حمله به سواد عمومی
هنری ژیرو منتقد فرهنگی آمریکاییکانادایی و یکی از نظریهپردازان مؤسس تعلیموتربیت انتقادی در ایالات متحده است. او به جهت کارهای تحقیقاتیاش در حوزه مطالعات فرهنگی، مطالعات جوانان، تعلیموتربیت انتقادی، فرهنگ عامه، مطالعات رسانه، نظریه اجتماعی و سیاست آموزش عمومی و آموزش عالی مشهور است. موضوعات مورد علاقه او بهخصوص چیزی است که خود جنگ علیه جوانان، شرکتیکردن آموزش عالی، سیاست نولیبرالیسم، حمله به سواد عمومی و فروپاشی خاطره عمومی، تعلیموتربیت عمومی، ماهیت آموزشی سیاست؛ و ظهور جنبشهای متنوع جوانان در سرتاسر جهان میخواند. برخی از کتابهای اخیر او عبارتاند از: «جنگ نولیبرالیسم بر سر آموزش عالی» (2014)، «خشونت فراموشی سازمانیافته» (2014)، «فکرهای خطرناک در عصر اقتدارگرایی جدید» (2015)، «اعتیاد آمریکا به تروریسم» (2016)، «آمریکا در جنگ با خود» (2017)، «بهخطرانداختن عرصه عمومی» (2018)، و «کابوس آمریکایی: رویارویی با فاشیسم» (2018). از نظر ژیرو آموزش عالی، در هماهنگی هر چه بیشتر با نیروهای بازار، عمدتا مملو از تدریس اصول تجارت و ارزشهای شرکتی است، و در یک فرهنگ حسابرسی نولیبرال مدیران دانشگاه همان ارزشی
را دارند که هیئتمدیره شرکتها یا بوروکراتها. در برهه تاریخی کنونی بیسوادی و جهل ظاهر جامعهای را شکل میدهند که در آن اهمیت سواد عمومی هم در آموزش عالی و هم در کل جامعه اینچنین کاهش یافته است.
به زعم او نولیبرالیسم بدل به ایدئولوژی غالب زمانه ما شده و جایگاه خود را بهعنوان ویژگی محوری سیاست تثبیت کرده. نه فقط خود را نظامی سیاسی و اقتصادی تعریف میکند که هدفش تحکیم قدرت در دستان شرکتها و نخبگان مالی است؛ بلکه جنگی بر سر ایدهها راه انداخته. در این مورد بهخصوص خود را به منزله نوعی عقل سلیم تعریف کرده و در مقام شیوهای از تعلیموتربیت عمومی کار میکند و قالبی فراهم میآورد برای شکلدادن به نه فقط بازارها بلکه کل حیات اجتماعی. به این اعتبار، نولیبرالیسم فقط از طریق آموزش عالی و آموزش عمومی ارزشها، هویتها، و شیوههای عاملیت بازارمحور را تولید و توزیع نمیکند؛ بلکه با دمودستگاههای فرهنگی وسیعتری همه نهادهای مسلط و همه مناسبات زندگی روزمره را خصوصی، فارغ از مقررات، تابع اقتضائات اقتصادی و تحت سلطه فرامین خصوصیسازی، کارآمدی، مقرراتزدایی، و کالاییسازی کرده و میکند. از دهه 1970 به بعد هرچه زمام نهادهای مسلط در جامعه بیشتر به دست ایدئولوژی نولیبرال افتاده، برداشت آن از عقل سلیم یک فردگرایی مهارگسیخته، رقابت شدید، حمله خشن به دولت رفاهپرور، تضعیف مواهب عمومی، و حمله آن به همه الگوهای
جمعگرایی که با ارزشهای بازار در تضادند به هژمونی مسلط جوامع سرمایهسالار بدل شده.
