|

شکل‌های زندگی: ساعدی و واهمه‌های رئالیستی

غریبه در ادبیات ایران

نادر شهريوري (صدقي)

«غریبه در شهر» رمان مهم ساعدی نیست اما نام آن بیانگر مهم‌ترین مضامین داستان‌های ساعدی و شخصیت خود اوست. غریبه در داستان‌های ساعدی از همان اول حضور ندارد ولی در میانه داستان و یا در آخر به ناگاه از راه می‌رسد و آن‌وقت مسیر داستان عوض می‌شود. درک کلی داستان‌های ساعدی منوط به شناخت غریبه‌هاست اما غریبه‌ها شناخته نمی‌شوند بلکه هربار به شکلی غیرمنتظره اتفاق می‌افتند. ساعدی نامی بامسما برای غریبه‌ها انتخاب کرده، او به آنها «واهمه‌های بی‌نام و نشان» می‌گوید.

«واهمه‌های بی‌نام و نشان»، از مهم‌ترین داستان‌های ساعدی، مجموعه شش داستان کوتاه است. در هر داستان اتفاقی غیرمنتظره ماجرای داستان را تغییر می‌دهد. «دو برادر»، اولین داستان این مجموعه، ماجرای دو برادری است که اتاقی کرایه کردند و با هم زندگی می‌کنند. برادر کوچک‌تر کار می‌کند تا بتواند از پس هزینه زندگی برآید اما برادر بزرگ‌تر تن به کار نمی‌دهد، کتاب می‌خواند و سیگار می‌کشد و بی‌هدف زندگی می‌کند. تا اینجای کار هیچ اتفاقی برای آنها نمی‌افتد تا اینکه مجبور به اسباب‌کشی می‌شوند. در خانه جدید با ورود زنی جوان زندگی این دو برادر دستخوش تغییری نابهنگام می‌شود و در نهایت منجر به خودکشی برادر بزرگ‌تر می‌شود. «غریبه» در داستان دو برادر در شکل زنی جوان ظاهر می‌شود، درحالی‌که در داستان بعدی این مجموعه، «سعادت‌نامه»، «غریبه» مردی جوان است که در قالب مستأجر وارد زندگی صاحبخانه‌ای می‌شود که مرد پیری است که با همسرش که زنی جوان است زندگی می‌کند و در نهایت آرامش هرچند ظاهری این زن و شوهر درهم ریخته می‌شود.
«غریبه‌ها» یا چنان که ساعدی می‌گوید «واهمه‌های بی‌نام‌ونشان» بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی‌اند اما آنها همیشه در قالب زن و یا مرد ظاهر نمی‌شوند بلکه گاه به صورت «اوهام» ذهن آدمی را مسخر می‌کنند. در این‌گونه موارد، داستان‌های ساعدی حال و هوای کافکایی پیدا می‌کند. قصه «تب» از همین مجموعه داستان دانشجوی جوانی به نام کاف است که اتفاقا روز خوبی را آغاز می‌کند: «همه‌چیز خوب و روشنه، همه صداها خوبه، امروز واسه هر کاری مناسبه، واسه تفریح، خوش‌گذرانی‌ها و...»؛1 بنابراین تصمیم می‌گیرد با دوستان گپ بزند و با دختری که دوست می‌دارد به سینما برود اما به ناگاه تصمیم می‌گیرد روز خوش را با کاری غیرقابل پیش‌بینی به پایان برساند. کاف که گویی در آسمان‌ها زندگی می‌کند، فی‌الواقع با توهمات خویش و یا چنان‌که ساعدی می‌گوید با واهمه‌های بی‌نام و نشان زندگی می‌کند. او در نهایت تصمیم به خودکشی می‌گیرد، ‌طنز تلخ ماجرا آن است که او خوشحال‌ترین آدم روی زمین است که خودکشی می‌کند. «... از کجا معلوم اونایی که خودکشی می‌کنند از کارشون لذت می‌‌برن؟».2
«آرامش در حضور دیگران» آخرین داستان از همین مجموعه است: دختری جوان به نام منیژه با سرهنگ سالخورده‌ای ازدواج می‌کند که دو دخترش -مه‌لقا و ملیحه- همسن او هستند. وقتی سرهنگ و منیژه برای دیدن دخترهایشان به شهری دیگر نزد آنها می‌روند، سه زن جوان با هم احساس راحتی بیشتری می‌کنند، چون دغدغه‌ها و علاقه‌های مشترکی آنها را به هم نزدیک می‌کند. دوستی میان این سه دختر همسن و سال تا بدان اندازه می‌شود که نمی‌توانند از هم جدا شوند؛ آن‌وقت سرهنگ خود را در میان همسر و دو دخترش غریبه احساس می‌کند و سرانجام راهی تیمارستان می‌شود.
