نگاهی به «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان»، سهراب شهیدثالث
پندار آغوش یک مادر
محمدعلی افتخاری
سهراب شهیدثالث در دو فیلم «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان» تلاش میکند موانع یک دیدار غیراحساسی را به عنوان عاملی برای تشدید سیاهی به گستره روایت خود بازخوانی کند. در واقع شهیدثالث برای مواجهه بدون واسطه تماشاگر با این سیاهی دردآلود، فرایند معرفی ریشههای این نکبت مداوم را پی میگیرد تا در بازتعریف عوامل تاریخی یک فرهنگ مردسالار، جای خالی حضور مادرانه و دستهای خالی زنی دلسوز را در روایت خود از تنگدستی به جا بگذارد. راهگشایی به طرح سهراب شهیدثالث از وضعیت موجود مبتنی بر پذیرفتن عناصری است که گویی قرار است واقعگرایی تند و گزنده او را صورتی اعتراضی ببخشد. گفتنی است مقایسه شیوه برخورد سهراب شهیدثالث با زندگی پسرک ستمدیده فیلم «یک اتفاق ساده» و خانه محقر زن و مرد سالخورده در «طبیعت بیجان» با رئالیسم آگاهانه چخوف در ادبیات قرن نوزدهم روسیه کمی عجولانه به نظر میرسد. چراکه سویههای انتقادی رئالیسم در داستانهای چخوف بدون شکلگیری یک بازنمایی مبتنی بر وضع شخصیتهای داستانی، در نسبت با رویدادهای اجتماعی زمانمند، ممکن نیست. در واقع اگر شخصیتهای فرودست در داستانهای چخوف بهانهای برای صورتبخشیدن به انعکاس
تحقیرآمیز رابطهای سلبی با نهادهای قدرت قرار میگیرند، بیشتر با هدف ایجاد لحنی اخلاقی نسبت به جهل و ناآگاهی توده مردم در برابر دستگاههای متولي و نهادهای فرهنگی منفعل، جنبشهای مدنی ناکارآمد و نظام سرمایهداری فریبکار و... است. با وجود وجه اشتراک موقعیت سوژههای اجتماعی در فیلمهای «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان» با برخی از آثار چخوف، شهیدثالث وضعیت ستمدیدگی در جهان داستان این دو فیلم را به گرده ناتوان شخصیتها و بهویژه در ارتباط با ضعف آنها از ورود به یک دوره معرفتشناسی نمیداند. از طرفی تماشاگر ایرانی در مواجهه با سیاهی موجود در زندگی پسرک فیلم «یک اتفاق ساده» بدون صدور هیچ بیانیهای مطلع است که این واقعه مربوط به محدوده زمانی مشخصی نیست و عنصر تاریخ و آگاهی جمعی (که میتوان آن را به عنوان یکی از عوامل اصلی عقبافتادگی و وضعیت منفعل اجتماعی شخصیتهای نمایشی در آثار چخوف در نظر گرفت) در نگاه سهراب شهیدثالث، تا حد بسیار زیادی کماهمیت جلوه میکند.