ژیرو معتقد است بسیاری از چپگرایان عاجز از درک این نکته بودهاند که نولیبرالیسم چیزی بیش از ساختارهای اقتصادی است و بیش از آن، یک نیروی تعلیمی قوی است بهخصوص در دوران رسانههای اجتماعی که بر همه سطوح جامعه مدنی سلطهای تام و تمام دارد. دامنه گسترش آن نه فقط به آموزش بلکه به طیفی از رسانههای دیجیتالی و حوزه وسیعتر فرهنگ عامه میرسد. تحت سیطره شیوههای حکمرانی نولیبرال همه مناسبات اجتماعی تجاری شدهاند، مهم نیست سروکارمان با چه نهادی باشد. رواج واژگان نولیبرالی کارایی و کارآمدی گواه اراده و توفیق آن در آوردن آموزش به کانون صحنه سیاست است. در ضمن هشداری است به مترقیها، همانطور که پییر بوردیو اصرار داشت چپگرایان جنبههای نمادین و تعلیمی مبارزه را دستکم گرفتهاند و سلاحهای مناسبی نساختهاند برای جنگیدن در این جبهه. مدافعان نولیبرالیسم همواره دریافتهاند که آموزش میدان مبارزهای است بر سر موضوعات داغی مثل نحوه آموزش جوانان، کسانی که باید آموزش ببینند، و بینشی نسبت به حال و آینده که از همه ارزشمندتر و ارجح است. آموزش عالی در دهه شصت ایالات متحده و بسیاری از کشورهای دیگر دورهای انقلابی را از سر
گذراند. دانشجویان میخواستند آموزش را به منزله حوزه عمومی دموکراتیک بازتعریف و در ضمن آن را به روی گروههای مختلفی باز کنند که تا آن زمان از دایره آموزش بیرون مانده بودند. محافظهکاران از این تغییر بسیار ترسیده بودند و هرچه در توان داشتند در مقابله با آن کردند. از دهه 1960 به بعد، محافظهکاران، بهخصوص راست نولیبرال، جنگی به راه انداختند بر سر آموزش تا آن را از شر نقش احتمالیاش در حوزه عمومی دموکراتیک خلاص کنند. درعینحال درصدد هجمه به آموزش بودند تا شیوههای حکمرانی آن را از نو شکل دهند، قدرت استادان را کم کنند، اولویت را به دانش ابزاری در خدمت بازار دهند، دانشجویان را بیش از هر چیز مشتری و مصرفکننده بخوانند، و کارکرد آموزش عالی را عمدتا تقلیل دهند به پرورش نیروی کار جهانی. هسته اصلی سرمایهگذاری نولیبرالی در آموزش میل به سستکردن تعهد دانشگاه است به حقیقت، تفکر انتقادی، و الزام آن به دفاع از عدالت و مسئولیتپذیری در محافظت از منافع جوانانی که وارد جهانی میشوند مملو از نابرابری، طرد، و خشونت چه در خانه و چه در بیرون از خانه. آموزش عالی شاید یکی از معدود نهادهای باقیمانده در جوامع نولیبرالی باشد که
فضایی حمایتی در اختیار جوانان میگذارد تا سؤال کنند، زیر سؤال ببرند و برخلاف جریان آب شنا کنند. نولیبرالیسم چنین فضایی را خطرناک مییابد. به عقیده ژیرو نولیبرالها هر کاری کردهاند تا آموزش عالی را از بین ببرند، یعنی آموزش عالی به منزله فضایی که در آن دانشجویان میتوانند شهروندی انتقادی خود را پیاده کنند، استادان میتوانند در ساختار حاکم بر آن مشارکت داشته باشند، و آموزش میتواند بهعنوان یک حق تعریف شود، نه امتیاز. با کالاییشدن بیش از پیش دانش، بسیاری از دانشکدهها مکدونالدی شدهاند و نتیجه آن را میتوان در برنامههای آموزشی آنها دید که شبیه منوی فستفودهاست. از این گذشته، اساتید دانشگاه روزبهروز بیشتر تابع الگوی مناسبات کاری والمارت میشوند، مناسباتی که هدفشان به گفته نوام چامسکی «کاهش هزینههای کار و افزایش سرسپردگی کارگران» است. در عصر بیثباتی و انعطافپذیری، اکثر اساتید پارهوقت شدهاند، حداقل حقوق را میگیرند، مهار شرایط کاریشان را از دست دادهاند، پاداشهایشان کم شده و در کلاسهایشان بحثهای انتقادی مربوط به موضوعات اجتماعی را طرح نمیکنند، چون میترسند شغلشان را از دست بدهند. مورد آخر شاید
