌شد. در چنین شرایطی روسیه با اعزام نیرو و تجهیزات نظامی به طرف مرز مشترک با اوکراین قصد دارد تا حمایت جدی‌تری از شورشیان اوکراین شرقی به عمل آورد. باید توجه داشت که ترکیه هم با ارسال پهپادهای پیشرفته به کی‌یف بنا به ادعای مسکو در این درگیرها شرکت کرده است که خود فصل دیگری از روابط چندوجهی و پیچیده مسکو و استانبول را می‌گشاید. اما مسکو در پی چیست؟ آیا پوتین قصد اشغال و احیای «شوروی» را دارد؟ در سال‌های اخیر ولادیمیر پوتین صریحا انحلال شوروی را «تراژدی شخصی و مردمی» و «فاجعه ژئوپلیتیکی قرن بیستم» و ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر برای روسیه نامید؛ او گفت، «شوروی در حقیقت روسیه باستانی بود و در نتیجه فروپاشی حدود 40 درصد جمعیت و توان صنعتی خود را از دست داد». او معتقد است که در سال‌های پس از فروپاشی، غرب و آمریکا در پی تجزیه کامل روسیه از طریق جنگ‌های داخلی بودند و «افسران کادر سازمان سیا» با چنین مأموریتی در درون حکومت روسیه مشغول به کار بودند. به نظر او غرب هنوز نگاه به تجزیه و دخالت در امور داخلی روسیه را کنار نگذاشته است و قدرت تهاجمی و بازدارندگی نظامی از جمله سلاح مافوق صوت روسیه اهمیت استراتژیک برای تمامیت ارضی و امنیت حاکمیتی روسیه را دارد. برای روسیه طرح موضوع امکان عضویت اوکراین در پیمان نظامی ناتو خط قرمز تمامیت ارضی و تهدید به عملی‌شدن تز قدیمی «اولین ضربه اتمی» از سوی غرب به‌سوی روسیه است.
وجود بحران یا جنگ داخلی درون اوکراین اگر به نفع بالانس نظامی روسیه و غرب نباشد، علیه روسیه هم نیست و در سال‌های اخیر با فرمان ویژه رئیس‌جمهوری روسیه هزاران نفر در اوکراین شرقی تابعیت روسیه را دریافت کردند و بدین‌ترتیب تحت شرایطی مسکو می‌تواند برای دفاع از جان اتباع خود وارد اوکراین شرقی شود. و اگر هر‌گاه «توافق‌نامه مینسک» که در سال‌های گذشته با تلاش بسیار آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان و رئیس‌جمهوری فرانسه در مینسک امضا شد، تحقق یابد، امکان قدرت‌گیری مجدد سیاسی طرفداران نزدیکی بیشتر با روسیه وجود خواهد داشت. تحلیل همه‌جانبه آنچه در 20 سال اخیر در منطقه شوروی سابق رخ‌ داده و بررسی شیوه حکمرانی ولادیمیر پوتین ما را به این سمت هدایت می‌کند که احیای ابرقدرت نظامی، سیاسی و شاید اقتصادی دکترین امنیت داخلی و سیاست خارجی روسیه امروز است. سیاست فشار حداکثری که در 20 سال اخیر غرب ‌و آمریکا بر علیه کاخ کرملین اعمال کردند، مسکو را خسته و خشمگین و ناامید از وجود اراده سیاسی غرب برای گفت‌وگوی سازنده با مسکو کرده است.
اوکراین از معدود کشورهای استقلال‌یافته‌ای است که در 20 سال اخیر انتقال قدرت در آن به شیوه دموکراتیک صورت پذیرفته و پیروزی غیرمنتظره هنرپیشه و مجری برنامه‌های طنز ولادیمیر زلنسکی در سال ۲۰۱۹ میلادی بدون هیچ سابقه فعالیت سیاسی، بر میلیاردر اوکراینی مورد حمایت کاخ سفید و اتحادیه اروپا، رئیس‌جمهوری وقت پترو پروشنکو با بیش از ۷۰ درصد آرای تأییدی بر سلامت نسبی سیاسی اوکراین است.
برخی مشکلات امروز اوکراین حاصل اشتباهات و شکست سیاست‌های رؤسای‌جمهوری از دوران لئونید کوچما در ایجاد وحدت ملی و بی‌توجهی به نقش شهروندان روس‌زبان در حیات سیاسی و اقتصادی و اجتماعی اوکراین است. از سوی دیگر هر‌چه بیشتر برخی رهبران اوکراین تأکید بر پذیرش بررسی ورود اوکراین به پیمان ناتو و پیوستن به اتحادیه اروپا می‌کردند و هر‌چه بیشتر اروپا و آمریکا با اعمال تحریم‌های پی‌درپی در تلاش برای «تغییر رفتار روسیه» بود، همان‌قدر مسکو با تکیه بر قدرت نظامی خود و اصرار بر حفظ حقوق روس زبان‌ها عرصه را بر دولت اوکراین تنگ‌تر کرد. تمامیت ارضی اوکراین در گرو سطح و کیفیت مناسبات روسیه و غرب است. پس تا زمانی که مسکو به اهداف خود در تعامل پایدار با آمریکا و اتحادیه اروپا نرسد، ثبات نسبی در مناسبات مسکو و کی‌یف پدیدار نخواهد شد. اروپا و آمریکا هرگز به درگیری نظامی با روسیه حتی به‌دلیل اشغال نظامی اوکراین روی نخواهند آورد و در‌عین‌حال اشغال نظامی اوکراین ‌یا حتی بخشی از آن منافعی حتی در کوتاه‌مدت برای روسیه امروز نخواهد داشت.
اما اگر دولت اوکراین اراده جدی برای تحقق مفاد توافق‌نامه مینسک و توافق با مخالفان مسلح و مجهز مورد حمایت روسیه در شرق اوکراین را نداشته باشد و درگیری‌های نظامی هفته‌های اخیر را گسترده‌تر کند، امکان حمایت آشکار نظامی و تجهیزاتی روسیه از جدایی‌خواهان اوکراین بسیار افزایش می‌یابد. باید اذعان کرد که اتحادیه اروپا هم بر اجرای مفاد توافق‌نامه مینسک توسط همه طرفین درگیری‌ها اصرار دارد.
اوکراین و روسیه در جغرافیای «اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی» سابق دو جمهوری «برادر» بودند و پس از فروپاشی در جوار یکدیگر قرار گرفتند و همسایگانی شدند با توان اقتصادی و نظامی نابرابر؛ اما می‌دانیم که همسایگان انتخابی نیستند و راهی جز تعامل و همزیستی مسالمت‌آمیز وجود ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.