نقش ریاض در آشتی منطقهای
منصور جعفر . کارشناس عرب
فعالیتهای دیپلماتیک سریع و پرهیاهوی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و سفر مقامهای عالیرتبه آنها به عمان، امارات، قطر، بحرین، کویت، ترکیه و ایران و دیدار با مقامات این کشورها برای ناظرانی که یک دهه است روابط سیاسی سرد و خاموشی را در منطقه شاهدند، قطعا تحولی شگفتانگیز به نظر میرسد. پیروزی جو بایدن در انتخابات ریاستجمهوری ایالات متحده به پایان دوره دونالد ترامپ و سیاست خارجی و بحرانهای مرتبط با حکومت او منتهی شد. از سوی دیگر، سیاست دولت بایدن، کشورهای منطقه بهویژه متحدان عرب آمریکا را به تجدیدنظر در سیاستهایشان مجبور کرد. این تغییر در نگرش و دیدگاه را محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان سعودی، ۳۴۰ روز پیش، با دعوت از سران پنج کشور حوزه خلیج فارس برای شرکت در نشستی که در شهر تاریخی العلاء برگزار شد، آغاز کرد. شهر العلاء در دورههای دادان و لحیان مقر تاجوتخت امرا بود. این شهر همچنین مرکز تجاری و بازرگانی محبوب دوره نبطیان بود. زائران حج صدها سال از آنجا گذشتند و العلاء میزبان و معبر کاروانهای زوار بود. در جریان اجلاس العلاء، محمد بنسلمان با ارائه طرحی برای آشتی جمعی با پیامدهای گسترده، این شهر تاریخی را به نقطه عطفی در تاریخ سیاسی و دیپلماتیک معاصر تبدیل کرد و در پایان این اجلاس کشورهای حوزه خلیج فارس که با حضور نمایندگان مصر، آمریکا، اتحادیه عرب و سازمان همکاری اسلامی برگزار شد، بیانیه نهایی نشست العلاء به تصویب رسید. حلقههای سیاسی خوشبین به امضای بیانیه العلاء اعلام کردند برای دستیابی به نتایج ملموس و حلوفصل مسائل باید حداقل شش ماه فرصت داده شود. امروز با گذشت نزدیک به یک سال از اجلاس العلاء، باید اذعان کرد این توافقنامه پس از پشت سر گذاشتن فرازونشیبهای زیاد، موفق شده است به اهدافی که رهبری وقت عربستان سعودی خواستار آن بود، دست یابد. در ادامه ولیعهد عربستان، سفر دورهای خود به کشورهای حوزه خلیج فارس را از مسقط، پایتخت عمان و با هدف تشدید اثربخشی تلاشهایی که در اجلاس سران العلاء شروع شده بود، آغاز کرد. همچنین شیخ محمد بنزاید، ولیعهد امارات، دو هفته پیش به آنکارا سفر کرد. این اولین سفر یک مقام ارشد اماراتی به ترکیه از سال ۲۰۱۲ به این سو بود. روابط دو کشور به دلیل کسب میزبانی اکسپو ۲۰۲۰ توسط امارات در رقابت با ترکیه و پذیرش رهبران اخوانالمسلمین که پس از بهار عربی و سرنگونی دولت محمد مرسی از مصر به ترکیه پناهنده شدند، تیره شده بود. پیش از این، عبداللطیف بنراشد الزیانی، وزیر خارجه بحرین و پس از آن وزیر بازرگانی عربستان نیز به ترکیه سفر کردند. ولیعهد امارات در سفر خود به آنکارا اعلام کرد کشورش قصد دارد در پروژههایی به ارزش
۱۰ میلیارد دلار در ترکیه سرمایهگذاری کند. برای ترکیه که پول ملی آن یعنی لیر، در یک سال ۴۷ درصد ارزش خود را از دست داده است، چه حامی اقتصادیای بهتر از این پیدا خواهد شد؟ مشاور امنیت ملی امارات به تهران هم رفت و با رئیسجمهوری ایران دیدار کرد. از طرفی، بر اساس گزارشهای رسیده، عراق از چند ماه گذشته دیدارهایی میان ریاض و تهران در بغداد را میزبانی کرده است. تمامی این تحولات منطقهای در آستانه یکسالگی تصویب و امضای «بیانیه العلاء» مشاهده میشود. با گرامیداشت اولین سالگرد این اجلاس، تمامی کشورهای حوزه خلیج فارس ازجمله عربستان به اتفاق آرا بر این واقعیت اذعان دارند که اختلاف و تنش بین آنها از بین رفته است. آثار و نشانههای آن را میتوان در سیاست منطقه دید. واقعیت امر این است که درگیریها و تقابل در منطقه یکشبه به وجود نیامده، بلکه عوامل «انقلابهای» سال ۲۰۱۱ در جهان عرب به آن دامن زدند. فروریختن غیرمنتظره برجهای اقتداری که دههها بر جهان عرب حکومت کرده بودند، خلأ سیاسی خطرناکی در این کشورها ایجاد کرد که متولیان تازه امور نتوانستند از پس آن برآیند و مهارش کنند؛ پس از آن، انقلابهای شکستخورده در لیبی، سوریه و یمن به شکل جنگهایی داخلی درآمدند. نهتنها این، بلکه خیزش موج سیاسی در پایتختهای بزرگ جهان عرب ثبات کشورهای عراق، سودان، تونس و لبنان را نیز به خطر انداخت. اتفاقهای یک دهه اخیر برای هیچ کشوری مثبت نبوده است. بسیاری از کشورها برای محافظت از مرزها و حفظ سیاست داخلی خود در برابر هرجومرج به بلوک جدید پیوستند. البته این رویدادهای تنشزا و اختلافهای اجتماعی نهتنها برای کشورهای حوزه خلیج فارس مایه نگرانی بود، بلکه عواقب آن در سطح وسیعی در منطقه احساس شد. کارشناسان ناظر بر سیاست منطقه ابراز امیدواری میکنند که این تلاشهای صلحآمیز و آشتیجویانه به عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و بحرین محدود نماند و تأثیرات گسترده آن احتمالا برای جلوگیری از گسترش تنشهای خطرناک در منطقه نیز مفید واقع شود. ماهیت و جغرافیای این درگیریها ممکن است متفاوت باشد، اما خطرات و اثرات آنها در جهان عرب نیز احساس میشود. به همین دلیل، عربستان سعودی به دنبال اقدامها و راههای جلوگیری از پیامدهای آنهاست که در تلاشهای منطقهای برای حل مناقشات و تنشهای جهانی پیشرفتی درخور توجه است.
فعالیتهای دیپلماتیک سریع و پرهیاهوی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و سفر مقامهای عالیرتبه آنها به عمان، امارات، قطر، بحرین، کویت، ترکیه و ایران و دیدار با مقامات این کشورها برای ناظرانی که یک دهه است روابط سیاسی سرد و خاموشی را در منطقه شاهدند، قطعا تحولی شگفتانگیز به نظر میرسد. پیروزی جو بایدن در انتخابات ریاستجمهوری ایالات متحده به پایان دوره دونالد ترامپ و سیاست خارجی و بحرانهای مرتبط با حکومت او منتهی شد. از سوی دیگر، سیاست دولت بایدن، کشورهای منطقه بهویژه متحدان عرب آمریکا را به تجدیدنظر در سیاستهایشان مجبور کرد. این تغییر در نگرش و دیدگاه را محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان سعودی، ۳۴۰ روز پیش، با دعوت از سران پنج کشور حوزه خلیج فارس برای شرکت در نشستی که در شهر تاریخی العلاء برگزار شد، آغاز کرد. شهر العلاء در دورههای دادان و لحیان مقر تاجوتخت امرا بود. این شهر همچنین مرکز تجاری و بازرگانی محبوب دوره نبطیان بود. زائران حج صدها سال از آنجا گذشتند و العلاء میزبان و معبر کاروانهای زوار بود. در جریان اجلاس العلاء، محمد بنسلمان با ارائه طرحی برای آشتی جمعی با پیامدهای گسترده، این شهر تاریخی را به نقطه عطفی در تاریخ سیاسی و دیپلماتیک معاصر تبدیل کرد و در پایان این اجلاس کشورهای حوزه خلیج فارس که با حضور نمایندگان مصر، آمریکا، اتحادیه عرب و سازمان همکاری اسلامی برگزار شد، بیانیه نهایی نشست العلاء به تصویب رسید. حلقههای سیاسی خوشبین به امضای بیانیه العلاء اعلام کردند برای دستیابی به نتایج ملموس و حلوفصل مسائل باید حداقل شش ماه فرصت داده شود. امروز با گذشت نزدیک به یک سال