این داستان مانند دیگر داستان‌های ساعدی پایانی تلخ دارد. در تلخی هر ماجرا رگه‌هایی از طنز وجود دارد؛ با ساعدی بیشتر متوجه می‌شویم که تلخی تا چه اندازه می‌تواند مایه‌هایی از طنز داشته باشد. تلخ‌نویسی ساعدی می‌تواند دلایل زیادی داشته باشد، شاید به تصورات ساعدی از جهان پریشان و پراکنده‌ای ربط داشته باشد که وی در اطراف خود می‌بیند و آن را با حساسیت یک روان‌پزشک حس می‌کند. شاید به ترسی مرتبط باشد که بنابر اقتضائات سیاسی و اجتماعی از دیرباز -کودکی و نوجوانی- در درونش مأوا گزیده و او هر اتفاقی را با نوعی سوءظن می‌نگرد و آن را به موضوعی برای تجزیه و تحلیل بدل می‌کند. تلخ‌نویسی ساعدی همچنین می‌تواند دلایل دیگری نیز داشته باشد، ساعدی تلخ می‌نویسد، شاید از آن‌رو که تلخی را از جهان بزداید اما اگر تلخی از جهان زدوده شود، آن‌وقت ساعدی ایده‌هایش را از کدام جهان به دست می‌آورد؟
ساعدی گرچه تلخ می‌‌نویسد اما نویسنده ناامیدی نیست. اتفاقا میان «تلخی» و «امید» رابطه‌ای تنگاتنگ وجود دارد. تلخکامی او به موقعیت غیرانسانی شرایط اجتماعی بازمی‌گردد که آدمی ناخواسته در آن قرار گرفته است. موقعیت غیرانسانی که آدمی را در شرایط غیرعادی قرار می‌دهد و او را آماده رفتار و کردارهایی می‌کند که غیرعادی و غریب به نظر می‌رسد. مثل رفتار مشهدی حسن در «عزاداران بیل» که مردن گاوش او را در موقعیتی نابهنگام و تلخ قرار می‌دهد؛ موقعیتی برآمده از وضعی غیرقابل پیش‌بینی که مشهدی حسن را به کارهایی وامی‌دارد که اگرچه تلخ اما به همان اندازه می‌تواند خنده‌آور باشد.
داستان‌های ساعدی همواره در ابهام قرار می‌گیرند. این ابهام صرفا به شگرد ساعدی برنمی‌گردد بلکه به تصور او از واقعیت نیز ربط پیدا می‌کند، با این حال از نظر ساعدی وهم ‌داستان‌هایش برآمده از خود واقعیت است به این معنا که مناسبات واقعی شرایطی را پدید می‌آورد که آدمی را به خیال‌پردازی وامی‌دارد و در آن صورت آدمی به خیالاتش اجازه می‌دهد تا اوضاع را چنان که خود می‌خواهد و نه آنچنان که وجود دارد، تعبیر کند.