اصلیترین موضوعی است که آزادی بیان و آزادی دانشگاهی را محدود میکند. بهعلاوه، خیلی از این اساتید با حقوق ناچیزی که میگیرند نمیتوانند ماه را به آخر برسانند. اگر وضع اساتید دانشگاهها از این قرار است و کارگران خدماتی محسوب میشوند، وضع دانشجویان چندان بهتر نیست و به شأن مصرفکننده و مشتری تنزل یافتهاند. بهعلاوه، نه فقط دانشجویان را با ارزشهای رقابتجویانه، خصوصیشده و بازارمحور نولیبرالیسم خفه کردهاند بلکه آنها را با این ارزشها به شیوههای مختلف چزاندهاند، در قالب شهریههای فوقالعاده سنگین، بدهیهای نجومی به بانکها و سایر نهادهای مالی و نبودن کاری مناسب. نولیبرالیسم، در مقام یک پروژه و جنبش، نمیگذارد معلمان و سایرین شرایطی ایجاد کنند که به دانشجویان فرصت دهد دانش و شجاعت مدنی لازم را کسب کنند تا حس بیچارگی و کلبیمسلکی را نامقبول و امید را عملی بیابند. نولیبرالیسم، در مقام ایدئولوژی، با هر برداشت ممکنی از دموکراسی در تضاد است و دموکراسی را دشمن بازار میداند، ولی به زعم ژیرو اگر شهروندان خودآیین، منتقد خویش، کنجکاو، فکور و مستقل نباشند دموکراسی به هیچ کار نمیآید. اگر قرار است دانشجویان داوریها
و انتخابهای حیاتی کنند و در فرایند تصمیمگیریهایی مشارکت کنند که زندگی روزمره، اصلاح نهادها و خطمشی دولتها را تحت تأثیر قرار میدهد، این ویژگیها ضروری است.
نولیبرالیسم نحوه استفاده از زبان را هم در آموزش و هم در جامعه سروته کرده. میکوشد گفتارهای مربوط به دموکراسی لیبرال را مصادره کند، گفتارهایی که به تدریج پیشپاافتاده شدهاند تا هم معانیشان محدود شود و هم از آنها در تقابل با معانی سنتیشان استفاده شود، بهخصوص گفتارهای مربوط به حقوق بشر، عدالت، داوری مستدل، عاملیت انتقادی و خود دموکراسی. نولیبرالیسم جنگی به راه انداخته نه فقط بر سر رابطه بین ساختارهای اقتصادی بلکه بر سر خاطره، کلمات، معنا و سیاست. کلماتی مثل آزادی را میگیرد و آن را به آزادی مصرف محدود میکند، نفرت میپراکند و مفاهیمی مثل نفع شخصی و نوعی فردگرایی مفرط را به مقام یک عقل سلیم جدید میرساند. برابری فرصتها یعنی درگیری در رقابتهای بیرحمانه، یکجور روحیه مبتنی بر جنگ همه با همه و بقای مناسبترین شیوه رفتاری. واژگان نولیبرالیسم در خدمت خشونت است، چون قابلیت تحقق جمعی استعدادهای انسان را کم میکند، فهم موسع از آزادی را که اساس گسترش عاملیت انسان است محدود میکند و تخیل اخلاقی را با تقلیل آن به نفع بازار و انباشت سرمایه تضعیف میکند. کلمات، خاطره، زبان و معنا تحت سیطره نولیبرالیسم به سلاحی بدل
شدهاند. از نظر ژیرو مسلما نه رسانهها و نه جریانهای مترقی توجه کافی کردهاند به نحوه استعمار زبان توسط نولیبرالیسم چون هیچیک از آنها توجه نکردهاند که بحران نولیبرالیسم نه فقط بحرانی اقتصادی بلکه بحران ایدههاست. آنها آموزش را نیروی اصلی سیاست قلمداد نکردهاند و اینچنین محل تقاطع زبان، قدرت و سیاست در پارادایم نولیبرالی را عمدتا نادیده انگاشتهاند.