اگرچه پیرمرد سوزنبان در فیلم «طبیعت بیجان» به ظاهر فرسوده و شکسته و درگیر روزمرگی به نظر میرسد و رفتار او در مواجهه با حکم بازنشستگیاش را با نوعی کرنش جبری به سرگذشت او در مقابل نهادهای نوین نظارتی پیوند میدهد، اما این کرنش در نگاه سهراب شهیدثالث به شکست شخصیت اصلی فیلمش در یک بازی اجتماعی ختم نمیشود. در واقع تأکید او در شالوده زیباشناسانه فیلم «طبیعت بیجان» بیش از آنکه متوجه ناتوانی پیرمرد سوزنبان در برابر سازمانهای رسمي یا تجددخواهی در مقطع خاصی از تاریخ سیاسی ایران باشد، حکایت اضمحلال روح و جسم پیرمرد سوزنبان در عدم تواناییِ بازیابی و قدرتبخشیدن به روح مادرانهای است که در گوشهای از خانه موقتی او به حبسی ابدی محکوم شده است. به بیان دقیقتر، آنچه پیرمرد فیلم «طبیعت بیجان» را در مرتبهای فرودست نگاه میدارد عدم توانایی در اکتساب فرهنگ شهرنشینی، رسیدن به قطار پیشرفت و کسب آگاهی از طریق علوم فرهنگی و تاریخی نیست. ضعف او در روایت سهراب شهیدثالث پیوند عمیقی با ازدستدادن اصالت زنانهای دارد که عناصر یک گفتمان مردسالار، سرگذشت و تقدیر باشندگان سرزمین او را از بازخوانی روایتهای ایدئولوژیک لبریز
کردهاند (در اینجا یک ایدئولوژی مردسالارانه در جهت نابودی هویت مادرانه تاریخ ایران در دو فیلم «طبیعت بیجان» و «یک اتفاق ساده» مدنظر است). پسرک ستمدیده فیلم «یک اتفاق ساده» نیز درست در همین کشمکش تاریخی به این سو و آن سو کشیده میشود. شرایط اجتماعی مورد نظر سهراب شهیدثالث در این فیلم از کودکان جزیره آشوراده و به ویژه پسرک زبانبسته میخواهد که با پذیرش شیوه آموزش متولیان یکی از دکانهای آموزشی و معلمی که از روابط انسانی هیچ اثری در رفتارش دیده نمیشود، زیست اجتماعیشان را ارتقا ببخشند و چرخهای ماشین بی بوق و صندلیِ یک نظام فرهنگی را با دیکتهکردن آموزههای مختلف فرهنگي تجددخواهانه و توصیفهای شاعرانه از وطن برای رسیدن به نسلهای بعد، روغنکاری کنند.
محمد زمانی در میان دانشآموزان کلاس ضعیف و نادان جلوه میکند و معلم کلاس بارها این ناتوانی محمد را به تماشاگر یادآوری میکند. از طرفی سهراب شهیدثالث از تماشاگر دعوت میکند تا وقایع هرروزه این پسربچه ناتوان را در یک روزمرگی خالی از احساس به تماشا بنشیند. این وقایع در روایتی که عنصر تکرار را برای دورشدن از احساسگرایی برجسته میکند، در چند صحنه کلیدی خلاصه میشود: [واکنش سرد و بیروح پسرک به بیماری مادرش، ارتباط او با «خانه» به عنوان مکانی که تنها جایی برای سیرکردن شکم و خوابیدن است، همراهی او با مردی که از دریاچه کمعمق روزی چند ماهی صید میکند و مهمتر از هر چیز، حضور او در کنار معلمی که تندیس مزدوری و چاپلوسی در گفتمان رایج فرهنگی زمانه است]. به نظر نمیرسد که سهراب شهیدثالث در طراحی این تکرار و شیوه نگریستن به وضع سوژههای اجتماعی، سویههایی از شیءوارگی را به رفتار شخصیتهای فیلم «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان» تحمیل کند؛ تأکید فراوان او به فقدان نیرویی ناشناس برای قوتبخشیدن به جسم ناتوان شخصیتها، که در هر دو فیلم به شکلی مشترک دیده میشود، این بازخوانی معطوف به هستیشناسی قرنبیستمی را ضعیف جلوه
میدهد؛ مادری بیمار که در خانهای محقر و در سایه مردانه روزگاری پلشت، به تدریج جان میدهد و پیرزنی که رنج سالها خانهنشینی و بافتن قالی را در هیبت ناتوان خود یدک میکشد. به هر حال ضعف پسرک خردسال در «یک اتفاق ساده» از نابودی روح زنانهای است که با سرفههای ناتمامش تمامی اهالی را به تنگی نفس و سرفهزدن وامیدارد و محمد را با مدرسهای که گویی قرار است کانون ارتقای دانش سوژههای اجتماعی باشد و مردی بیتفاوت تنها میگذارد. نیز همین نیروی زندگیبخش در «طبیعت بیجان» پیرمرد سوزنبان را با ترک شغلش به جایی میبرد که هشدار او درباره خط راه آهن نادیده گرفته شود: «آخر این خط رو آب میبره!». اگر مرد سوزنبان و پسرش به روشنی مراتب مردسالاری و زندانی زن در محدوده سنت را دنبال میکنند، برآمده از نگاهی است که سهراب شهیدثالث را به عنوان یک مستندنگار یا وقایعنگار معرفی نمیکند. او عامدانه خود را نیز به دام این روند تاریخی که سروری بر زن را در باور خود به سرودی تبدیل کرده است محکوم میکند.
