زیباییشناسی فلسفی
شرق: پرسشهای مرتبط با هنر و زیبایی قدمتی به اندازه فلسفه دارند یا حتی از آن کهنترند. سنت زیباشناسی آلمانی سنتی دیرپا است و درواقع میتوان آن را نقطهای مرجع در این عرصه به شمار آورد. کای همرمایستر در اثرش درباره زیباییشناسی آلمانی میگوید فلسفه هنری که در سدههای نوزدهم و بیستم در بریتانیا، فرانسه، ایتالیا و آمریکا و کشورهای دیگر خلق میشد بر سنت آلمانی مبتنی و متکی بود. به تعبیری، زیباشناسی فلسفی نه فقط در آلمان متولد شد بلکه تحولش نیز به دو دلیل مشخص عمدتا توسط آلمانیها صورت پذیرفت: «اولا، سنت زیباشناسی آلمانی به شکلی غریب در برابر تأثیرات خارجی بسیار مقاوم بود. نویسندگانی که جزئی از این سنت بودند در مباحثه با یکدیگر از ایدههای رایج در مباحثات سایر زبانها بهره نمیگرفتند، البته به جز ارجاعات معمول به فلسفه باستان. ثانیا، گرچه سنت زیباشناسی فلسفی آلمانی خودبسنده است، فیلسوفانی بیرون از این گفتمان به مفاهیم آلمانی واکنش نشان میدادند، بیآنکه خود تأثیر چشمگیری در شکلگیری این سنت داشته باشند. بدینترتیب، دیویی، سارتر، کروچه، سانتایانا، دانتو، لانگر و ریکور از جمله فیلسوفان بیشماریاند که همگی
مفاهیم پرورشیافته در زیباشناسی آلمانی را به کار میگرفتند». همرمایستر میگوید رشته زیباشناسی فلسفی یکسره در تفکر آلمانی شکل گرفت و بنابراین بدون شناخت دقیق این سنت فهمیده نخواهد شد.
«سنت زیباییشناسی آلمانی» نوشته کای همرمایستر روایتی است از سنت زیباییشناسی آلمانی؛ کتابی که مدتی پیش با ترجمه محمدرضا ابوالقاسمی در نشر ماهی منتشر شد. این کتاب آنطور که از عنوانش هم برمیآید، شرحی است بر پیدایش و تکامل اندیشههای زیباشناختی در سنت تفکر آلمانی.
نویسنده کتاب، کای همرمایستر، استاد فلسفه و فرهنگ آلمانی در دانشگاه ایالتی اوهایو است. او در این کتاب بهطورکلی روایتی از سنت زیباییشناسی آلمانی به دست داده و بااینحال در دیباچهاش نوشته که بهتر است این کتاب را سنت زیباییشناسی آلمانیمآب بنامیم؛ چراکه تمام نویسندگانی که در این کتاب مورد بررسی قرار گرفتهاند یا دربارهشان بحث شده، آلمانی نیستند و در واقع حتی برخی از آنها اصلا به زبان آلمانی هم ننوشتهاند، بااینحال میتوان آنها را هم در قلمرو سنت زیباییشناسی آلمانی مورد بررسی قرار داد.
کای همرمایستر در دیباچه نسبتا مفصلش به چند هدف عمدهای که در نوشتن این کتاب مدنظر داشته اشاره کرده است. او میگوید که این کتاب اولا مواضع اصلی در زیباییشناسی فلسفی آلمانی را معرفی میکند و از روابط متقابل آنها و تلاششان برای غلبه بر مواضع پیشین یا احیای آنها میگوید. ثانیا، مهمترین چهرههای این سنت را معرفی میکند؛ آنهم «نه تکافتاده و جدا از هم، بلکه در بستر روایتی تاریخی». بااینحال نویسنده میگوید که تجمیع متفکران منفرد ذیل فصول عصر الگووارهها، چالش با الگووارهها و تجدید الگووارهها نشانهای است از تعلق آنان به جنبشهای بزرگتر تاریخی. همچنین به بیان او، این کتاب بیانگر باوری است مبنیبر اینکه تاریخ فلسفه را نمیتوان از فلسفههای نظاممند جدا کرد. او میگوید که تاریخ تنها زمانی اهمیت پیدا میکند که پرسشهایی در باب مسائل، دلمشغولیها و علایق فلسفی پیش آیند و طبیعتا عصر خود ما نیز به آنها علاقهمند باشد. این اصل هرمنوتیکی دیگر نمیگذارد ادعا کنیم در روایت ما چیزی ناگفته میماند. نویسنده معتقد است که هیچ روایت واحدی نمیتواند به چنین هدفی دست یابد. ازسویدیگر، همین مبنای هرمنوتیکی اقتضا میکند
