|

یادداشتی بر نقاشی‌های هادی علیجانی، گالری اثر

تاریخ هنر کجاست؟

جواد حسنجانی: چیزی نزدیک به یک دهه پیش در گالری اثر تابلوهایی سیاه‌رنگ با سکوت و ابهام بر دیوار رفتند؛ حرف زیادی نمی‌زدند و همین نمایشگاه نقاشی را به معبدی رازآلود تبدیل کرده بود. بروشور کوچکی بود و نوشته کسی همراهش درمورد نقاشی‌ها. دشوارنوشته بود؛ پر از اصطلاحات و اسامی متفکران فرانسوی. احتمالا استیتمنت بود یا چیزی در همان مرتبه اما نه آن فرانسوی‌ها و نه آن هم‌وطن هیچ‌کدام نمی‌توانستند تماشاکننده را در زیارت آن معبد پر رمز و راز یاری کنند و رستگاری فهم نقاشی را پس از زیارت فراهم. در نمایشگاه «در جست‌وجوی فضای گمشده» این جمله را روی دیوار بردند: «روزگار گذشته در آذرخشی با زمان حال دیدار می‌کند، تا منظومه‌ای را پدید آرد». ترس در فکر آدمی رخنه می‌کند که نکند بار دیگر دوزخی فراهم شده تا یک بار دیگر در صحرای گالری ما را شرمسار جهل خویش سازد؟ جمله از مقاله «در جست‌وجوی فضاهای گمشده»، داریوش شایگان برداشته شده. شایگان مقاله را سال 1370 در مجله «ایران‌نامه» منتشر کرد و بعدها با اندک تغییراتی آن را به کتابی همراه با نوشته‌های دیگرش که مرتبط به هنر بودند اضافه و چاپ کرد. در میان راه اصفهان تا پاریس (مقایسه آنها) به شکل مجازی در گام‌های پرشور کلمات شایگان، آنجا که شایگان می‌خواهد دو جهان، دو فضا، دو ساحت یا دو بودن را پیش بکشد و از اصفهان شرقی و پاریس غربی بگوید، این جمله از «پروژه پاساژها»ی والتر بنیامین ترجمه و وارد حرف‌هایش می‌شود. نقاشی‌های علیجانی این جمله را در کنار خود دارند؛ جمله‌ای که همچون نور نرم و مخملی آفتاب صبح بر نقاشی‌ها می‌تابد. افق تفسیر باز می‌شود. بار دیگر جمله در ابتدای نوشته نقاش بر برگه‌ای ضمیمه نقاشی‌ها می‌شود. ساده نوشته شده و سطرها با حوصله انگیزه، منابع و اهداف نقاش و نقاشی‌ها را مطرح می‌کنند. رو به نقاشی‌ها که ایستاده باشیم در بیشتر آنها دو فضا را می‌بینیم. از خلال فضای داخلی، چشم‌اندازهای پشت‌ سر را شاهدیم، عمارت‌ها و شهر قاجاری را، تصویر گوشه‌هایی از نقاشی‌های کمال‌الملک. نقاشی از گذشته می‌گوید، درست زمانی که از حال می‌گوید و بالعکس. کلاژی در کار نیست، بلکه چشم‌اندازی است که در آن روزنه‌هایی ایجاد شده و نورهایی از گذشته بر اکنون می‌تابند. تکه‌هایی از گذشته ساخته یا جعل نشده بلکه وجود گذشته خود را مانند سایه‌ای روی زمان حال گسترانده. شبکه‌ها و برش‌های تابلو زمان‌ها را در هم می‌بافند؛ بدون انکار تفاوت هر دوران یا تاریخ. اما این ارجاعات (یا نقل قول‌ها) چه هستند؟ 1- ژانر طبیعت بی‌جان 2- نقاشی قاجار (کمال‌الملک و میرزابابا اصفهانی) 3- ماتیس و سزان.
