|

مردم‌شناسی هنر و سفرهای مرزی

شرق: «حس‌کردن فرهنگ» با عنوان فرعی «پژوهش‌های مردم‌نگارانه» عنوان کتابی است از اصغر ایزدی‌جیران که در نشر اگر منتشر شده است. نویسنده در این کتاب نتایج پژوهش‌های میدانی خود را در موضوعاتی مختلف گردآوری کرده است. این کتاب شامل نه پژوهش میدانی مردم‌نگارانه در اجتماعات عشایری قره‌داغ آذربایجان و جوامع شهری تبریز و تهران است. کتاب موضوعات متنوعی را دربر گرفته است؛ از هنر تا ماسک، از گردشگری تا خوانندگی و از فوتبال تا بیمارستان.
«حس‌کردن فرهنگ» حاصل کارهای میدانی نویسنده بین سال‌های 1391 و 1393 در شمال غرب و مرکز ایران است. یکی از بخش‌های کتاب، به مردم‌شناسی هنر مربوط است: «بازار ورنی: زندگی‌نامه‌ای اجتماعی و حسی دست‌بافته‌هایی از عشایر ترکمه تا تهران». طایفه ترکمه از جمله مشهورترین طوایف در بافت دست‌بافته‌ای بدون پرز با تکنیک پودپیچی به نام ورنی است. نویسنده می‌گوید که تغییرات دهه‌های اخیر در ایران باعث شده‌اند بسیاری از سنت‌های هنری در مناطق مختلف به تدریج از بین بروند. او در این فصل نشان می‌دهد که چگونه شیئی به نام ورنی در مکان اصیل خود و در مکان‌های دیگر با اجتماعات مختلف تعامل می‌کند. او همچنین این پرسش را مطرح می‌کند که چرا هیچ‌گاه ورنی در گالری هنری به نمایش درنمی‌آید؟ او درواقع نقدی بر رویکرد جامعه هنری تهرانی‌ها به شیوه نمایش دست‌بافته‌هایی چون ورنی وارد می‌کند: «شاید یکی از دلایل اصلی (غیر از دلایلی چون کاربردی‌بودن، مصرفی‌بودن، تکراری‌بودن و بدوی‌بودن) این باشد که تصور می‌رود هر شیئی که ارتباطی روزمره با زندگی اجتماع و شخصی داشته باشد، نمی‌تواند هنر ناب باشد. بدین‌ترتیب، هنر هنری‌های تهران از زندگی و حیات روزمره گسسته است و در لحظات و مکان‌های غیرروزمره قرار می‌گیرد، در گالری و نه در مغازه. ظاهرا تعریف هنر نزد این گروه از پژوهشگران، استادان و هنرمندان چیزی است که بتوان در مکان‌هایی خاص بر آن تأمل کرد، بحث کرد و لذت زیبایی‌شناختی برد و لذا هر چیزی که نتواند چنین کنش‌هایی را برانگیزد هنر نیست یا بهره (بسیار) کمی از هنربودن دارد. پرسش این است که آیا یک ورنی نمی‌تواند مورد تأمل، بحث و حظ هنری قرار گیرد؟» پاسخ نویسنده به این پرسش مثبت است و مثالی هم برای آن می‌آورد و می‌گوید این همان کاری است که هوارد مورفی در مورد نقاشی‌های روی پوست درخت یولنگوهای بومی استرالیا انجام داد و آنها را در گالری‌های هنری به نمایش درآورد و اکنون به دلیل فعالیت‌های جهانی او از آثار یولنگوها به عنوان هنرهای زیبا یاد می‌شود.
«بایگانی کودکان گمشده» عنوان رمانی است از والریا لوئیزلی که به‌تازگی با ترجمه ویدا اسلامیه در نشر اگر منتشر شده است. والریا لوئیزلی در سال 1983 در مکزیکوسیتی به دنیا آمد و دوران کودکی‌اش را در کره‌جنوبی، جنوب آفریقا و هندوستان سپری کرد. در کارنامه او هم آثار داستانی و هم آثار غیرداستانی دیده می‌شود و نویسنده‌ای شناخته‌شده به شمار می‌رود. «بایگانی کودکان گمشده» رمانی ماجرامحور نیست و البته این به معنای آن نیست که ماجرایی در رمان اتفاق نمی‌افتد. در روایت رمان، با سفر طولانی خانواده‌‌ای روبه‌روییم که از نیویورک به سمت مرزهای جنوبی آمریکا می‌روند و در این مسیر و به واسطه خرده‌روایت‌های متعدد با اعضای این خانواده روبه‌رو می‌شویم. رمان این‌طور آغاز می‌شود: «با دهان باز، رو به آفتاب خوابیده‌اند. پسرک و دخترک، دانه‌های عرق بر پیشانی‌‌شان نشسته، لپشان گل انداخته و بزاق خشکیده بر صورتشان سفیدک زده است. صندلی عقب ماشین را کاملا اشغال کرده‌اند، با دست‌وپای باز ولو شده‌اند، سنگین و بی‌تکان. چند وقت یک‌ بار، از صندلی کنار راننده نگاهی به عقب می‌اندازم که مطمئن شوم همه‌چیز مرتب است، بعد برمی‌گردم که باز نقشه را بررسی کنم. با سرعت کند گدازه‌واری به سمت بیرون شهر می‌رویم و با عبور از پل جرج واشنگتن وارد بزرگراه میان‌ایالتی می‌شویم. از بالای سرمان هواپیمایی رد می‌شود و خراش صافی بر پهنه آسمان بی‌ابر برجا می‌گذارد. پشت فرمان، همسرم کلاهش را صاف می‌کند که با پشت دست، عرق پیشانی‌اش را