رمان بلند «غریبه در شهر» از ساعدی، نمونه‌ای اجتماعی، سیاسی از چنین خیال‌پردازی است. وقایع رمان در تبریز اتفاق می‌افتد و زمان آن به وقایع و در واقع به تحولات مشروطه بازمی‌گردد که شهر تبریز پیشتاز آن بود. اما موضوع داستان چنان که گفته شد در بستری سیاسی- تاریخی رخ می‌دهد. ساعدی در این رمان هم‌زمان چند طرح را توأما پیش می‌برد؛ او از یک طرف جامعه در آستانه تحولی را نشان می‌دهد که به سرعت در حال دگرگونی است، دگرگونی از آن نوع که قاعدتا بایستی در زمانی طولانی رخ دهد اما به طرفه‌العینی اتفاق می‌افتد و ساعدی نیز آن را به صورت متنی فشرده ارائه می‌دهد. از طرفی دیگر نویسنده به نوع متفاوت روابط درونی میان مشروطه‌خواهان و شبکه‌های داخلی آنان می‌پردازد و مخفی‌کاریشان را که لازمه فعالیت سیاسی‌شان است، نشان می‌دهد. اما مسئله هم باز همان دغدغه‌های ساعدی یعنی واهمه‌های بی‌نام و نشان‌اند که بار دیگر در شکل «غریبه» و این بار در متن تحولات سیاسی و اجتماعی ظاهر شده و مرکز ثقل داستان می‌شود. «غریبه» در داستان بلند «غریبه در شهر»، حیدر نامی است که به‌منظور تجارت و سود به تبریز می‌آید آن هم در زمانی که ستارخان به‌عنوان سردار ملی مشروطه از بین رفته است و مردم در خلأ مديريت به سر می‌برند. اما هم‌زمان در شهر شایعه‌ای منتشر می‌شود که گویا عموی ستارخان، امامقلی نامی تصمیم دارد برای کمک به مردم با قشونی آماده کارزار، وارد شهر شود. مردم شهر که به انتظار ناجی‌اند به این شایعه بیشتر دامن می‌زنند و به انتظار ورود او لحظه‌شماری می‌کنند، اما حقیقت آن است که امامقلی وجود خارجی ندارد و مردم حیدر را به جای امامقلی می‌گیرند و او را منجی خود می‌کنند و جالب آن است که قیام مردم به‌رغم این مسئله به پیروزی می‌رسد.
آنچه در نوشته‌های ساعدی دیده می‌شود گاه اوهامی است که بسیاری آن را به سورئال‌بودن ساعدی نسبت می‌دهند. در اینکه وهم موجود در داستان‌های ساعدی واجد رگه‌های قوی از موقعیت‌های فراواقعی -سورئال- است تردیدی نیست اما مهم درباره ساعدی آن است که او سورئالیسم موجود را صرفا به تخیل ربط نمی‌دهد، بلکه آن را در دل رئالیسم موجود در زندگی جست‌وجو می‌کند. به نظر ساعدی گاهی اوقات هیچ چیز خیالی‌تر از واقعیت وجود ندارد و اینکه خیالات -اوهام- تا بدان حد در داستان‌هایش باورپذیر به نظر می‌رسند، تنها به این دلیل است که توهمات یا چنان که خود او می‌گوید «واهمه‌های بی‌نام و نشان» تماما ریشه در واقعیت دارند.
به «غریبه در شهر» بازگردیم. در این رمان مردم اگرچه فردی به نام حیدر را به جای امامقلی ناجی خود می‌پندارند و این واقعیت ندارد اما ساعدی در همان حال می‌خواهد بگوید مردم در برهه‌هایی از هیجانات و اتفاقات اجتماعی و سیاسی دچار چنان خیالاتی می‌شوند که گرچه اوهام است اما در «طبیعت» مردم یعنی در واقعیت وجود دارد.