طبیعت بی‌جان‌ها زمانی که به نقاشی قاجار می‌پردازند خواهی و نخواهی وجهی روشنفکرانه پیدا می‌کنند. عنوان «در جست‌وجوی فضای گمشده» رفتن به سراغ تاریخچه یک تحول است، نقاشی قاجار هم سند تحول رسانه نقاشی شده و هم در میان اسناد دیگر تحول‌های ایران قرار خواهد گرفت. تاریخ قاجار و نقاشی آن نیز میانجی است؛ میانجی تاریخی پیوسته با زمان حال و هر بار هنرمند ایرانی را به خود فرا می‌خواند تا جای ایستادن کنونی‌اش را بازبینی کند. وقتی امکان این بازبینی مطرح می‌شود یا به عبارتی هنرمند خود را روبه‌رو با عناصری تاریخی می‌بیند، همان عناصری که به نحوه برخورد ایرانی با غرب شکل داده‌اند متوجه پیچیدگی این دادوستد، این ورود و حرکت غرب در تاریخ ایران می‌شود. نقاشی‌های علیجانی روبه‌رو با این پیچیدگی هستند و «آذرخشی» را که شایگان مطرح می‌کند، تفسیر خواهند کرد. نه برخورد نوستالژی با نقاشی قاجار را شاهد هستیم - کاری که بسیاری در 80 سال اخیر نقاشی ایران انجام داده‌اند و نه بازیگوشی‌های پوچ با نام «معاصریت»، پست‌مدرن یا چیزهای دیگر را. نقاشی قاجار را گاه از تاریخ کنار گذاشتند و ناچیز شمرده‌اند چون نگاه غربی بر آن مسلط است و این تسلط چارچوب سنت نقاشی باشکوه گذشته را با عمق‌نمایی و شبیه‌سازی از بین برده. اما «بیان استعاری، جلال و وقار» به باور رویین پاکباز هنوز در این نقاشی حضور دارد و این عنصر خلاق نقاشی قاجار می‌شود. جایی دیگر این عنصر خلاق را در یک ترجمه ادبی از «ناصرالملک» می‌توانیم شاهد باشیم. ترجمه او از «اتللو» یکی از اولین ارتباط‌های زبان فارسی با تراژدی و شاید درام اروپایی است. ناصرالملک زبان فصیح و آهنگین فارسی دوران خود را که بر طبعی شاعرانه استوار بوده با درام مستحکم شکسپیر همراه کرده است از همین رو هنوز این ترجمه را می‌شود به دیده تحسین نگریست و از قرائت آن لذت برد. صنیع‌الملک نقاش نمونه‌ دیگری است که با وجود فراگیری و پیاده‌سازی نقاشی غربی همچنان از مضامین و فضای ایرانی غافل نیست. مسئله نقاشی‌های علیجانی تنها یک ارجاع تصویری به دوران قاجار نیست؛ این موضوع بی‌رمق‌ترین چیزی است که در نقاشی اکنون ایران فراوان اتفاق افتاده که شمایلی قاجاری را به میان می‌آورند و به گمان خود به هجو تاریخ نزدیک می‌شوند اما یا خود نقاشی هجوآلود می‌شود یا به نوستالژی آن تبدیل. نقاشی‌های علیجانی ناخواسته به این موج‌ها در هنر اکنون ایران آگاهی دارند و بنای فاصله‌گیری از آن را در سر. موضوعی که در اینجا شجاعتی را به نقاشی می‌بخشد همان طبیعت بی‌جان است. ژانری که از مضمون‌گرایی و تزئینات بصری دور است و بر مطالعه بصری اشیا در فضا متمرکز است. در طبیعت بی‌جان نقاش ناگزیر به سراغ عناصر ساختاری و نقاشی می‌رود. نقاشی‌های علیجانی به واکاوی نقاشی قاجار با ارجاع به ساختارهای بازنمایی و روش‌های نقاشی آن مشغول است. اینکه چگونه می‌شود فهمی پرتنش از نقاشی داشت؟ اینکه مدرنیسم هنری در ایران به چه شکلی گذشته را می‌شناسد؟ پرسش‌هایی است که این نقاشی‌ها فراهم کرده‌اند.