رویارویی ما با متون تاریخی فلسفه بر پرسشهایی متمرکز باشد که امروز برای ما نیز مطرحاند؛ چراکه «آنچه صرفا جذابیتی تاریخی دارد، درواقع هیچ جذابیتی ندارد». کای همرمایستر همچنین میگوید که این کتاب مدعی است که روایتش از منطقی درونی بهره میبرد: «مواضع زیباییشناسی فلسفی محل بحث ما صرفا از پی هم نمیآیند، بلکه بخشهایی از الگویی بزرگترند که با نگاهی پسنگرانه خودش را هویدا میکند. خلاصه آنکه بنا به نظریه این کتاب، مواضع الگووار فلسفه زیباییشناسی در دوره ایدئالیسم آلمانی و رمانتیسیسم شکل گرفت و نویسندگان قرن نوزدهم متعاقبا این مواضع الگووار را به پرسش کشیدند و سپس در قرن بیستم تمامی آنها دقیقا طبق همان روالی که در ابتدا ظهور کرده بودند دوباره احیا شدند». او میگوید این واقعیت اخیر که او آن را مسجل میداند، نتایجی هم به همراه دارد که میتوان آنها را به شکل طیفی بین دو موضع متقابل در نظر گرفت: در یک سو، ضعیفترین تقریر این موضع قرار دارد که براساس آن میتوان از یک همزمانی صرف در الگوی تاریخی دفاع و ادعا کرد مواضع ایدئالیسم و رمانتیسیسم چنان غنی و متنوعاند که پس از یک دوره چالش و کشمکش برای اضمحلالشان
دوباره توجهات را به خود جلب میکنند. در سوی دیگر طیف، موضع محکمی را مییابیم که میتوان هسته مرکزی هگلمآبی نامیدش. بر این اساس، مواضع ایدئالیستی صرفا به قصد اصلاح و اعتلا به سطحی بالاتر به چالش کشیده میشوند. نویسنده همچنین میگوید بهمنظور تسهیل مقایسه نویسندگان متعدد و متفاوت در سنت زیباشناسی آلمانی، نظریههای این نویسندگان را از سه جنبه خاص بررسی کرده است، اگرچه بحثش بههیچوجه به این سه جنبه محدود نمانده است. اولین جنبه، بحث هستیشناختی فیلسوف در باب هنر است و دومین جنبه مربوط به نقششناختی منسوب به هنر و زیبایی است و سرانجام کارکرد عملی آثار هنری از منظر این فیلسوفان به عنوان سومین جنبه مدنظر بوده است.
یکی از نویسندگانی که در کتاب مورد بحث قرار گرفته، لوکاچ است. در بخشی از کتاب درباره آرای لوکاچ آمده است: «انسان در اثر هنری خودش را خالق جهانی خودآیین تصور میکند و لذا تجارب خود و جهان را درهم میآمیزد. اما درحالیکه تجربه روزمره انسان را با خودش بیگانه میکند، یعنی آدمی در این وضعیت محصولات کارش را به شکل چیزی بیگانه تجربه میکند، در تجربه هنر این بیگانگی با خویشتن از میان میرود. بنابراین، هنر بالذات صورت عالیتر و آگاهانهتری از کار است. محصول کار در جوامع سرمایهداری از کارگر بیگانه است، زیرا او بر روند تولید نظارتی ندارد و آن را درک نمیکند، ضمن اینکه از ارزشی که کارش به ماده خام بخشیده است بهرهای نمیبرد. از سوی دیگر، هنر به سوژه مجال میدهد تا این باخودبیگانگی اجتنابناپذیر را تاب آورد. همانگونه که هگل در پدیدارشناسی روح نشان داده است، بی وجود این باخودبیگانگی هیچ پیشرفتی در خودآگاهی به دست نخواهد آمد و باخودبیگانگی رفع نخواهد شد. با وجود این، تجربه هنر از زندگی روزمره منفک و مجزا نیست. برعکس، لوکاچ به رابطه دیالکتیکی زیباشناسی و تجارب روزمره باور دارد. اثر هنری میمهتیک (تقلیدی) نزد مخاطب هم
تغییر معرفتی به وجود میآورد و هم دگرگونی عاطفی؛ بهنحویکه یک جنبه تاکنون ناشناخته واقعیت شناختپذیر میشود. همانگونه که در بحث لوکاچ از مفهوم کاتارسیس خواهیم دید، آن جنبهای از هنر که الگوهای زندگی روزمره را تغییر میدهد تأثیر عاطفی هم بر آن میگذارد. لوکاچ، با استناد به تمایزی که پیشتر در زیباشناسی هایدلبرگ مطرح کرده بود، استحاله مخاطب در برابر اثر هنری را استحاله انسان کامل به کل انسانیت مینامد».
