|

درباره نمایشگاه آثار محسن وزیری‌مقدم

کارخانه‌ای در کارخانه آرگو

حسین گنجی. روزنامه‌نگار

هنر، به‌ویژه مجسمه‌سازی، در قرن بیستم دچار تحولات چشمگیری شده است که یکی از برجسته‌ترین نقاط عطف آن متحرک‌شدن و تعاملی‌شدن مجسمه‌هاست، جایی که پای مخاطب به میان کشیده می‌شود.

«در اوایل قرن، کنستانتین برانکوزی با بیان این پرسش اساسی درمورد اینکه چه چیزی در مجسمه، معنا را به مخاطب می‌رساند، تصویر یک سوژه یا ماهیت آن؟ مجسمه‌سازی پیش از آن را به چالش اساسی فراخواند. بعد از آن این پابلو پیکاسو بود که سعی کرد بگوید مجسمه‌سازی نیازی به حکاکی، به آن شکل سنتی، قالب‌بندی یا گچ‌گیری ندارد و می‌توان آن را مونتاژ کرد و در حوالی دهه سوم قرن بیستم بود که الکساندر کالدر نشان داد که مجسمه می‌تواند متحرک باشد» و از آن مهم‌تر تعاملی به نحوی که مخاطب در شکل اثر و معنای آن می‌تواند دخل و تصور داشته باشد؛ اما این‌طور که پیداست در حوالی سال‌های ۱۹۲۰، نائوم گابو نقاش، مجسمه‌ساز و نظریه‌پرداز برجسته روسی در جنبش هنری ساخت‌گرایی بود که به عبارت دیگر اولین مجسمه متحرک را ابداع کرد. «با آنکه نظریه‌پردازان ساختارگرایی مانند ولادیمیر تاتلین معتقد بودند که هنر باید در خدمت عقاید اجتماعی باشد؛ گابو معتقد بود که هنر باید کارکردی مستقل در جامعه داشته باشد و به‌عنوان ابزاری پراهمیت در ارتباط و تجارب انسانی مورد استفاده قرار گیرد». در بیانیه واقع‌گرا، گابو همچنین به نیاکان هنری خود یعنی کوبیست‌ها و فوتوریست‌ها رجوع کرد. محسن وزیری‌مقدم را باید در ادامه چنین تفکری در ایران دانست. کما‌اینکه پیش از مجسمه او در نقاشی هم تا حدودی در همین مسیر اندیشه و تفکر گابوی پیش می‌رفت. البته در این مسیر از قضاوت و نقد خود را پرهیز نداد و برای اینکه بداند در کجای این جهان ایستاده است، یک بار از توتی شالویا، استاد پژوهش در آکادمی هنر رم، خواست به کارگاهش بیاید و آثارش را ببنید. شالویا پس از آنکه به دقت آثار وزیری‌مقدم را دید، گفت: «تو نقاش هستی؛ اما هنرمند نیستی. باید چیزی خلق کنی که پیش‌تر وجود نداشته است».
این نقد شالویا شاید بعد از ماجرای بیرون‌زدن از خانه، که در گفت‌وگویی به تفصیل برایم تعریفش کرده بود، مهیب‌ترین ضربه‌ای بود که به وزیری‌مقدم وارد شد و مثل همان خاطره نوجوانی، هرگز نتوانست از زیر ضرب آن خود را بیرون بکشد. همین تک‌جمله کافی بود که باعث شود تا لحظه‌ای که جان داشت، دست از تولید یا به‌اصطلاح شالویای خلق بر‌نداشت و اگر نتوانست بسازد، طرح بسیار زد.
وزیری‌مقدم در جایی درباره اینکه چه شد که به سراغ مجسمه‌های مفصلی و متحرک رفت، ماجرا را حاصل بخت و اتفاق دانسته و روایت کرده بود: «یک روز اتفاقی پیش آمد؛ برای آنکه بتوانم چوب را سوراخ کنم، چوب‌هایی دیگر را در زیر آن قرار دادم و مته را روشن کردم. همین‌طور که مته را به سمت پایین فشار می‌دادم، چوب رویی به دور خودش چرخید. این رخداد من را به فکر واداشت که اگر یک آهن از وسط این سوراخ‌ها رد کنم، این فرم‌ها می‌توانند روی هم حرکت کنند». (مصاحبه با هنرمند، 1392).