جواد حسنجانی: چیزی نزدیک به یک دهه پیش در گالری اثر تابلوهایی سیاه‌رنگ با سکوت و ابهام بر دیوار رفتند؛ حرف زیادی نمی‌زدند و همین نمایشگاه نقاشی را به معبدی رازآلود تبدیل کرده بود. بروشور کوچکی بود و نوشته کسی همراهش درمورد نقاشی‌ها. دشوارنوشته بود؛ پر از اصطلاحات و اسامی متفکران فرانسوی. احتمالا استیتمنت بود یا چیزی در همان مرتبه اما نه آن فرانسوی‌ها و نه آن هم‌وطن هیچ‌کدام نمی‌توانستند تماشاکننده را در زیارت آن معبد پر رمز و راز یاری کنند و رستگاری فهم نقاشی را پس از زیارت فراهم. در نمایشگاه «در جست‌وجوی فضای گمشده» این جمله را روی دیوار بردند: «روزگار گذشته در آذرخشی با زمان حال دیدار می‌کند، تا منظومه‌ای را پدید آرد». ترس در فکر آدمی رخنه می‌کند که نکند بار دیگر دوزخی فراهم شده تا یک بار دیگر در صحرای گالری ما را شرمسار جهل خویش سازد؟ جمله از مقاله «در جست‌وجوی فضاهای گمشده»، داریوش شایگان برداشته شده. شایگان مقاله را سال 1370 در مجله «ایران‌نامه» منتشر کرد و بعدها با اندک تغییراتی آن را به کتابی همراه با نوشته‌های دیگرش که مرتبط به هنر بودند اضافه و چاپ کرد. در میان راه اصفهان تا پاریس (مقایسه آنها) به شکل مجازی در گام‌های پرشور کلمات شایگان، آنجا که شایگان می‌خواهد دو جهان، دو فضا، دو ساحت یا دو بودن را پیش بکشد و از اصفهان شرقی و پاریس غربی بگوید، این جمله از «پروژه پاساژها»ی والتر بنیامین ترجمه و وارد حرف‌هایش می‌شود. نقاشی‌های علیجانی این جمله را در کنار خود دارند؛ جمله‌ای که همچون نور نرم و مخملی آفتاب صبح بر نقاشی‌ها می‌تابد. افق تفسیر باز می‌شود. بار دیگر جمله در ابتدای نوشته نقاش بر برگه‌ای ضمیمه نقاشی‌ها می‌شود. ساده نوشته شده و سطرها با حوصله انگیزه، منابع و اهداف نقاش و نقاشی‌ها را مطرح می‌کنند. رو به نقاشی‌ها که ایستاده باشیم در بیشتر آنها دو فضا را می‌بینیم. از خلال فضای داخلی، چشم‌اندازهای پشت‌ سر را شاهدیم، عمارت‌ها و شهر قاجاری را، تصویر گوشه‌هایی از نقاشی‌های کمال‌الملک. نقاشی از گذشته می‌گوید، درست زمانی که از حال می‌گوید و بالعکس. کلاژی در کار نیست، بلکه چشم‌اندازی است که در آن روزنه‌هایی ایجاد شده و نورهایی از گذشته بر اکنون می‌تابند. تکه‌هایی از گذشته ساخته یا جعل نشده بلکه وجود گذشته خود را مانند سایه‌ای روی زمان حال گسترانده. شبکه‌ها و برش‌های تابلو زمان‌ها را در هم می‌بافند؛ بدون انکار تفاوت هر دوران یا تاریخ. اما این ارجاعات (یا نقل قول‌ها) چه هستند؟ 1- ژانر طبیعت بی‌جان 2- نقاشی قاجار (کمال‌الملک و میرزابابا اصفهانی) 3- ماتیس و سزان.