شرق: پرسشهای مرتبط با هنر و زیبایی قدمتی به اندازه فلسفه دارند یا حتی از آن کهنترند. سنت زیباشناسی آلمانی سنتی دیرپا است و درواقع میتوان آن را نقطهای مرجع در این عرصه به شمار آورد. کای همرمایستر در اثرش درباره زیباییشناسی آلمانی میگوید فلسفه هنری که در سدههای نوزدهم و بیستم در بریتانیا، فرانسه، ایتالیا و آمریکا و کشورهای دیگر خلق میشد بر سنت آلمانی مبتنی و متکی بود. به تعبیری، زیباشناسی فلسفی نه فقط در آلمان متولد شد بلکه تحولش نیز به دو دلیل مشخص عمدتا توسط آلمانیها صورت پذیرفت: «اولا، سنت زیباشناسی آلمانی به شکلی غریب در برابر تأثیرات خارجی بسیار مقاوم بود. نویسندگانی که جزئی از این سنت بودند در مباحثه با یکدیگر از ایدههای رایج در مباحثات سایر زبانها بهره نمیگرفتند، البته به جز ارجاعات معمول به فلسفه باستان. ثانیا، گرچه سنت زیباشناسی فلسفی آلمانی خودبسنده است، فیلسوفانی بیرون از این گفتمان به مفاهیم آلمانی واکنش نشان میدادند، بیآنکه خود تأثیر چشمگیری در شکلگیری این سنت داشته باشند. بدینترتیب، دیویی، سارتر، کروچه، سانتایانا، دانتو، لانگر و ریکور از جمله فیلسوفان بیشماریاند که همگی
مفاهیم پرورشیافته در زیباشناسی آلمانی را به کار میگرفتند». همرمایستر میگوید رشته زیباشناسی فلسفی یکسره در تفکر آلمانی شکل گرفت و بنابراین بدون شناخت دقیق این سنت فهمیده نخواهد شد.
«سنت زیباییشناسی آلمانی» نوشته کای همرمایستر روایتی است از سنت زیباییشناسی آلمانی؛ کتابی که مدتی پیش با ترجمه محمدرضا ابوالقاسمی در نشر ماهی منتشر شد. این کتاب آنطور که از عنوانش هم برمیآید، شرحی است بر پیدایش و تکامل اندیشههای زیباشناختی در سنت تفکر آلمانی.
نویسنده کتاب، کای همرمایستر، استاد فلسفه و فرهنگ آلمانی در دانشگاه ایالتی اوهایو است. او در این کتاب بهطورکلی روایتی از سنت زیباییشناسی آلمانی به دست داده و بااینحال در دیباچهاش نوشته که بهتر است این کتاب را سنت زیباییشناسی آلمانیمآب بنامیم؛ چراکه تمام نویسندگانی که در این کتاب مورد بررسی قرار گرفتهاند یا دربارهشان بحث شده، آلمانی نیستند و در واقع حتی برخی از آنها اصلا به زبان آلمانی هم ننوشتهاند، بااینحال میتوان آنها را هم در قلمرو سنت زیباییشناسی آلمانی مورد بررسی قرار داد.
کای همرمایستر در دیباچه نسبتا مفصلش به چند هدف عمدهای که در نوشتن این کتاب مدنظر داشته اشاره کرده است. او میگوید که این کتاب اولا مواضع اصلی در زیباییشناسی فلسفی آلمانی را معرفی میکند و از روابط متقابل آنها و تلاششان برای غلبه بر مواضع پیشین یا احیای آنها میگوید. ثانیا، مهمترین چهرههای این سنت را معرفی میکند؛ آنهم «نه تکافتاده و جدا از هم، بلکه در بستر روایتی تاریخی». بااینحال نویسنده میگوید که تجمیع متفکران منفرد ذیل فصول عصر الگووارهها، چالش با الگووارهها و تجدید الگووارهها نشانهای است از تعلق آنان به جنبشهای بزرگتر تاریخی. همچنین به بیان او، این کتاب بیانگر باوری است مبنیبر اینکه تاریخ فلسفه را نمیتوان از فلسفههای نظاممند جدا کرد. او میگوید که تاریخ تنها زمانی اهمیت پیدا میکند که پرسشهایی در باب مسائل، دلمشغولیها و علایق فلسفی پیش آیند و طبیعتا عصر خود ما نیز به آنها علاقهمند باشد. این اصل هرمنوتیکی دیگر نمیگذارد ادعا کنیم در روایت ما چیزی ناگفته میماند. نویسنده معتقد است که هیچ روایت واحدی نمیتواند به چنین هدفی دست یابد. ازسویدیگر، همین مبنای هرمنوتیکی اقتضا میکند