البته به جز این روایت شخصی، باید این احتمال را بسیار بالا دانست که او از فضای مجسمه‌سازی جهان و جنبش‌ها و شیوه‌های تازه با اطلاع بوده است و این اتفاق در او‌ میل به این سو رفتن را فراهم کرده است. آنچه در کارخانه آرگو امروز پیش‌روی مخاطب قرار دارد، یک اتفاق فرای اتفاقی است که وزیری‌مقدم در حیات خود تجربه کرد و آن به‌نوعی ساختن در فقدان هنرمند است. جایی که او طرح‌های نیمه و ایده‌های زمین‌مانده‌اش را در نبود خودش ساخته و چیدمان‌شده در یک گالری می‌بیند. از مجموعه آثار او در نقاشی نمایشگاه‌هایی برگزار شده بود یا حتی محدود از مجسمه‌هایش ولی آنچه به صورت یک نگاه کلی به جهان فکری و آثار وزیری‌مقدم به دست آید یا فراتر از آن آثار مرده و خام و ناپخته او، امروز به دست کسانی دیگر زنده و پخته شود، خود تجربه‌ای است از جنس تجربه‌های وزیری‌مقدم. در یک نگاه کلی به پرونده کاری او که شامل مجسمه‌های تعاملی و متحرک از آنچه تمام شده یا ناتمام مانده است، از ایده‌های خام تا آنهایی که مراحلی را از سر گذرانده‌اند، از نقاشی تا طراحی‌های دستی، با وسعتی که در نمایشگاه پروژه‌های تحقق‌نیافته در گالری کارخانه آرگو / بنیاد پژمان شاهدش بودیم، یک فرصت کم‌نظیر محسوب می‌شود.
در این نمایشگاه که بنیاد محسن وزیری‌مقدم با همکاری بنیاد پژمان، کارخانه آرگو، با عنوان «محسن وزیری‌مقدم: پروژه‌های تحقق‌نیافته؛ مجسمه‌هایی پویا، کوچک تا بزرگ (۱۳۹۷-۱۳۴۷)» به دوره‌ای مهم از کارنامه هنری او بر‌اساس یک سیر تاریخی و تایم‌لاین زمانی جذاب از آثارش تأکید شده است که به ماهیت و اصل آنچه از وزیری‌مقدم تا‌کنون می‌شناسیم، نزدیک‌تر است. آثاری گه‌گاه در شکل خام، گاه در قامت تجربه‌اندوزی و تمرین هنرمند و گاه در شمایل ایده‌های هنوز نهایی‌نشده بر روی کاغذ یا در قامت حجم‌های متحرک و تعاملی هستند که از نظر گرداننده دارای ارزش‌های نمایشی و از منظر دیگر دارای ارزش‌های آموزشی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد و بر‌اساس تصویر کلی از او و آنچه برایند کارنامه کاری او پیش چشم ماست؛ به‌ویژه دال مرکزی و اصلی او یعنی اهمیت تجربه‌گرایی نزد وزیری‌مقدم، در این نمایشگاه به ماهیت و بن‌مایه تفکری او نزدیک‌تر است. به‌ویژه از منظر کسی که همیشه آموزش برایش محل دغدغه بود، این نمایشگاه در فقدان او، به‌نوعی ادامه معلمی اوست و درس‌هایی برای دیگران در بر خواهد داشت. نکته دیگر این نمایشگاه که از فراوانی از منظر او می‌توان برداشت کرد، روحیه ناآرام هنرمند و تعدد کار و تجربه و ایده است. او مانند بلدوزری خستگی‌ناپذیر بیش از ۷۰ سال بی‌وقفه کار کرده است. این است که او را امروز به وزیری‌مقدمی که ما می‌شناسیم و به یاد می‌آوریم تبدیل کرده است. «این نمایش بر مهم‌ترین دوره کارهای این هنرمند، مجسمه‌های تعاملی، تمرکز دارد، مجموعه مجسمه‌ها تنها یک‌ بار در موزه هنرهای معاصر تهران در سال ۱۳۸۳ و با عنوان «مرور آثار وزیری‌مقدم» ارائه شده‌اند. در این نمایش بیش از صد اثر شامل مجسمه‌ها، نقش‌برجسته‌ها، اتودها و یک اثر آلومینیومی از این دوره ارائه می‌شود، مجموعه طراحی‌های این نمایش برای اولین‌بار به نمایش درمی‌آید، در این نمایش دیدارکنندگان امکان تعامل با برخی آثار هنرمند را خواهند داشت».