اگرچه طراحی میزانسنها، زاویه دید کارگردان و ارتباط کلامی بازیگران که تصنع خاصی در بازیگری را نشان میدهد، یادآور ایدههای روبر برسون است، اما در روند تدریجی شکلگیری اثر، ناخواسته شخصیتهای این دو فیلم خود را از این قید و بند بیرون میکشد. در صحنه ملاقات پسر و مادرِ محبوس در خانه سوزنبان، وقتی که پسر در لباس سربازی روی تخت کنار در مینشیند و سر به دیوار میگذارد، نگاه بیاحساس او و پرهیز عامدانهاش در بروز احساسات به مادری دلتنگ، چهرههای سنگیِ فیلمهای برسون را تداعی میکند. اما بلافاصله تماشاگر مجبور است چهره ناتوان زنی را ببیند که احساس مادرانه و سیمای او را هیچ ایده سینمایی نمیتواند پنهان کند. در ارتباط کلامی میان سوزنبان و پیرزن تنها و حضور مرد ماهیگیر فیلم «یک اتفاق ساده» در ارتباط با پسرک نیز این گسست دیده میشود. حال باید دید که سهراب شهیدثالث در تلاش خود برای رسیدن به اخلاقگرایی ژانسنیستی برسون ناتوان عمل کرده است یا آگاهانه این گریز سینمایی را برای صورتبندی موقعیت «فقدان روح مادرانه در ارتباطات انسانی» ترتیب داده است. به هر ترتیب آنچه روشن است اینکه سیاهی انکارناپذیر جامعه به عمیقترین شکل
ممکن و بدون نیاز به ایدههای نظری سینمایی در این دو فیلم گسترش مییابد. مدرسه و نظام فرهنگی، برای پسرک فیلم «یک اتفاق ساده» و بازنشستگی و ازکارافتادگی برای سوزنبان فیلم «طبیعت بیجان»، قادر نیست که رفتار این دو را به حرکتی اعتراضی بدل کند. چراکه شهیدثالث این دو شخصیت را در مقابل چیزی فراتر از یک نهاد فرهنگی یا مقطع خاصی از تاریخ قرار میدهد. این دو با قدرت روزافزونی که از شرایط پیرامونشان کسب میکنند، همواره در تلاش برای کشف و بازیابی یک روح مادرانهاند که اگر نظام مردسالاری آن را نابود کند، عقل و آگاهی در زیست اجتماعی ستمدیدگان کاربردی نخواهد داشت. بدیهی است که شهیدثالث برای دعوت شخصیتهایش به این فرایند، هیچ هراسی از بازتاب سیاهی ندارد. او تا جای ممکن اصرار دارد که تماشاگر این سیاهی را بپذیرد و گویی اگر سیاهی زندگی پسرک به عنوان واقعیتی انکارناپذیر در نظر گرفته شود، تماشاگر امروز نیز قادر خواهد بود که برای لحظهای کوتاه با او همراه شود تا در جهت گفتمان مردسالارانه گامی بردارد. اینجاست که وجه تمایزی میان سینمای سهراب شهیدثالث و سینماگران معاصر او دیده میشود. شهیدثالث برخلاف کیارستمی تأکید دارد که
زیباشناسی دو فیلم «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان» بر مبنای ارائه سیاهترین و تلخترین لحظات زندگی شخصیتها باشد؛ بنابراین تفاوت ظاهری فضای بصری این دو سینماگر ایرانی دلیلی بر تأثیر یکی بر دیگری نیست.