طبیعت بی‌جان‌ها زمانی که به نقاشی قاجار می‌پردازند خواهی و نخواهی وجهی روشنفکرانه پیدا می‌کنند. عنوان «در جست‌وجوی فضای گمشده» رفتن به سراغ تاریخچه یک تحول است، نقاشی قاجار هم سند تحول رسانه نقاشی شده و هم در میان اسناد دیگر تحول‌های ایران قرار خواهد گرفت. تاریخ قاجار و نقاشی آن نیز میانجی است؛ میانجی تاریخی پیوسته با زمان حال و هر بار هنرمند ایرانی را به خود فرا می‌خواند تا جای ایستادن کنونی‌اش را بازبینی کند. وقتی امکان این بازبینی مطرح می‌شود یا به عبارتی هنرمند خود را روبه‌رو با عناصری تاریخی می‌بیند، همان عناصری که به نحوه برخورد ایرانی با غرب شکل داده‌اند متوجه پیچیدگی این دادوستد، این ورود و حرکت غرب در تاریخ ایران می‌شود. نقاشی‌های علیجانی روبه‌رو با این پیچیدگی هستند و «آذرخشی» را که شایگان مطرح می‌کند، تفسیر خواهند کرد. نه برخورد نوستالژی با نقاشی قاجار را شاهد هستیم - کاری که بسیاری در 80 سال اخیر نقاشی ایران انجام داده‌اند و نه بازیگوشی‌های پوچ با نام «معاصریت»، پست‌مدرن یا چیزهای دیگر را. نقاشی قاجار را گاه از تاریخ کنار گذاشتند و ناچیز شمرده‌اند چون نگاه غربی بر آن مسلط است و این تسلط چارچوب سنت نقاشی باشکوه گذشته را با عمق‌نمایی و شبیه‌سازی از بین برده. اما «بیان استعاری، جلال و وقار» به باور رویین پاکباز هنوز در این نقاشی حضور دارد و این عنصر خلاق نقاشی قاجار می‌شود. جایی دیگر این عنصر خلاق را در یک ترجمه ادبی از «ناصرالملک» می‌توانیم شاهد باشیم. ترجمه او از «اتللو» یکی از اولین ارتباط‌های زبان فارسی با تراژدی و شاید درام اروپایی است. ناصرالملک زبان فصیح و آهنگین فارسی دوران خود را که بر طبعی شاعرانه استوار بوده با درام مستحکم شکسپیر همراه کرده است از همین رو هنوز این ترجمه را می‌شود به دیده تحسین نگریست و از قرائت آن لذت برد. صنیع‌الملک نقاش نمونه‌ دیگری است که با وجود فراگیری و پیاده‌سازی نقاشی غربی همچنان از مضامین و فضای ایرانی غافل نیست. مسئله نقاشی‌های علیجانی تنها یک ارجاع تصویری به دوران قاجار نیست؛ این موضوع بی‌رمق‌ترین چیزی است که در نقاشی اکنون ایران فراوان اتفاق افتاده که شمایلی قاجاری را به میان می‌آورند و به گمان خود به هجو تاریخ نزدیک می‌شوند اما یا خود نقاشی هجوآلود می‌شود یا به نوستالژی آن تبدیل. نقاشی‌های علیجانی ناخواسته به این موج‌ها در هنر اکنون ایران آگاهی دارند و بنای فاصله‌گیری از آن را در سر. موضوعی که در اینجا شجاعتی را به نقاشی می‌بخشد همان طبیعت بی‌جان است. ژانری که از مضمون‌گرایی و تزئینات بصری دور است و بر مطالعه بصری اشیا در فضا متمرکز است. در طبیعت بی‌جان نقاش ناگزیر به سراغ عناصر ساختاری و نقاشی می‌رود. نقاشی‌های علیجانی به واکاوی نقاشی قاجار با ارجاع به ساختارهای بازنمایی و روش‌های نقاشی آن مشغول است. اینکه چگونه می‌شود فهمی پرتنش از نقاشی داشت؟ اینکه مدرنیسم هنری در ایران به چه شکلی گذشته را می‌شناسد؟ پرسش‌هایی است که این نقاشی‌ها فراهم کرده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.