|

نابرابری ادبی

شرق: «عصیان ریشه‌دار» با عنوان فرعی بررسی سبک‌شناسانه شعر معاصر زنان عنوان کتابی است از گلاله هنری که مدتی پیش در نشر اگر منتشر شد. این کتاب آن‌طور که از عنوان فرعی‌اش هم برمی‌آید، در شش فصل به تحلیل شعر شاعران زن معاصر ایران پرداخته است. عناوین فصل‌های کتاب عبارت‌اند از: «تاریخچه زبان و جنسیت»، «نوشتار زنانه»، «لیکاف و قدرت گفت‌وگو»، «مختصری در باب شعر زنان ایران»، «معرفی شاعران مورد بررسی و ویژگی‌های شعرهایشان» و فصل پایانی که «تحلیل داده‌ها» نام دارد.
نویسنده کتاب در مقدمه‌اش این موضوع را مطرح کرده که کتاب شعر شاعران زن در قفسه‌های کتاب‌فروشی‌ها به‌ندرت یافت می‌شود «شاید چون جامعه شعرخوان ما باور ندارد شاعر زن تجربه‌ای برای انتقال داشته باشد و حرف حسابی برای زدن. از آنچه گذشت می‌توان نتیجه گرفت شعر زنان نوشته می‌شود فقط برای اینکه نوشته شود، نه خواننده چندانی دارد و نه به آن به‌عنوان بخشی از بدنه ادبیات معاصر توجهی می‌شود. شاعران زنی که جامعه ادبی ما آنها را تمام و کمال پذیرفته باشند از تعداد انگشتان یک دست بیشتر نیست». نویسنده در ادامه مقدمه‌اش این پرسش را مطرح می‌کند که آیا سازوکار و توطئه‌ای، از سوی جامعه مردانه ادبیات، برای کمتر دیده‌شدن شاعران زن در وجود کار بوده است: «حال که زنان به این صراحت از کفه رقابت کنار گذاشته می‌شوند، آیا به عنوان گروه پس زده شده؟ ویژگی‌های اقلیت‌ها را نیز از خود نشان می‌دهند؟».
نویسنده در «عصیان ریشه‌دار» شعر زنان را به‌عنوان گروهی اقلیت در نظر گرفته است و معتقد است که می‌توان ویژگی‌های مشخصی در این گروه یافت؛ چرا‌که اعضای هر اقلیتی به شکل طبیعی شروع به ایجاد مؤلفه‌های مشترک می‌کنند تا به این واسطه هویتی برای خود دست‌و‌پا کنند: «طبیعی است اقلیت‌ها بسیار بیشتر از سایر گروه‌ها از عوامل خارجی (اجتماعی) مسلط که قدرت دارند تأثیر بپذیرند. ازاین‌رو، آنچه درنهایت در این تحقیق به‌عنوان اساس مطالعه قرار گرفته، مسئله تسلط است؛ تسلطی که از جانب اجتماع و زبان بر آفرینش‌های ادبی زنان تأثیر می‌گذارد. به بیانی دیگر نگارنده با علم به اینکه خوارشماری زنان در حیات اجتماعی زمانی رخ می‌دهد که تجربیات آنها برحسب رابطه‌ای که با مردان دارند بازتفسیر شود، وجود تسلط مردانه بر زبان زنانه را پذیرفته است. اساسا این‌که هیچ‌گاه درباره ویژگی‌های زبان مردانه صحبت نمی‌کنیم، یعنی نابرابری وجود دارد و ما نیز آن را پذیرفته‌ایم». نویسنده این پرسش‌ها را هم مطرح کرده که: در نگاه‌کردن به شعر زنان با عینک تسلط زبان، چه ویژگی‌هایی می‌توان یافت؟ آیا بسامد این ویژگیها تا حدی است که از زبان شعری زنان، زبانی متفاوت با مردان بسازد؟ آیا خوارشماری‌ این ویژگی‌ها -در صورت وجود- توسط جامعه منجر به نگاهی تفنن‌مآبانه به شعر زنان شده است؟ او در پاسخ به این پرسش‌ها می‌گوید که «رابطه میان زبان و خرد مردمحور قابل انکار نیست، به نظر این سلطه آن‌قدر در ساختار زبان قوی است که نمی‌توان آن را مختص جوامع در‌حال‌توسعه یا توسعه‌نیافته دانست. باید بپذیریم جریان ارزش‌گذاری بر پایه تفکر پدرسالارانه کل ساحت فکری بشر را متأثر کرده است و منطقا به این‌ زودی‌ها نیز مضمحل نمی‌شود».