هنری ژیرو منتقد فرهنگی آمریکاییکانادایی و یکی از نظریهپردازان مؤسس تعلیموتربیت انتقادی در ایالات متحده است. او به جهت کارهای تحقیقاتیاش در حوزه مطالعات فرهنگی، مطالعات جوانان، تعلیموتربیت انتقادی، فرهنگ عامه، مطالعات رسانه، نظریه اجتماعی و سیاست آموزش عمومی و آموزش عالی مشهور است. موضوعات مورد علاقه او بهخصوص چیزی است که خود جنگ علیه جوانان، شرکتیکردن آموزش عالی، سیاست نولیبرالیسم، حمله به سواد عمومی و فروپاشی خاطره عمومی، تعلیموتربیت عمومی، ماهیت آموزشی سیاست؛ و ظهور جنبشهای متنوع جوانان در سرتاسر جهان میخواند. برخی از کتابهای اخیر او عبارتاند از: «جنگ نولیبرالیسم بر سر آموزش عالی» (2014)، «خشونت فراموشی سازمانیافته» (2014)، «فکرهای خطرناک در عصر اقتدارگرایی جدید» (2015)، «اعتیاد آمریکا به تروریسم» (2016)، «آمریکا در جنگ با خود» (2017)، «بهخطرانداختن عرصه عمومی» (2018)، و «کابوس آمریکایی: رویارویی با فاشیسم» (2018). از نظر ژیرو آموزش عالی، در هماهنگی هر چه بیشتر با نیروهای بازار، عمدتا مملو از تدریس اصول تجارت و ارزشهای شرکتی است، و در یک فرهنگ حسابرسی نولیبرال مدیران دانشگاه همان ارزشی
را دارند که هیئتمدیره شرکتها یا بوروکراتها. در برهه تاریخی کنونی بیسوادی و جهل ظاهر جامعهای را شکل میدهند که در آن اهمیت سواد عمومی هم در آموزش عالی و هم در کل جامعه اینچنین کاهش یافته است.
به زعم او نولیبرالیسم بدل به ایدئولوژی غالب زمانه ما شده و جایگاه خود را بهعنوان ویژگی محوری سیاست تثبیت کرده. نه فقط خود را نظامی سیاسی و اقتصادی تعریف میکند که هدفش تحکیم قدرت در دستان شرکتها و نخبگان مالی است؛ بلکه جنگی بر سر ایدهها راه انداخته. در این مورد بهخصوص خود را به منزله نوعی عقل سلیم تعریف کرده و در مقام شیوهای از تعلیموتربیت عمومی کار میکند و قالبی فراهم میآورد برای شکلدادن به نه فقط بازارها بلکه کل حیات اجتماعی. به این اعتبار، نولیبرالیسم فقط از طریق آموزش عالی و آموزش عمومی ارزشها، هویتها، و شیوههای عاملیت بازارمحور را تولید و توزیع نمیکند؛ بلکه با دمودستگاههای فرهنگی وسیعتری همه نهادهای مسلط و همه مناسبات زندگی روزمره را خصوصی، فارغ از مقررات، تابع اقتضائات اقتصادی و تحت سلطه فرامین خصوصیسازی، کارآمدی، مقرراتزدایی، و کالاییسازی کرده و میکند. از دهه 1970 به بعد هرچه زمام نهادهای مسلط در جامعه بیشتر به دست ایدئولوژی نولیبرال افتاده، برداشت آن از عقل سلیم یک فردگرایی مهارگسیخته، رقابت شدید، حمله خشن به دولت رفاهپرور، تضعیف مواهب عمومی، و حمله آن به همه الگوهای
جمعگرایی که با ارزشهای بازار در تضادند به هژمونی مسلط جوامع سرمایهسالار بدل شده.
