بیتوجهی به خیر عمومی و تشدید بحرانهای اقلیمی
بهلول علیجانی اقلیمشناس
مسئله مخاطرات اقلیمی شاید تا دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی چندان معنا و مفهومی نداشت. دلیل آن هم این بود که قبل از جنگ جهانی دوم بشر آنچنان قدرتی نداشت که بتواند در طبیعت دخالت بکند. البته دخالت داشت ولی این دخالتها خیلی ضعیف بود و اغلب چنان بود که طبیعت میتوانست بهراحتی خودش را ترمیم کند و به حالت اولیهاش برگردد. تابآوری طبیعت چنان بود که این دست تغییرات مشکلی برای آن ایجاد نمیکرد. فلسفهای که در اوایل قرن بیستم در دنیا حاکم بود، فلسفه جبر محیطی بود. به این معنی که انسان میدانست که نمیتواند در محیط دخالت کند؛ یعنی نمیتواند رودخانه زایندهرود را با تغییر مسیر به خوزستان ببرد. اینجا جایی بود که انسان احساس حقارت میکرد. تا اینکه بعد از جنگ جهانی دوم و التیامیافتن زخمهای جنگ در دهه 60 میلادی انسان بهتدریج به تکنولوژی مجهز شد. این مسئله موجب شد که فلسفه جبر محیطی هم کمی تضعیف شود و در مقابل انسانگرایی قدرت بیشتری بگیرد. در فلسفه انسانگرایی معتقدند که انسان باید از طبیعت به نفع خودش بهرهبرداری کند. همین فلسفه بود که پایه توسعه زندگی بشری را گذاشت. به این ترتیب انسانی که همیشه از سوی طبیعت تحقیر میشد، فرصتی پیدا کرد تا عقدههای خود را در برابر طبیعت خالی کند و در آن دستکاریهای گستردهای انجام دهد. خیلی از این دوران نگذشته بود که کمکم عوارض این پدیده آشکار شد. بشر بهتدریج متوجه شد که دمای هوای کره زمین در حال افزایش است. پیش از میانههای دهه 70 میلادی دانشمندان فکر میکردند زمین به سمت یخبندان پیش میرود اما دستکاریهای انسان در طبیعت و رشد و توسعه تکنولوژی موجب شد تا بفهمند که زمین درحال گرمترشدن است. اینجا بود که فهمیدند انسان اشتباه کرده و بیشتر از ظرفیتی که باید از طبیعت به نفع خودش بهرهبرداری کرده است. تخریب طبیعت اولین نشانههای خودش را در گرمترشدن زمین نشان داد. به گونهای که در دهه 80 میلادی مفهوم «توسعه پایدار» برای بازنگری در مفاهیم توسعهای مطرح شد. به این معنی که انسان با بازبینی مفاهیم توسعهای تلاش کرد تا در برابر این عواقب را بگیرد. هیئتی هم از سوی سازمان ملل تحت عنوان «هیئت بینالدول تغییر اقلیم» تعیین شد تا مسئله را سطح جهان بررسی کند و ببیند ماجرای گرمشدن زمین تا چه میزان واقعی است. اما هرچه بود، دیدیم که در چند دهه بعد از رشد تکنولوژی بشر بهصورت افسارگسیختهای تلاش به ایجاد تغییر در طبیعت کرد و سعی کرد قدرت خود را به طبیعت نشان دهد. اگرچه اکنون هم در دنیا آگاهیهای فراوانی نسبتبه مسئله تغییر اقلیم و نتایج آن وجود دارد ولی همچنان شاهد اقدامات منفعتطلبانه انسانها هستیم. همان منفعتطلبی که طی یکی، دو دهه بعد از جنگ جهانی دوم روزگار خوش کوتاهی برای بشر فراهم آورد و بعد از آن او را با عواقب وخیم تصمیماتش مواجه کرد، حالا هم به شکلهای گوناگونی در جریان است. اینچنین است که میبینیم با دستکاریهای بشر و منفعتطلبیاش در توسعه کشاورزی دریاچه ارومیه خشک میشود، زایندهرود با مشکلاتی مواجه میشود یا خطر فرونشست شهرهای زیادی را تهدید میکند. بشر در این نیمقرنی که از جنگ جهانی دوم گذشت، فهمید که محیط زیست یک سطح تابآوری مشخصی دارد. به این معنی که اگر بیشتر از تحملش به آن نیرو وارد کند، آن نیرو به خود شما بازمیگردد. اما چرا باوجود این آگاهی همچنان شاهد تخریب محیط زیست و دستکاری گسترده در آن هستیم؟ پاسخ را باید در این بدانیم که به نظر هنوز باوجود همه آگاهیها و اطلاعرسانیها، سطح حساسیت جامعه به این موضوع چندان بالا نیست. به این دلیل که محیط زیست و طبیعت همیشه با دست بخشندهای در اختیار بشر بوده است و برای همین خیلیها تصور میکنند هر بلایی که بر سر آن بیاید، اتفاقی نمیافتد. مدیران هم اغلب منافع ملی را بهانهای برای تصمیمات مخرب خود میدانند. برای همین است که میبینیم توافقنامه پاریس یا همین نشست اقلیمی امسال که در پاریس برگزار شد، هیچ وقت به نتایج درخورتوجهی نمیرسد: چراکه قدرتمندان همیشه به منافع محدود خودشان فکر میکنند و خیر عمومی را در نظر نمیگیرند. در کنفرانس اقلیمی توکیو قرار شده بود در سال ۲۰۰۵ میزان تولید گازکربنیک در دنیا به حداقل خود برسد. اما الان در سال ۲۰۲۱ هستیم و میبینیم که هنوز کشورهای دنیا باوجود آگاهی نسبت به مخاطرات این مسئله بر سر اعداد و ارقام چانه میزنند و با این هدف فاصله زیادی داریم. بههرحال مخاطرات اقلیمی و تخریب محیط زیستی همچنان درحال انجام است. همه آدمها به دنبال منافع شخصی هستند و نمیدانند که منافع شخصی کوتاهمدت است و اگر خیر جمعی حاصل نشود، همه متضرر میشوند. چنانکه دیدیم که بیتوجهی مسئولان و شهروندان به مسئله آلودگی هوا در این چند سال موجب شده که حالا همه دچار مشکل شدهاند و دیگر آسیبدیدن از آلودگی هوا شامل حال همه میشود و فقیر و پولدار و سیاستمدار و شهروند را دربر میگیرد. به نظر من مدیران در سطح دنیا به هنوز به اصل مسئله و اهمیت آن یقین پیدا نکردهاند. وضعیت شهروندان هم در سایه ناآگاهی و منفعتطلبی روزبهروز به سمت بدترشدن پیش برود. به هر روی تا جایی که بشر به مفهوم خیر عمومی واقف نشود و خودخواهیهای حقیرانهاش را رها نکند، زمین روزگار بدتری را در پیش خواهد داشت.
مسئله مخاطرات اقلیمی شاید تا دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی چندان معنا و مفهومی نداشت. دلیل آن هم این بود که قبل از جنگ جهانی دوم بشر آنچنان قدرتی نداشت که بتواند در طبیعت دخالت بکند. البته دخالت داشت ولی این دخالتها خیلی ضعیف بود و اغلب چنان بود که طبیعت میتوانست بهراحتی خودش را ترمیم کند و به حالت اولیهاش برگردد. تابآوری طبیعت چنان بود که این دست تغییرات مشکلی برای آن ایجاد نمیکرد. فلسفهای که در اوایل قرن بیستم در دنیا حاکم بود، فلسفه جبر محیطی بود. به این معنی که انسان میدانست که نمیتواند در محیط دخالت کند؛ یعنی نمیتواند رودخانه زایندهرود را با تغییر مسیر به خوزستان ببرد. اینجا جایی بود که انسان احساس حقارت میکرد. تا اینکه بعد از جنگ جهانی دوم و التیامیافتن زخمهای جنگ در دهه 60 میلادی انسان بهتدریج به تکنولوژی مجهز شد. این مسئله موجب شد که فلسفه جبر محیطی هم کمی تضعیف شود و در مقابل انسانگرایی قدرت بیشتری بگیرد. در فلسفه انسانگرایی معتقدند که انسان باید از طبیعت به نفع خودش بهرهبرداری کند. همین فلسفه بود که پایه توسعه زندگی بشری را گذاشت. به این ترتیب انسانی که همیشه از سوی طبیعت تحقیر میشد، فرصتی پیدا کرد تا عقدههای خود را در برابر طبیعت خالی کند و در آن دستکاریهای گستردهای انجام دهد. خیلی از این دوران نگذشته بود که کمکم عوارض این پدیده آشکار شد. بشر بهتدریج متوجه شد که دمای هوای کره زمین در حال افزایش است. پیش از میانههای دهه 70 میلادی دانشمندان فکر میکردند زمین به سمت یخبندان پیش میرود اما دستکاریهای انسان در طبیعت و رشد و توسعه تکنولوژی موجب شد تا بفهمند که زمین درحال گرمترشدن است. اینجا بود که فهمیدند