بی‌اغراق می‌توان انعطاف‌پذیری او در کارهایش و تجربه‌گرایی او در دست‌یافتن به فرم‌های تازه از خلق اثر هنری را تابعی وابسته به نوع زندگی او دانست. مشاهدات و تجربیات وزیری‌مقدم توانسته او را به چنان جسارتی در کار برساند که با هر متریالی به تولید اثر هنری دست یازد. البته نمی‌توان کتمان کرد که روحیه خستگی‌ناپذیر و جست‌وجوگر اوست که این‌چنین او را باارزش و آثارش را برای ما الهام‌بخش و تأثیرگذار در تاریخ هنر معاصر می‌سازد. تاریخی که امثال وزیری‌مقدم در آن به قاعده تعداد انگشتان دست هم نیست و اگر خواست و این حجم از تلاش نبود، وزیری‌مقدم در این قامت حاصل نمی‌شد. این گزاره به این معناست که وزیری‌مقدمی که امروز ما می‌شناسیم، حاصل زحمت خودش برای معرفی خودش است، نه حاصل جریان‌های هنری یا جامعه که او را به‌خوبی شناخته و سعی در بازنشر او داشته است. او هم خود را تربیت کرد و هم نسلی را، او هم خود را معرفی کرد و هم هنر مدرن را. به این اعتبار و ارجاعات باید وزیری‌مقدم را کارخانه‌ای تا آخرین لحظه در حال تولید دانست که پس از رفتنش هم گویا از انتقال تجربه، آموختن‌ و به‌نوعی تولید باز‌نمانده است و اکنون کارخانه‌ای است که در کارخانه آرگو فعالیت خود را به نمایش گذاشته است.

هنر، به‌ویژه مجسمه‌سازی، در قرن بیستم دچار تحولات چشمگیری شده است که یکی از برجسته‌ترین نقاط عطف آن متحرک‌شدن و تعاملی‌شدن مجسمه‌هاست، جایی که پای مخاطب به میان کشیده می‌شود.

«در اوایل قرن، کنستانتین برانکوزی با بیان این پرسش اساسی درمورد اینکه چه چیزی در مجسمه، معنا را به مخاطب می‌رساند، تصویر یک سوژه یا ماهیت آن؟ مجسمه‌سازی پیش از آن را به چالش اساسی فراخواند. بعد از آن این پابلو پیکاسو بود که سعی کرد بگوید مجسمه‌سازی نیازی به حکاکی، به آن شکل سنتی، قالب‌بندی یا گچ‌گیری ندارد و می‌توان آن را مونتاژ کرد و در حوالی دهه سوم قرن بیستم بود که الکساندر کالدر نشان داد که مجسمه می‌تواند متحرک باشد» و از آن مهم‌تر تعاملی به نحوی که مخاطب در شکل اثر و معنای آن می‌تواند دخل و تصور داشته باشد؛ اما این‌طور که پیداست در حوالی سال‌های ۱۹۲۰، نائوم گابو نقاش، مجسمه‌ساز و نظریه‌پرداز برجسته روسی در جنبش هنری ساخت‌گرایی بود که به عبارت دیگر اولین مجسمه متحرک را ابداع کرد. «با آنکه نظریه‌پردازان ساختارگرایی مانند ولادیمیر تاتلین معتقد بودند که هنر باید در خدمت عقاید اجتماعی باشد؛ گابو معتقد بود که هنر باید کارکردی مستقل در جامعه داشته باشد و به‌عنوان ابزاری پراهمیت در ارتباط و تجارب انسانی مورد استفاده قرار گیرد». در بیانیه واقع‌گرا، گابو همچنین به نیاکان هنری خود یعنی کوبیست‌ها و فوتوریست‌ها رجوع کرد. محسن وزیری‌مقدم را باید در ادامه چنین تفکری در ایران دانست. کما‌اینکه پیش از مجسمه او در نقاشی هم تا حدودی در همین مسیر اندیشه و تفکر گابوی پیش می‌رفت. البته در این مسیر از قضاوت و نقد خود را پرهیز نداد و برای اینکه بداند در کجای این جهان ایستاده است، یک بار از توتی شالویا، استاد پژوهش در آکادمی هنر رم، خواست به کارگاهش بیاید و آثارش را ببنید. شالویا پس از آنکه به دقت آثار وزیری‌مقدم را دید، گفت: «تو نقاش هستی؛ اما هنرمند نیستی. باید چیزی خلق کنی که پیش‌تر وجود نداشته است».