ژیرو معتقد است بسیاری از چپگرایان عاجز از درک این نکته بودهاند که نولیبرالیسم چیزی بیش از ساختارهای اقتصادی است و بیش از آن، یک نیروی تعلیمی قوی است بهخصوص در دوران رسانههای اجتماعی که بر همه سطوح جامعه مدنی سلطهای تام و تمام دارد. دامنه گسترش آن نه فقط به آموزش بلکه به طیفی از رسانههای دیجیتالی و حوزه وسیعتر فرهنگ عامه میرسد. تحت سیطره شیوههای حکمرانی نولیبرال همه مناسبات اجتماعی تجاری شدهاند، مهم نیست سروکارمان با چه نهادی باشد. رواج واژگان نولیبرالی کارایی و کارآمدی گواه اراده و توفیق آن در آوردن آموزش به کانون صحنه سیاست است. در ضمن هشداری است به مترقیها، همانطور که پییر بوردیو اصرار داشت چپگرایان جنبههای نمادین و تعلیمی مبارزه را دستکم گرفتهاند و سلاحهای مناسبی نساختهاند برای جنگیدن در این جبهه. مدافعان نولیبرالیسم همواره دریافتهاند که آموزش میدان مبارزهای است بر سر موضوعات داغی مثل نحوه آموزش جوانان، کسانی که باید آموزش ببینند، و بینشی نسبت به حال و آینده که از همه ارزشمندتر و ارجح است. آموزش عالی در دهه شصت ایالات متحده و بسیاری از کشورهای دیگر دورهای انقلابی را از سر
گذراند. دانشجویان میخواستند آموزش را به منزله حوزه عمومی دموکراتیک بازتعریف و در ضمن آن را به روی گروههای مختلفی باز کنند که تا آن زمان از دایره آموزش بیرون مانده بودند. محافظهکاران از این تغییر بسیار ترسیده بودند و هرچه در توان داشتند در مقابله با آن کردند. از دهه 1960 به بعد، محافظهکاران، بهخصوص راست نولیبرال، جنگی به راه انداختند بر سر آموزش تا آن را از شر نقش احتمالیاش در حوزه عمومی دموکراتیک خلاص کنند. درعینحال درصدد هجمه به آموزش بودند تا شیوههای حکمرانی آن را از نو شکل دهند، قدرت استادان را کم کنند، اولویت را به دانش ابزاری در خدمت بازار دهند، دانشجویان را بیش از هر چیز مشتری و مصرفکننده بخوانند، و کارکرد آموزش عالی را عمدتا تقلیل دهند به پرورش نیروی کار جهانی. هسته اصلی سرمایهگذاری نولیبرالی در آموزش میل به سستکردن تعهد دانشگاه است به حقیقت، تفکر انتقادی، و الزام آن به دفاع از عدالت و مسئولیتپذیری در محافظت از منافع جوانانی که وارد جهانی میشوند مملو از نابرابری، طرد، و خشونت چه در خانه و چه در بیرون از خانه. آموزش عالی شاید یکی از معدود نهادهای باقیمانده در جوامع نولیبرالی باشد که
فضایی حمایتی در اختیار جوانان میگذارد تا سؤال کنند، زیر سؤال ببرند و برخلاف جریان آب شنا کنند. نولیبرالیسم چنین فضایی را خطرناک مییابد. به عقیده ژیرو نولیبرالها هر کاری کردهاند تا آموزش عالی را از بین ببرند، یعنی آموزش عالی به منزله فضایی که در آن دانشجویان میتوانند شهروندی انتقادی خود را پیاده کنند، استادان میتوانند در ساختار حاکم بر آن مشارکت داشته باشند، و آموزش میتواند بهعنوان یک حق تعریف شود، نه امتیاز. با کالاییشدن بیش از پیش دانش، بسیاری از دانشکدهها مکدونالدی شدهاند و نتیجه آن را میتوان در برنامههای آموزشی آنها دید که شبیه منوی فستفودهاست. از این گذشته، اساتید دانشگاه روزبهروز بیشتر تابع الگوی مناسبات کاری والمارت میشوند، مناسباتی که هدفشان به گفته نوام چامسکی «کاهش هزینههای کار و افزایش سرسپردگی کارگران» است. در عصر بیثباتی و انعطافپذیری، اکثر اساتید پارهوقت شدهاند، حداقل حقوق را میگیرند، مهار شرایط کاریشان را از دست دادهاند، پاداشهایشان کم شده و در کلاسهایشان بحثهای انتقادی مربوط به موضوعات اجتماعی را طرح نمیکنند، چون میترسند شغلشان را از دست بدهند. مورد آخر شاید