فروغ فرحزاد، طاهره صفارزاده، مینا دستغیب، بتول عزیزپور، خاطره حجازی، فرشته ساری، ندا ابکاری، نازنین نظام‌شهیدی، رزا جمالی، گراناز موسوی، پگاه احمدی، روجا چمنکار، بهاره رضایی و سارا محمدی اردهالی. نویسنده «عصیان ریشه‌دار» با بررسی شعر این شاعران به دنبال یافتن ویژگی‌های تکرارشونده در شعر آنها در بازه زمانی معینی، از 1330 تا 1390، بوده است و از این نظر حاصل کار به به‌نوعی به سبک‌شناسی مربوط است. نویسنده درباره نظریه‌ای که کارش بر آن سوار کرده نوشته: «نظریه تسلط به عنوان اساس پژوهش حاضر، به گفته لیکاف کلام زنان سفیدپوست آمریکای طبقه متوسط را در‌بر می‌گیرد. در نتیجه تلاش شده با درنظرداشتن تفاوت اجتماعی جامعه ایران و جامعه آمریکای دهه هفتاد ویژگی‌هایی که لیکاف برشمرده است، تا جای ممکن بومی‌سازی شود. سپس بسامد این ویژگی‌ها در شصت دفتر شعر از پانزده شاعر تعیین شده است. شایان ذکر است انتخاب شاعران مورد بررسی با درنظرگرفتن تعداد چاپ کتاب‌ها، جوایز اخذ‌شده ایشان و اهمیت و شهرت آنها، همچنین استعلام از مطالعه حوزه شعر معاصر صورت گرفته است. ویژگی‌های مورد بررسی طیف متنوعی از صورت، واژه، جمله و قید را دربر می‌گیرند. از این رهگذر شیوه به کار برده شده را می‌توان التقاطی دانست. زیرا می‌دانیم کار تحلیل عملی سبک از بررسی واحدهای کوچک زبانی آغاز می‌شود؛ یعنی به ترتیب از واج، تکواژ، واژه، عبارت و بند که در این پژوهش بخشی از آن پوشش داده شده است».

شرق: «عصیان ریشه‌دار» با عنوان فرعی بررسی سبک‌شناسانه شعر معاصر زنان عنوان کتابی است از گلاله هنری که مدتی پیش در نشر اگر منتشر شد. این کتاب آن‌طور که از عنوان فرعی‌اش هم برمی‌آید، در شش فصل به تحلیل شعر شاعران زن معاصر ایران پرداخته است. عناوین فصل‌های کتاب عبارت‌اند از: «تاریخچه زبان و جنسیت»، «نوشتار زنانه»، «لیکاف و قدرت گفت‌وگو»، «مختصری در باب شعر زنان ایران»، «معرفی شاعران مورد بررسی و ویژگی‌های شعرهایشان» و فصل پایانی که «تحلیل داده‌ها» نام دارد.
نویسنده کتاب در مقدمه‌اش این موضوع را مطرح کرده که کتاب شعر شاعران زن در قفسه‌های کتاب‌فروشی‌ها به‌ندرت یافت می‌شود «شاید چون جامعه شعرخوان ما باور ندارد شاعر زن تجربه‌ای برای انتقال داشته باشد و حرف حسابی برای زدن. از آنچه گذشت می‌توان نتیجه گرفت شعر زنان نوشته می‌شود فقط برای اینکه نوشته شود، نه خواننده چندانی دارد و نه به آن به‌عنوان بخشی از بدنه ادبیات معاصر توجهی می‌شود. شاعران زنی که جامعه ادبی ما آنها را تمام و کمال پذیرفته باشند از تعداد انگشتان یک دست بیشتر نیست». نویسنده در ادامه مقدمه‌اش این پرسش را مطرح می‌کند که آیا سازوکار و توطئه‌ای، از سوی جامعه مردانه ادبیات، برای کمتر دیده‌شدن شاعران زن در وجود کار بوده است: «حال که زنان به این صراحت از کفه رقابت کنار گذاشته می‌شوند، آیا به عنوان گروه پس زده شده؟ ویژگی‌های اقلیت‌ها را نیز از خود نشان می‌دهند؟».