این نقد شالویا شاید بعد از ماجرای بیرون‌زدن از خانه، که در گفت‌وگویی به تفصیل برایم تعریفش کرده بود، مهیب‌ترین ضربه‌ای بود که به وزیری‌مقدم وارد شد و مثل همان خاطره نوجوانی، هرگز نتوانست از زیر ضرب آن خود را بیرون بکشد. همین تک‌جمله کافی بود که باعث شود تا لحظه‌ای که جان داشت، دست از تولید یا به‌اصطلاح شالویای خلق بر‌نداشت و اگر نتوانست بسازد، طرح بسیار زد.
وزیری‌مقدم در جایی درباره اینکه چه شد که به سراغ مجسمه‌های مفصلی و متحرک رفت، ماجرا را حاصل بخت و اتفاق دانسته و روایت کرده بود: «یک روز اتفاقی پیش آمد؛ برای آنکه بتوانم چوب را سوراخ کنم، چوب‌هایی دیگر را در زیر آن قرار دادم و مته را روشن کردم. همین‌طور که مته را به سمت پایین فشار می‌دادم، چوب رویی به دور خودش چرخید. این رخداد من را به فکر واداشت که اگر یک آهن از وسط این سوراخ‌ها رد کنم، این فرم‌ها می‌توانند روی هم حرکت کنند». (مصاحبه با هنرمند، 1392).
البته به جز این روایت شخصی، باید این احتمال را بسیار بالا دانست که او از فضای مجسمه‌سازی جهان و جنبش‌ها و شیوه‌های تازه با اطلاع بوده است و این اتفاق در او‌ میل به این سو رفتن را فراهم کرده است. آنچه در کارخانه آرگو امروز پیش‌روی مخاطب قرار دارد، یک اتفاق فرای اتفاقی است که وزیری‌مقدم در حیات خود تجربه کرد و آن به‌نوعی ساختن در فقدان هنرمند است. جایی که او طرح‌های نیمه و ایده‌های زمین‌مانده‌اش را در نبود خودش ساخته و چیدمان‌شده در یک گالری می‌بیند. از مجموعه آثار او در نقاشی نمایشگاه‌هایی برگزار شده بود یا حتی محدود از مجسمه‌هایش ولی آنچه به صورت یک نگاه کلی به جهان فکری و آثار وزیری‌مقدم به دست آید یا فراتر از آن آثار مرده و خام و ناپخته او، امروز به دست کسانی دیگر زنده و پخته شود، خود تجربه‌ای است از جنس تجربه‌های وزیری‌مقدم. در یک نگاه کلی به پرونده کاری او که شامل مجسمه‌های تعاملی و متحرک از آنچه تمام شده یا ناتمام مانده است، از ایده‌های خام تا آنهایی که مراحلی را از سر گذرانده‌اند، از نقاشی تا طراحی‌های دستی، با وسعتی که در نمایشگاه پروژه‌های تحقق‌نیافته در گالری کارخانه آرگو / بنیاد پژمان شاهدش بودیم، یک فرصت کم‌نظیر محسوب می‌شود.