سهراب شهیدثالث در دو فیلم «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان» تلاش میکند موانع یک دیدار غیراحساسی را به عنوان عاملی برای تشدید سیاهی به گستره روایت خود بازخوانی کند. در واقع شهیدثالث برای مواجهه بدون واسطه تماشاگر با این سیاهی دردآلود، فرایند معرفی ریشههای این نکبت مداوم را پی میگیرد تا در بازتعریف عوامل تاریخی یک فرهنگ مردسالار، جای خالی حضور مادرانه و دستهای خالی زنی دلسوز را در روایت خود از تنگدستی به جا بگذارد. راهگشایی به طرح سهراب شهیدثالث از وضعیت موجود مبتنی بر پذیرفتن عناصری است که گویی قرار است واقعگرایی تند و گزنده او را صورتی اعتراضی ببخشد. گفتنی است مقایسه شیوه برخورد سهراب شهیدثالث با زندگی پسرک ستمدیده فیلم «یک اتفاق ساده» و خانه محقر زن و مرد سالخورده در «طبیعت بیجان» با رئالیسم آگاهانه چخوف در ادبیات قرن نوزدهم روسیه کمی عجولانه به نظر میرسد. چراکه سویههای انتقادی رئالیسم در داستانهای چخوف بدون شکلگیری یک بازنمایی مبتنی بر وضع شخصیتهای داستانی، در نسبت با رویدادهای اجتماعی زمانمند، ممکن نیست. در واقع اگر شخصیتهای فرودست در داستانهای چخوف بهانهای برای صورتبخشیدن به انعکاس
تحقیرآمیز رابطهای سلبی با نهادهای قدرت قرار میگیرند، بیشتر با هدف ایجاد لحنی اخلاقی نسبت به جهل و ناآگاهی توده مردم در برابر دستگاههای متولي و نهادهای فرهنگی منفعل، جنبشهای مدنی ناکارآمد و نظام سرمایهداری فریبکار و... است. با وجود وجه اشتراک موقعیت سوژههای اجتماعی در فیلمهای «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان» با برخی از آثار چخوف، شهیدثالث وضعیت ستمدیدگی در جهان داستان این دو فیلم را به گرده ناتوان شخصیتها و بهویژه در ارتباط با ضعف آنها از ورود به یک دوره معرفتشناسی نمیداند. از طرفی تماشاگر ایرانی در مواجهه با سیاهی موجود در زندگی پسرک فیلم «یک اتفاق ساده» بدون صدور هیچ بیانیهای مطلع است که این واقعه مربوط به محدوده زمانی مشخصی نیست و عنصر تاریخ و آگاهی جمعی (که میتوان آن را به عنوان یکی از عوامل اصلی عقبافتادگی و وضعیت منفعل اجتماعی شخصیتهای نمایشی در آثار چخوف در نظر گرفت) در نگاه سهراب شهیدثالث، تا حد بسیار زیادی کماهمیت جلوه میکند.