پی‌نوشت‌ها:
1، 2. «تب» از «واهمه‌های بی‌نام و نشان»، غلامحسین ساعدی

«غریبه در شهر» رمان مهم ساعدی نیست اما نام آن بیانگر مهم‌ترین مضامین داستان‌های ساعدی و شخصیت خود اوست. غریبه در داستان‌های ساعدی از همان اول حضور ندارد ولی در میانه داستان و یا در آخر به ناگاه از راه می‌رسد و آن‌وقت مسیر داستان عوض می‌شود. درک کلی داستان‌های ساعدی منوط به شناخت غریبه‌هاست اما غریبه‌ها شناخته نمی‌شوند بلکه هربار به شکلی غیرمنتظره اتفاق می‌افتند. ساعدی نامی بامسما برای غریبه‌ها انتخاب کرده، او به آنها «واهمه‌های بی‌نام و نشان» می‌گوید.

«واهمه‌های بی‌نام و نشان»، از مهم‌ترین داستان‌های ساعدی، مجموعه شش داستان کوتاه است. در هر داستان اتفاقی غیرمنتظره ماجرای داستان را تغییر می‌دهد. «دو برادر»، اولین داستان این مجموعه، ماجرای دو برادری است که اتاقی کرایه کردند و با هم زندگی می‌کنند. برادر کوچک‌تر کار می‌کند تا بتواند از پس هزینه زندگی برآید اما برادر بزرگ‌تر تن به کار نمی‌دهد، کتاب می‌خواند و سیگار می‌کشد و بی‌هدف زندگی می‌کند. تا اینجای کار هیچ اتفاقی برای آنها نمی‌افتد تا اینکه مجبور به اسباب‌کشی می‌شوند. در خانه جدید با ورود زنی جوان زندگی این دو برادر دستخوش تغییری نابهنگام می‌شود و در نهایت منجر به خودکشی برادر بزرگ‌تر می‌شود. «غریبه» در داستان دو برادر در شکل زنی جوان ظاهر می‌شود، درحالی‌که در داستان بعدی این مجموعه، «سعادت‌نامه»، «غریبه» مردی جوان است که در قالب مستأجر وارد زندگی صاحبخانه‌ای می‌شود که مرد پیری است که با همسرش که زنی جوان است زندگی می‌کند و در نهایت آرامش هرچند ظاهری این زن و شوهر درهم ریخته می‌شود.
«غریبه‌ها» یا چنان که ساعدی می‌گوید «واهمه‌های بی‌نام‌ونشان» بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی‌اند اما آنها همیشه در قالب زن و یا مرد ظاهر نمی‌شوند بلکه گاه به صورت «اوهام» ذهن آدمی را مسخر می‌کنند. در این‌گونه موارد، داستان‌های ساعدی حال و هوای کافکایی پیدا می‌کند. قصه «تب» از همین مجموعه داستان دانشجوی جوانی به نام کاف است که اتفاقا روز خوبی را آغاز می‌کند: «همه‌چیز خوب و روشنه، همه صداها خوبه، امروز واسه هر کاری مناسبه، واسه تفریح، خوش‌گذرانی‌ها و...»؛1 بنابراین تصمیم می‌گیرد با دوستان گپ بزند و با دختری که دوست می‌دارد به سینما برود اما به ناگاه تصمیم می‌گیرد روز خوش را با کاری غیرقابل پیش‌بینی به پایان برساند. کاف که گویی در آسمان‌ها زندگی می‌کند، فی‌الواقع با توهمات خویش و یا چنان‌که ساعدی می‌گوید با واهمه‌های بی‌نام و نشان زندگی می‌کند. او در نهایت تصمیم به خودکشی می‌گیرد، ‌طنز تلخ ماجرا آن است که او خوشحال‌ترین آدم روی زمین است که خودکشی می‌کند. «... از کجا معلوم اونایی که خودکشی می‌کنند از کارشون لذت می‌‌برن؟».2
«آرامش در حضور دیگران» آخرین داستان از همین مجموعه است: دختری جوان به نام منیژه با سرهنگ سالخورده‌ای ازدواج می‌کند که دو دخترش -مه‌لقا و ملیحه- همسن او هستند. وقتی سرهنگ و منیژه برای دیدن دخترهایشان به شهری دیگر نزد آنها می‌روند، سه زن جوان با هم احساس راحتی بیشتری می‌کنند، چون دغدغه‌ها و علاقه‌های مشترکی آنها را به هم نزدیک می‌کند. دوستی میان این سه دختر همسن و سال تا بدان اندازه می‌شود که نمی‌توانند از هم جدا شوند؛ آن‌وقت سرهنگ خود را در میان همسر و دو دخترش غریبه احساس می‌کند و سرانجام راهی تیمارستان می‌شود.