از اجلاس العلاء، باید اذعان کرد این توافقنامه پس از پشت سر گذاشتن فرازونشیبهای زیاد، موفق شده است به اهدافی که رهبری وقت عربستان سعودی خواستار آن بود، دست یابد. در ادامه ولیعهد عربستان، سفر دورهای خود به کشورهای حوزه خلیج فارس را از مسقط، پایتخت عمان و با هدف تشدید اثربخشی تلاشهایی که در اجلاس سران العلاء شروع شده بود، آغاز کرد. همچنین شیخ محمد بنزاید، ولیعهد امارات، دو هفته پیش به آنکارا سفر کرد. این اولین سفر یک مقام ارشد اماراتی به ترکیه از سال ۲۰۱۲ به این سو بود. روابط دو کشور به دلیل کسب میزبانی اکسپو ۲۰۲۰ توسط امارات در رقابت با ترکیه و پذیرش رهبران اخوانالمسلمین که پس از بهار عربی و سرنگونی دولت محمد مرسی از مصر به ترکیه پناهنده شدند، تیره شده بود. پیش از این، عبداللطیف بنراشد الزیانی، وزیر خارجه بحرین و پس از آن وزیر بازرگانی عربستان نیز به ترکیه سفر کردند. ولیعهد امارات در سفر خود به آنکارا اعلام کرد کشورش قصد دارد در پروژههایی به ارزش
۱۰ میلیارد دلار در ترکیه سرمایهگذاری کند. برای ترکیه که پول ملی آن یعنی لیر، در یک سال ۴۷ درصد ارزش خود را از دست داده است، چه حامی اقتصادیای بهتر از این پیدا خواهد شد؟ مشاور امنیت ملی امارات به تهران هم رفت و با رئیسجمهوری ایران دیدار کرد. از طرفی، بر اساس گزارشهای رسیده، عراق از چند ماه گذشته دیدارهایی میان ریاض و تهران در بغداد را میزبانی کرده است. تمامی این تحولات منطقهای در آستانه یکسالگی تصویب و امضای «بیانیه العلاء» مشاهده میشود. با گرامیداشت اولین سالگرد این اجلاس، تمامی کشورهای حوزه خلیج فارس ازجمله عربستان به اتفاق آرا بر این واقعیت اذعان دارند که اختلاف و تنش بین آنها از بین رفته است. آثار و نشانههای آن را میتوان در سیاست منطقه دید. واقعیت امر این است که درگیریها و تقابل در منطقه یکشبه به وجود نیامده، بلکه عوامل «انقلابهای» سال ۲۰۱۱ در جهان عرب به آن دامن زدند. فروریختن غیرمنتظره برجهای اقتداری که دههها بر جهان عرب حکومت کرده بودند، خلأ سیاسی خطرناکی در این کشورها ایجاد کرد که متولیان تازه امور نتوانستند از پس آن برآیند و مهارش کنند؛ پس از آن، انقلابهای شکستخورده در لیبی، سوریه و یمن به شکل جنگهایی داخلی درآمدند. نهتنها این، بلکه خیزش موج سیاسی در پایتختهای بزرگ جهان عرب ثبات کشورهای عراق، سودان، تونس و لبنان را نیز به خطر انداخت. اتفاقهای یک دهه اخیر برای هیچ کشوری مثبت نبوده است. بسیاری از کشورها برای محافظت از مرزها و حفظ سیاست داخلی خود در برابر هرجومرج به بلوک جدید پیوستند. البته این رویدادهای تنشزا و اختلافهای اجتماعی نهتنها برای کشورهای حوزه خلیج فارس مایه نگرانی بود، بلکه عواقب آن در سطح وسیعی در منطقه احساس شد. کارشناسان ناظر بر سیاست منطقه ابراز امیدواری میکنند که این تلاشهای صلحآمیز و آشتیجویانه به عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و بحرین محدود نماند و تأثیرات گسترده آن احتمالا برای جلوگیری از گسترش تنشهای خطرناک در منطقه نیز مفید واقع شود. ماهیت و جغرافیای این درگیریها ممکن است متفاوت باشد، اما خطرات و اثرات آنها در جهان عرب نیز احساس میشود. به همین دلیل، عربستان سعودی به دنبال اقدامها و راههای جلوگیری از پیامدهای آنهاست که در تلاشهای منطقهای برای حل مناقشات و تنشهای جهانی پیشرفتی درخور توجه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.