اگرچه پیرمرد سوزنبان در فیلم «طبیعت بیجان» به ظاهر فرسوده و شکسته و درگیر روزمرگی به نظر میرسد و رفتار او در مواجهه با حکم بازنشستگیاش را با نوعی کرنش جبری به سرگذشت او در مقابل نهادهای نوین نظارتی پیوند میدهد، اما این کرنش در نگاه سهراب شهیدثالث به شکست شخصیت اصلی فیلمش در یک بازی اجتماعی ختم نمیشود. در واقع تأکید او در شالوده زیباشناسانه فیلم «طبیعت بیجان» بیش از آنکه متوجه ناتوانی پیرمرد سوزنبان در برابر سازمانهای رسمي یا تجددخواهی در مقطع خاصی از تاریخ سیاسی ایران باشد، حکایت اضمحلال روح و جسم پیرمرد سوزنبان در عدم تواناییِ بازیابی و قدرتبخشیدن به روح مادرانهای است که در گوشهای از خانه موقتی او به حبسی ابدی محکوم شده است. به بیان دقیقتر، آنچه پیرمرد فیلم «طبیعت بیجان» را در مرتبهای فرودست نگاه میدارد عدم توانایی در اکتساب فرهنگ شهرنشینی، رسیدن به قطار پیشرفت و کسب آگاهی از طریق علوم فرهنگی و تاریخی نیست. ضعف او در روایت سهراب شهیدثالث پیوند عمیقی با ازدستدادن اصالت زنانهای دارد که عناصر یک گفتمان مردسالار، سرگذشت و تقدیر باشندگان سرزمین او را از بازخوانی روایتهای ایدئولوژیک لبریز
کردهاند (در اینجا یک ایدئولوژی مردسالارانه در جهت نابودی هویت مادرانه تاریخ ایران در دو فیلم «طبیعت بیجان» و «یک اتفاق ساده» مدنظر است). پسرک ستمدیده فیلم «یک اتفاق ساده» نیز درست در همین کشمکش تاریخی به این سو و آن سو کشیده میشود. شرایط اجتماعی مورد نظر سهراب شهیدثالث در این فیلم از کودکان جزیره آشوراده و به ویژه پسرک زبانبسته میخواهد که با پذیرش شیوه آموزش متولیان یکی از دکانهای آموزشی و معلمی که از روابط انسانی هیچ اثری در رفتارش دیده نمیشود، زیست اجتماعیشان را ارتقا ببخشند و چرخهای ماشین بی بوق و صندلیِ یک نظام فرهنگی را با دیکتهکردن آموزههای مختلف فرهنگي تجددخواهانه و توصیفهای شاعرانه از وطن برای رسیدن به نسلهای بعد، روغنکاری کنند.
محمد زمانی در میان دانشآموزان کلاس ضعیف و نادان جلوه میکند و معلم کلاس بارها این ناتوانی محمد را به تماشاگر یادآوری میکند. از طرفی سهراب شهیدثالث از تماشاگر دعوت میکند تا وقایع هرروزه این پسربچه ناتوان را در یک روزمرگی خالی از احساس به تماشا بنشیند. این وقایع در روایتی که عنصر تکرار را برای دورشدن از احساسگرایی برجسته میکند، در چند صحنه کلیدی خلاصه میشود: [واکنش سرد و بیروح پسرک به بیماری مادرش، ارتباط او با «خانه» به عنوان مکانی که تنها جایی برای سیرکردن شکم و خوابیدن است، همراهی او با مردی که از دریاچه کمعمق روزی چند ماهی صید میکند و مهمتر از هر چیز، حضور او در کنار معلمی که تندیس مزدوری و چاپلوسی در گفتمان رایج فرهنگی زمانه است]. به نظر نمیرسد که سهراب شهیدثالث در طراحی این تکرار و شیوه نگریستن به وضع سوژههای اجتماعی، سویههایی از شیءوارگی را به رفتار شخصیتهای فیلم «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان» تحمیل کند؛ تأکید فراوان او به فقدان نیرویی ناشناس برای قوتبخشیدن به جسم ناتوان شخصیتها، که در هر دو فیلم به شکلی مشترک دیده میشود، این بازخوانی معطوف به هستیشناسی قرنبیستمی را ضعیف جلوه
میدهد؛ مادری بیمار که در خانهای محقر و در سایه مردانه روزگاری پلشت، به تدریج جان میدهد و پیرزنی که رنج سالها خانهنشینی و بافتن قالی را در هیبت ناتوان خود یدک میکشد. به هر حال ضعف پسرک خردسال در «یک اتفاق ساده» از نابودی روح زنانهای است که با سرفههای ناتمامش تمامی اهالی را به تنگی نفس و سرفهزدن وامیدارد و محمد را با مدرسهای که گویی قرار است کانون ارتقای دانش سوژههای اجتماعی باشد و مردی بیتفاوت تنها میگذارد. نیز همین نیروی زندگیبخش در «طبیعت بیجان» پیرمرد سوزنبان را با ترک شغلش به جایی میبرد که هشدار او درباره خط راه آهن نادیده گرفته شود: «آخر این خط رو آب میبره!». اگر مرد سوزنبان و پسرش به روشنی مراتب مردسالاری و زندانی زن در محدوده سنت را دنبال میکنند، برآمده از نگاهی است که سهراب شهیدثالث را به عنوان یک مستندنگار یا وقایعنگار معرفی نمیکند. او عامدانه خود را نیز به دام این روند تاریخی که سروری بر زن را در باور خود به سرودی تبدیل کرده است محکوم میکند.