در این نمایشگاه که بنیاد محسن وزیری‌مقدم با همکاری بنیاد پژمان، کارخانه آرگو، با عنوان «محسن وزیری‌مقدم: پروژه‌های تحقق‌نیافته؛ مجسمه‌هایی پویا، کوچک تا بزرگ (۱۳۹۷-۱۳۴۷)» به دوره‌ای مهم از کارنامه هنری او بر‌اساس یک سیر تاریخی و تایم‌لاین زمانی جذاب از آثارش تأکید شده است که به ماهیت و اصل آنچه از وزیری‌مقدم تا‌کنون می‌شناسیم، نزدیک‌تر است. آثاری گه‌گاه در شکل خام، گاه در قامت تجربه‌اندوزی و تمرین هنرمند و گاه در شمایل ایده‌های هنوز نهایی‌نشده بر روی کاغذ یا در قامت حجم‌های متحرک و تعاملی هستند که از نظر گرداننده دارای ارزش‌های نمایشی و از منظر دیگر دارای ارزش‌های آموزشی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد و بر‌اساس تصویر کلی از او و آنچه برایند کارنامه کاری او پیش چشم ماست؛ به‌ویژه دال مرکزی و اصلی او یعنی اهمیت تجربه‌گرایی نزد وزیری‌مقدم، در این نمایشگاه به ماهیت و بن‌مایه تفکری او نزدیک‌تر است. به‌ویژه از منظر کسی که همیشه آموزش برایش محل دغدغه بود، این نمایشگاه در فقدان او، به‌نوعی ادامه معلمی اوست و درس‌هایی برای دیگران در بر خواهد داشت. نکته دیگر این نمایشگاه که از فراوانی از منظر او می‌توان برداشت کرد، روحیه ناآرام هنرمند و تعدد کار و تجربه و ایده است. او مانند بلدوزری خستگی‌ناپذیر بیش از ۷۰ سال بی‌وقفه کار کرده است. این است که او را امروز به وزیری‌مقدمی که ما می‌شناسیم و به یاد می‌آوریم تبدیل کرده است. «این نمایش بر مهم‌ترین دوره کارهای این هنرمند، مجسمه‌های تعاملی، تمرکز دارد، مجموعه مجسمه‌ها تنها یک‌ بار در موزه هنرهای معاصر تهران در سال ۱۳۸۳ و با عنوان «مرور آثار وزیری‌مقدم» ارائه شده‌اند. در این نمایش بیش از صد اثر شامل مجسمه‌ها، نقش‌برجسته‌ها، اتودها و یک اثر آلومینیومی از این دوره ارائه می‌شود، مجموعه طراحی‌های این نمایش برای اولین‌بار به نمایش درمی‌آید، در این نمایش دیدارکنندگان امکان تعامل با برخی آثار هنرمند را خواهند داشت».
بی‌اغراق می‌توان انعطاف‌پذیری او در کارهایش و تجربه‌گرایی او در دست‌یافتن به فرم‌های تازه از خلق اثر هنری را تابعی وابسته به نوع زندگی او دانست. مشاهدات و تجربیات وزیری‌مقدم توانسته او را به چنان جسارتی در کار برساند که با هر متریالی به تولید اثر هنری دست یازد. البته نمی‌توان کتمان کرد که روحیه خستگی‌ناپذیر و جست‌وجوگر اوست که این‌چنین او را باارزش و آثارش را برای ما الهام‌بخش و تأثیرگذار در تاریخ هنر معاصر می‌سازد. تاریخی که امثال وزیری‌مقدم در آن به قاعده تعداد انگشتان دست هم نیست و اگر خواست و این حجم از تلاش نبود، وزیری‌مقدم در این قامت حاصل نمی‌شد. این گزاره به این معناست که وزیری‌مقدمی که امروز ما می‌شناسیم، حاصل زحمت خودش برای معرفی خودش است، نه حاصل جریان‌های هنری یا جامعه که او را به‌خوبی شناخته و سعی در بازنشر او داشته است. او هم خود را تربیت کرد و هم نسلی را، او هم خود را معرفی کرد و هم هنر مدرن را. به این اعتبار و ارجاعات باید وزیری‌مقدم را کارخانه‌ای تا آخرین لحظه در حال تولید دانست که پس از رفتنش هم گویا از انتقال تجربه، آموختن‌ و به‌نوعی تولید باز‌نمانده است و اکنون کارخانه‌ای است که در کارخانه آرگو فعالیت خود را به نمایش گذاشته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.