رویارویی ما با متون تاریخی فلسفه بر پرسشهایی متمرکز باشد که امروز برای ما نیز مطرحاند؛ چراکه «آنچه صرفا جذابیتی تاریخی دارد، درواقع هیچ جذابیتی ندارد». کای همرمایستر همچنین میگوید که این کتاب مدعی است که روایتش از منطقی درونی بهره میبرد: «مواضع زیباییشناسی فلسفی محل بحث ما صرفا از پی هم نمیآیند، بلکه بخشهایی از الگویی بزرگترند که با نگاهی پسنگرانه خودش را هویدا میکند. خلاصه آنکه بنا به نظریه این کتاب، مواضع الگووار فلسفه زیباییشناسی در دوره ایدئالیسم آلمانی و رمانتیسیسم شکل گرفت و نویسندگان قرن نوزدهم متعاقبا این مواضع الگووار را به پرسش کشیدند و سپس در قرن بیستم تمامی آنها دقیقا طبق همان روالی که در ابتدا ظهور کرده بودند دوباره احیا شدند». او میگوید این واقعیت اخیر که او آن را مسجل میداند، نتایجی هم به همراه دارد که میتوان آنها را به شکل طیفی بین دو موضع متقابل در نظر گرفت: در یک سو، ضعیفترین تقریر این موضع قرار دارد که براساس آن میتوان از یک همزمانی صرف در الگوی تاریخی دفاع و ادعا کرد مواضع ایدئالیسم و رمانتیسیسم چنان غنی و متنوعاند که پس از یک دوره چالش و کشمکش برای اضمحلالشان
دوباره توجهات را به خود جلب میکنند. در سوی دیگر طیف، موضع محکمی را مییابیم که میتوان هسته مرکزی هگلمآبی نامیدش. بر این اساس، مواضع ایدئالیستی صرفا به قصد اصلاح و اعتلا به سطحی بالاتر به چالش کشیده میشوند. نویسنده همچنین میگوید بهمنظور تسهیل مقایسه نویسندگان متعدد و متفاوت در سنت زیباشناسی آلمانی، نظریههای این نویسندگان را از سه جنبه خاص بررسی کرده است، اگرچه بحثش بههیچوجه به این سه جنبه محدود نمانده است. اولین جنبه، بحث هستیشناختی فیلسوف در باب هنر است و دومین جنبه مربوط به نقششناختی منسوب به هنر و زیبایی است و سرانجام کارکرد عملی آثار هنری از منظر این فیلسوفان به عنوان سومین جنبه مدنظر بوده است.
یکی از نویسندگانی که در کتاب مورد بحث قرار گرفته، لوکاچ است. در بخشی از کتاب درباره آرای لوکاچ آمده است: «انسان در اثر هنری خودش را خالق جهانی خودآیین تصور میکند و لذا تجارب خود و جهان را درهم میآمیزد. اما درحالیکه تجربه روزمره انسان را با خودش بیگانه میکند، یعنی آدمی در این وضعیت محصولات کارش را به شکل چیزی بیگانه تجربه میکند، در تجربه هنر این بیگانگی با خویشتن از میان میرود. بنابراین، هنر بالذات صورت عالیتر و آگاهانهتری از کار است. محصول کار در جوامع سرمایهداری از کارگر بیگانه است، زیرا او بر روند تولید نظارتی ندارد و آن را درک نمیکند، ضمن اینکه از ارزشی که کارش به ماده خام بخشیده است بهرهای نمیبرد. از سوی دیگر، هنر به سوژه مجال میدهد تا این باخودبیگانگی اجتنابناپذیر را تاب آورد. همانگونه که هگل در پدیدارشناسی روح نشان داده است، بی وجود این باخودبیگانگی هیچ پیشرفتی در خودآگاهی به دست نخواهد آمد و باخودبیگانگی رفع نخواهد شد. با وجود این، تجربه هنر از زندگی روزمره منفک و مجزا نیست. برعکس، لوکاچ به رابطه دیالکتیکی زیباشناسی و تجارب روزمره باور دارد. اثر هنری میمهتیک (تقلیدی) نزد مخاطب هم
تغییر معرفتی به وجود میآورد و هم دگرگونی عاطفی؛ بهنحویکه یک جنبه تاکنون ناشناخته واقعیت شناختپذیر میشود. همانگونه که در بحث لوکاچ از مفهوم کاتارسیس خواهیم دید، آن جنبهای از هنر که الگوهای زندگی روزمره را تغییر میدهد تأثیر عاطفی هم بر آن میگذارد. لوکاچ، با استناد به تمایزی که پیشتر در زیباشناسی هایدلبرگ مطرح کرده بود، استحاله مخاطب در برابر اثر هنری را استحاله انسان کامل به کل انسانیت مینامد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.