این داستان مانند دیگر داستان‌های ساعدی پایانی تلخ دارد. در تلخی هر ماجرا رگه‌هایی از طنز وجود دارد؛ با ساعدی بیشتر متوجه می‌شویم که تلخی تا چه اندازه می‌تواند مایه‌هایی از طنز داشته باشد. تلخ‌نویسی ساعدی می‌تواند دلایل زیادی داشته باشد، شاید به تصورات ساعدی از جهان پریشان و پراکنده‌ای ربط داشته باشد که وی در اطراف خود می‌بیند و آن را با حساسیت یک روان‌پزشک حس می‌کند. شاید به ترسی مرتبط باشد که بنابر اقتضائات سیاسی و اجتماعی از دیرباز -کودکی و نوجوانی- در درونش مأوا گزیده و او هر اتفاقی را با نوعی سوءظن می‌نگرد و آن را به موضوعی برای تجزیه و تحلیل بدل می‌کند. تلخ‌نویسی ساعدی همچنین می‌تواند دلایل دیگری نیز داشته باشد، ساعدی تلخ می‌نویسد، شاید از آن‌رو که تلخی را از جهان بزداید اما اگر تلخی از جهان زدوده شود، آن‌وقت ساعدی ایده‌هایش را از کدام جهان به دست می‌آورد؟
ساعدی گرچه تلخ می‌‌نویسد اما نویسنده ناامیدی نیست. اتفاقا میان «تلخی» و «امید» رابطه‌ای تنگاتنگ وجود دارد. تلخکامی او به موقعیت غیرانسانی شرایط اجتماعی بازمی‌گردد که آدمی ناخواسته در آن قرار گرفته است. موقعیت غیرانسانی که آدمی را در شرایط غیرعادی قرار می‌دهد و او را آماده رفتار و کردارهایی می‌کند که غیرعادی و غریب به نظر می‌رسد. مثل رفتار مشهدی حسن در «عزاداران بیل» که مردن گاوش او را در موقعیتی نابهنگام و تلخ قرار می‌دهد؛ موقعیتی برآمده از وضعی غیرقابل پیش‌بینی که مشهدی حسن را به کارهایی وامی‌دارد که اگرچه تلخ اما به همان اندازه می‌تواند خنده‌آور باشد.
داستان‌های ساعدی همواره در ابهام قرار می‌گیرند. این ابهام صرفا به شگرد ساعدی برنمی‌گردد بلکه به تصور او از واقعیت نیز ربط پیدا می‌کند، با این حال از نظر ساعدی وهم ‌داستان‌هایش برآمده از خود واقعیت است به این معنا که مناسبات واقعی شرایطی را پدید می‌آورد که آدمی را به خیال‌پردازی وامی‌دارد و در آن صورت آدمی به خیالاتش اجازه می‌دهد تا اوضاع را چنان که خود می‌خواهد و نه آنچنان که وجود دارد، تعبیر کند.