اصلیترین موضوعی است که آزادی بیان و آزادی دانشگاهی را محدود میکند. بهعلاوه، خیلی از این اساتید با حقوق ناچیزی که میگیرند نمیتوانند ماه را به آخر برسانند. اگر وضع اساتید دانشگاهها از این قرار است و کارگران خدماتی محسوب میشوند، وضع دانشجویان چندان بهتر نیست و به شأن مصرفکننده و مشتری تنزل یافتهاند. بهعلاوه، نه فقط دانشجویان را با ارزشهای رقابتجویانه، خصوصیشده و بازارمحور نولیبرالیسم خفه کردهاند بلکه آنها را با این ارزشها به شیوههای مختلف چزاندهاند، در قالب شهریههای فوقالعاده سنگین، بدهیهای نجومی به بانکها و سایر نهادهای مالی و نبودن کاری مناسب. نولیبرالیسم، در مقام یک پروژه و جنبش، نمیگذارد معلمان و سایرین شرایطی ایجاد کنند که به دانشجویان فرصت دهد دانش و شجاعت مدنی لازم را کسب کنند تا حس بیچارگی و کلبیمسلکی را نامقبول و امید را عملی بیابند. نولیبرالیسم، در مقام ایدئولوژی، با هر برداشت ممکنی از دموکراسی در تضاد است و دموکراسی را دشمن بازار میداند، ولی به زعم ژیرو اگر شهروندان خودآیین، منتقد خویش، کنجکاو، فکور و مستقل نباشند دموکراسی به هیچ کار نمیآید. اگر قرار است دانشجویان داوریها
و انتخابهای حیاتی کنند و در فرایند تصمیمگیریهایی مشارکت کنند که زندگی روزمره، اصلاح نهادها و خطمشی دولتها را تحت تأثیر قرار میدهد، این ویژگیها ضروری است.
نولیبرالیسم نحوه استفاده از زبان را هم در آموزش و هم در جامعه سروته کرده. میکوشد گفتارهای مربوط به دموکراسی لیبرال را مصادره کند، گفتارهایی که به تدریج پیشپاافتاده شدهاند تا هم معانیشان محدود شود و هم از آنها در تقابل با معانی سنتیشان استفاده شود، بهخصوص گفتارهای مربوط به حقوق بشر، عدالت، داوری مستدل، عاملیت انتقادی و خود دموکراسی. نولیبرالیسم جنگی به راه انداخته نه فقط بر سر رابطه بین ساختارهای اقتصادی بلکه بر سر خاطره، کلمات، معنا و سیاست. کلماتی مثل آزادی را میگیرد و آن را به آزادی مصرف محدود میکند، نفرت میپراکند و مفاهیمی مثل نفع شخصی و نوعی فردگرایی مفرط را به مقام یک عقل سلیم جدید میرساند. برابری فرصتها یعنی درگیری در رقابتهای بیرحمانه، یکجور روحیه مبتنی بر جنگ همه با همه و بقای مناسبترین شیوه رفتاری. واژگان نولیبرالیسم در خدمت خشونت است، چون قابلیت تحقق جمعی استعدادهای انسان را کم میکند، فهم موسع از آزادی را که اساس گسترش عاملیت انسان است محدود میکند و تخیل اخلاقی را با تقلیل آن به نفع بازار و انباشت سرمایه تضعیف میکند. کلمات، خاطره، زبان و معنا تحت سیطره نولیبرالیسم به سلاحی بدل
شدهاند. از نظر ژیرو مسلما نه رسانهها و نه جریانهای مترقی توجه کافی کردهاند به نحوه استعمار زبان توسط نولیبرالیسم چون هیچیک از آنها توجه نکردهاند که بحران نولیبرالیسم نه فقط بحرانی اقتصادی بلکه بحران ایدههاست. آنها آموزش را نیروی اصلی سیاست قلمداد نکردهاند و اینچنین محل تقاطع زبان، قدرت و سیاست در پارادایم نولیبرالی را عمدتا نادیده انگاشتهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.