اگرچه طراحی میزانسنها، زاویه دید کارگردان و ارتباط کلامی بازیگران که تصنع خاصی در بازیگری را نشان میدهد، یادآور ایدههای روبر برسون است، اما در روند تدریجی شکلگیری اثر، ناخواسته شخصیتهای این دو فیلم خود را از این قید و بند بیرون میکشد. در صحنه ملاقات پسر و مادرِ محبوس در خانه سوزنبان، وقتی که پسر در لباس سربازی روی تخت کنار در مینشیند و سر به دیوار میگذارد، نگاه بیاحساس او و پرهیز عامدانهاش در بروز احساسات به مادری دلتنگ، چهرههای سنگیِ فیلمهای برسون را تداعی میکند. اما بلافاصله تماشاگر مجبور است چهره ناتوان زنی را ببیند که احساس مادرانه و سیمای او را هیچ ایده سینمایی نمیتواند پنهان کند. در ارتباط کلامی میان سوزنبان و پیرزن تنها و حضور مرد ماهیگیر فیلم «یک اتفاق ساده» در ارتباط با پسرک نیز این گسست دیده میشود. حال باید دید که سهراب شهیدثالث در تلاش خود برای رسیدن به اخلاقگرایی ژانسنیستی برسون ناتوان عمل کرده است یا آگاهانه این گریز سینمایی را برای صورتبندی موقعیت «فقدان روح مادرانه در ارتباطات انسانی» ترتیب داده است. به هر ترتیب آنچه روشن است اینکه سیاهی انکارناپذیر جامعه به عمیقترین شکل
ممکن و بدون نیاز به ایدههای نظری سینمایی در این دو فیلم گسترش مییابد. مدرسه و نظام فرهنگی، برای پسرک فیلم «یک اتفاق ساده» و بازنشستگی و ازکارافتادگی برای سوزنبان فیلم «طبیعت بیجان»، قادر نیست که رفتار این دو را به حرکتی اعتراضی بدل کند. چراکه شهیدثالث این دو شخصیت را در مقابل چیزی فراتر از یک نهاد فرهنگی یا مقطع خاصی از تاریخ قرار میدهد. این دو با قدرت روزافزونی که از شرایط پیرامونشان کسب میکنند، همواره در تلاش برای کشف و بازیابی یک روح مادرانهاند که اگر نظام مردسالاری آن را نابود کند، عقل و آگاهی در زیست اجتماعی ستمدیدگان کاربردی نخواهد داشت. بدیهی است که شهیدثالث برای دعوت شخصیتهایش به این فرایند، هیچ هراسی از بازتاب سیاهی ندارد. او تا جای ممکن اصرار دارد که تماشاگر این سیاهی را بپذیرد و گویی اگر سیاهی زندگی پسرک به عنوان واقعیتی انکارناپذیر در نظر گرفته شود، تماشاگر امروز نیز قادر خواهد بود که برای لحظهای کوتاه با او همراه شود تا در جهت گفتمان مردسالارانه گامی بردارد. اینجاست که وجه تمایزی میان سینمای سهراب شهیدثالث و سینماگران معاصر او دیده میشود. شهیدثالث برخلاف کیارستمی تأکید دارد که
زیباشناسی دو فیلم «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان» بر مبنای ارائه سیاهترین و تلخترین لحظات زندگی شخصیتها باشد؛ بنابراین تفاوت ظاهری فضای بصری این دو سینماگر ایرانی دلیلی بر تأثیر یکی بر دیگری نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.