رمان بلند «غریبه در شهر» از ساعدی، نمونه‌ای اجتماعی، سیاسی از چنین خیال‌پردازی است. وقایع رمان در تبریز اتفاق می‌افتد و زمان آن به وقایع و در واقع به تحولات مشروطه بازمی‌گردد که شهر تبریز پیشتاز آن بود. اما موضوع داستان چنان که گفته شد در بستری سیاسی- تاریخی رخ می‌دهد. ساعدی در این رمان هم‌زمان چند طرح را توأما پیش می‌برد؛ او از یک طرف جامعه در آستانه تحولی را نشان می‌دهد که به سرعت در حال دگرگونی است، دگرگونی از آن نوع که قاعدتا بایستی در زمانی طولانی رخ دهد اما به طرفه‌العینی اتفاق می‌افتد و ساعدی نیز آن را به صورت متنی فشرده ارائه می‌دهد. از طرفی دیگر نویسنده به نوع متفاوت روابط درونی میان مشروطه‌خواهان و شبکه‌های داخلی آنان می‌پردازد و مخفی‌کاریشان را که لازمه فعالیت سیاسی‌شان است، نشان می‌دهد. اما مسئله هم باز همان دغدغه‌های ساعدی یعنی واهمه‌های بی‌نام و نشان‌اند که بار دیگر در شکل «غریبه» و این بار در متن تحولات سیاسی و اجتماعی ظاهر شده و مرکز ثقل داستان می‌شود. «غریبه» در داستان بلند «غریبه در شهر»، حیدر نامی است که به‌منظور تجارت و سود به تبریز می‌آید آن هم در زمانی که ستارخان به‌عنوان سردار ملی مشروطه از بین رفته است و مردم در خلأ مديريت به سر می‌برند. اما هم‌زمان در شهر شایعه‌ای منتشر می‌شود که گویا عموی ستارخان، امامقلی نامی تصمیم دارد برای کمک به مردم با قشونی آماده کارزار، وارد شهر شود. مردم شهر که به انتظار ناجی‌اند به این شایعه بیشتر دامن می‌زنند و به انتظار ورود او لحظه‌شماری می‌کنند، اما حقیقت آن است که امامقلی وجود خارجی ندارد و مردم حیدر را به جای امامقلی می‌گیرند و او را منجی خود می‌کنند و جالب آن است که قیام مردم به‌رغم این مسئله به پیروزی می‌رسد.
آنچه در نوشته‌های ساعدی دیده می‌شود گاه اوهامی است که بسیاری آن را به سورئال‌بودن ساعدی نسبت می‌دهند. در اینکه وهم موجود در داستان‌های ساعدی واجد رگه‌های قوی از موقعیت‌های فراواقعی -سورئال- است تردیدی نیست اما مهم درباره ساعدی آن است که او سورئالیسم موجود را صرفا به تخیل ربط نمی‌دهد، بلکه آن را در دل رئالیسم موجود در زندگی جست‌وجو می‌کند. به نظر ساعدی گاهی اوقات هیچ چیز خیالی‌تر از واقعیت وجود ندارد و اینکه خیالات -اوهام- تا بدان حد در داستان‌هایش باورپذیر به نظر می‌رسند، تنها به این دلیل است که توهمات یا چنان که خود او می‌گوید «واهمه‌های بی‌نام و نشان» تماما ریشه در واقعیت دارند.
به «غریبه در شهر» بازگردیم. در این رمان مردم اگرچه فردی به نام حیدر را به جای امامقلی ناجی خود می‌پندارند و این واقعیت ندارد اما ساعدی در همان حال می‌خواهد بگوید مردم در برهه‌هایی از هیجانات و اتفاقات اجتماعی و سیاسی دچار چنان خیالاتی می‌شوند که گرچه اوهام است اما در «طبیعت» مردم یعنی در واقعیت وجود دارد.
پی‌نوشت‌ها:
1، 2. «تب» از «واهمه‌های بی‌نام و نشان»، غلامحسین ساعدی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.