انسان اشتباه کرده و بیشتر از ظرفیتی که باید از طبیعت به نفع خودش بهرهبرداری کرده است. تخریب طبیعت اولین نشانههای خودش را در گرمترشدن زمین نشان داد. به گونهای که در دهه 80 میلادی مفهوم «توسعه پایدار» برای بازنگری در مفاهیم توسعهای مطرح شد. به این معنی که انسان با بازبینی مفاهیم توسعهای تلاش کرد تا در برابر این عواقب را بگیرد. هیئتی هم از سوی سازمان ملل تحت عنوان «هیئت بینالدول تغییر اقلیم» تعیین شد تا مسئله را سطح جهان بررسی کند و ببیند ماجرای گرمشدن زمین تا چه میزان واقعی است. اما هرچه بود، دیدیم که در چند دهه بعد از رشد تکنولوژی بشر بهصورت افسارگسیختهای تلاش به ایجاد تغییر در طبیعت کرد و سعی کرد قدرت خود را به طبیعت نشان دهد. اگرچه اکنون هم در دنیا آگاهیهای فراوانی نسبتبه مسئله تغییر اقلیم و نتایج آن وجود دارد ولی همچنان شاهد اقدامات منفعتطلبانه انسانها هستیم. همان منفعتطلبی که طی یکی، دو دهه بعد از جنگ جهانی دوم روزگار خوش کوتاهی برای بشر فراهم آورد و بعد از آن او را با عواقب وخیم تصمیماتش مواجه کرد، حالا هم به شکلهای گوناگونی در جریان است. اینچنین است که میبینیم با دستکاریهای بشر و منفعتطلبیاش در توسعه کشاورزی دریاچه ارومیه خشک میشود، زایندهرود با مشکلاتی مواجه میشود یا خطر فرونشست شهرهای زیادی را تهدید میکند. بشر در این نیمقرنی که از جنگ جهانی دوم گذشت، فهمید که محیط زیست یک سطح تابآوری مشخصی دارد. به این معنی که اگر بیشتر از تحملش به آن نیرو وارد کند، آن نیرو به خود شما بازمیگردد. اما چرا باوجود این آگاهی همچنان شاهد تخریب محیط زیست و دستکاری گسترده در آن هستیم؟ پاسخ را باید در این بدانیم که به نظر هنوز باوجود همه آگاهیها و اطلاعرسانیها، سطح حساسیت جامعه به این موضوع چندان بالا نیست. به این دلیل که محیط زیست و طبیعت همیشه با دست بخشندهای در اختیار بشر بوده است و برای همین خیلیها تصور میکنند هر بلایی که بر سر آن بیاید، اتفاقی نمیافتد. مدیران هم اغلب منافع ملی را بهانهای برای تصمیمات مخرب خود میدانند. برای همین است که میبینیم توافقنامه پاریس یا همین نشست اقلیمی امسال که در پاریس برگزار شد، هیچ وقت به نتایج درخورتوجهی نمیرسد: چراکه قدرتمندان همیشه به منافع محدود خودشان فکر میکنند و خیر عمومی را در نظر نمیگیرند. در کنفرانس اقلیمی توکیو قرار شده بود در سال ۲۰۰۵ میزان تولید گازکربنیک در دنیا به حداقل خود برسد. اما الان در سال ۲۰۲۱ هستیم و میبینیم که هنوز کشورهای دنیا باوجود آگاهی نسبت به مخاطرات این مسئله بر سر اعداد و ارقام چانه میزنند و با این هدف فاصله زیادی داریم. بههرحال مخاطرات اقلیمی و تخریب محیط زیستی همچنان درحال انجام است. همه آدمها به دنبال منافع شخصی هستند و نمیدانند که منافع شخصی کوتاهمدت است و اگر خیر جمعی حاصل نشود، همه متضرر میشوند. چنانکه دیدیم که بیتوجهی مسئولان و شهروندان به مسئله آلودگی هوا در این چند سال موجب شده که حالا همه دچار مشکل شدهاند و دیگر آسیبدیدن از آلودگی هوا شامل حال همه میشود و فقیر و پولدار و سیاستمدار و شهروند را دربر میگیرد. به نظر من مدیران در سطح دنیا به هنوز به اصل مسئله و اهمیت آن یقین پیدا نکردهاند. وضعیت شهروندان هم در سایه ناآگاهی و منفعتطلبی روزبهروز به سمت بدترشدن پیش برود. به هر روی تا جایی که بشر به مفهوم خیر عمومی واقف نشود و خودخواهیهای حقیرانهاش را رها نکند، زمین روزگار بدتری را در پیش خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.