نویسنده در «عصیان ریشه‌دار» شعر زنان را به‌عنوان گروهی اقلیت در نظر گرفته است و معتقد است که می‌توان ویژگی‌های مشخصی در این گروه یافت؛ چرا‌که اعضای هر اقلیتی به شکل طبیعی شروع به ایجاد مؤلفه‌های مشترک می‌کنند تا به این واسطه هویتی برای خود دست‌و‌پا کنند: «طبیعی است اقلیت‌ها بسیار بیشتر از سایر گروه‌ها از عوامل خارجی (اجتماعی) مسلط که قدرت دارند تأثیر بپذیرند. ازاین‌رو، آنچه درنهایت در این تحقیق به‌عنوان اساس مطالعه قرار گرفته، مسئله تسلط است؛ تسلطی که از جانب اجتماع و زبان بر آفرینش‌های ادبی زنان تأثیر می‌گذارد. به بیانی دیگر نگارنده با علم به اینکه خوارشماری زنان در حیات اجتماعی زمانی رخ می‌دهد که تجربیات آنها برحسب رابطه‌ای که با مردان دارند بازتفسیر شود، وجود تسلط مردانه بر زبان زنانه را پذیرفته است. اساسا این‌که هیچ‌گاه درباره ویژگی‌های زبان مردانه صحبت نمی‌کنیم، یعنی نابرابری وجود دارد و ما نیز آن را پذیرفته‌ایم». نویسنده این پرسش‌ها را هم مطرح کرده که: در نگاه‌کردن به شعر زنان با عینک تسلط زبان، چه ویژگی‌هایی می‌توان یافت؟ آیا بسامد این ویژگیها تا حدی است که از زبان شعری زنان، زبانی متفاوت با مردان بسازد؟ آیا خوارشماری‌ این ویژگی‌ها -در صورت وجود- توسط جامعه منجر به نگاهی تفنن‌مآبانه به شعر زنان شده است؟ او در پاسخ به این پرسش‌ها می‌گوید که «رابطه میان زبان و خرد مردمحور قابل انکار نیست، به نظر این سلطه آن‌قدر در ساختار زبان قوی است که نمی‌توان آن را مختص جوامع در‌حال‌توسعه یا توسعه‌نیافته دانست. باید بپذیریم جریان ارزش‌گذاری بر پایه تفکر پدرسالارانه کل ساحت فکری بشر را متأثر کرده است و منطقا به این‌ زودی‌ها نیز مضمحل نمی‌شود».
فروغ فرحزاد، طاهره صفارزاده، مینا دستغیب، بتول عزیزپور، خاطره حجازی، فرشته ساری، ندا ابکاری، نازنین نظام‌شهیدی، رزا جمالی، گراناز موسوی، پگاه احمدی، روجا چمنکار، بهاره رضایی و سارا محمدی اردهالی. نویسنده «عصیان ریشه‌دار» با بررسی شعر این شاعران به دنبال یافتن ویژگی‌های تکرارشونده در شعر آنها در بازه زمانی معینی، از 1330 تا 1390، بوده است و از این نظر حاصل کار به به‌نوعی به سبک‌شناسی مربوط است. نویسنده درباره نظریه‌ای که کارش بر آن سوار کرده نوشته: «نظریه تسلط به عنوان اساس پژوهش حاضر، به گفته لیکاف کلام زنان سفیدپوست آمریکای طبقه متوسط را در‌بر می‌گیرد. در نتیجه تلاش شده با درنظرداشتن تفاوت اجتماعی جامعه ایران و جامعه آمریکای دهه هفتاد ویژگی‌هایی که لیکاف برشمرده است، تا جای ممکن بومی‌سازی شود. سپس بسامد این ویژگی‌ها در شصت دفتر شعر از پانزده شاعر تعیین شده است. شایان ذکر است انتخاب شاعران مورد بررسی با درنظرگرفتن تعداد چاپ کتاب‌ها، جوایز اخذ‌شده ایشان و اهمیت و شهرت آنها، همچنین استعلام از مطالعه حوزه شعر معاصر صورت گرفته است. ویژگی‌های مورد بررسی طیف متنوعی از صورت، واژه، جمله و قید را دربر می‌گیرند. از این رهگذر شیوه به کار برده شده را می‌توان التقاطی دانست. زیرا می‌دانیم کار تحلیل عملی سبک از بررسی واحدهای کوچک زبانی آغاز می‌شود؛ یعنی به ترتیب از واج، تکواژ، واژه، عبارت و بند که در این پژوهش بخشی از آن پوشش داده شده است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.