پاک کند». رمان از سه زاویه دید مختلف روایت می‌شود: راوی زن، راوی کودک و راوی سوم‌شخص. مترجم درباره شیوه روایت رمان نوشته است: «بخشی از داستان از زبان مادر خانواده و بخشی دیگر از زبان پسر خانواده روایت می‌شود و مجموع این دو روایت در انتهای داستان با روایت دیگری پیوند می‌خورد که روایت داستان کودکانی گمشده است. نویسنده در این کتاب با طنز خاص و بازی‌های زبانی از ملال سفری یکنواخت می‌کاهد و ماهرانه به طرح معضلات اجتماعی می‌پردازد. در آستانه به اوج رسیدن داستان، با زبانی شعرگونه ریتم داستان سرعت می‌گیرد و نفس خواننده را بند می‌آورد. این بخش که از زبان پسر خانواده روایت می‌شود، با روایت داستان کودکان گمشده درهم می‌آمیزد، به‌طوری‌که تشخیص این دو روایت از یکدیگر نیازمند دقت بسیار است. داستان در این بخش با جمله‌ای چندین صفحه‌ای به اوج می‌رسد و نشانه‌گذاری این بخش، عاملی تأثیرگذار بر ساخت فضای داستان و هماهنگ با آن است».
از آثار دیگر والریا لوئیزلی می‌توان به مجموعه جستارهایش با عنوان «پیاده‌روها» و رمان‌هایش با نام‌های «چهره‌هایی در جمعیت» و «داستان دندان‌هایم» اشاره کرد. «بگو چطور تمام می‌شود: جستاری با چهل پرسش» نیز تازه‌ترین اثر این نویسنده است. والریا لوئیزلی تاکنون دو بار جایزه کتاب لس‌آنجلس‌تایمز و یک‌ بار جایزه آمریکن‌بوک‌اوارد را دریافت کرده و دوباره نامزد جایزه انجمن ملی منتقدان کتاب و جایزه کرکوس شده است. آثار او به زبان‌های متعددی ترجمه شده‌اند و در این میان رمان «بایگانی کودکان گمشده» اثری قابل توجه بوده است. سفر زمینی خانواده‌ای که در این رمان روایت شده با تاریخ شکل‌گیری آمریکا و بحران مهاجرت در مرزهای جنوب غربی پیوند خورده است. والریا لوئیزلی کار نوشتن «بایگانی کودکان گمشده» را از تابستان 2014 آغاز کرد و چند سال درگیر نوشتن و بازنویسی‌اش بود. او خود در توضیحی نوشته که این رمان تا حدودی حاصل گفت‌وگو با متن‌های گوناگون بسیار و منابع غیرمتنی دیگر است: «به عبارت دیگر، ارجاع به منابع متنی، موسیقایی، تصویری یا دیداری-شنیداری، همچون یادداشت‌های جانبی یا آرایه‌ها برای تزئین داستان نیستند، بلکه با هدف نشانه‌گذاری‌های درون‌متنی به کار رفته‌اند و در گفت‌وگوی کتاب با گذشته، به صداهای بسیاری اشاره دارند». در بخشی دیگر از رمان می‌خوانیم: «به سمت جنوب می‌رفتیم ممفیس، به سوی قلب روشنایی، من و تو، ساکت و خاموش، شانه به شانه هم، مثل کودکان گمشده‌ای که شاید زیر نور همان خورشید در راه بودند، ولی من تمام مدت حس می‌کردم بر سطح خورشید قدم می‌گذاریم نه زیرش، و از تو پرسیدم به نظرت مثل این نیست که روی خورشید راه می‌رویم، اما تو جوابم را ندادی، هیچ حرفی نمی‌زدی، هیچ حرفی و همین نگرانم می‌کرد، چون مثل این بود که در حال محوشدن باشی، انگار من داشتم دوباره تو را از دست می‌دادم، با اینکه درست کنارم بودی، مثل سایه، به همین دلیل ازت پرسیدم خسته شده‌ای، فقط به این امید که چیزی بگویی، ولی تو فقط با تکان سرت بله گفتی و حرفی نزدی، بنابراین ازت پرسیدم آیا گرسنه‌ای، و تو چیزی نگفتی و فقط با تکان سرت نشان دادی که گرسنه‌ای، همان‌طورکه من بودم، از گرسنگی حس می‌کردم دل و روده‌ام پاره‌پاره می‌شوند، وجودم را از هم می‌درند و از درون من را می‌خورند، چون چیزی نداشتم که درونشان بریزم، شاید هم این نبود، شاید اصلا گرسنگی نبود...».

شرق: «حس‌کردن فرهنگ» با عنوان فرعی «پژوهش‌های مردم‌نگارانه» عنوان کتابی است از اصغر ایزدی‌جیران که در نشر اگر منتشر شده است. نویسنده در این کتاب نتایج پژوهش‌های میدانی خود را در موضوعاتی مختلف گردآوری کرده است. این کتاب شامل نه پژوهش میدانی مردم‌نگارانه در اجتماعات عشایری قره‌داغ آذربایجان و جوامع شهری تبریز و تهران است. کتاب موضوعات متنوعی را دربر گرفته است؛ از هنر تا ماسک، از گردشگری تا خوانندگی و از فوتبال تا بیمارستان.
«حس‌کردن فرهنگ» حاصل کارهای میدانی نویسنده بین سال‌های 1391 و 1393 در شمال غرب و مرکز ایران است. یکی از بخش‌های کتاب، به مردم‌شناسی هنر مربوط است: «بازار ورنی: زندگی‌نامه‌ای اجتماعی و حسی دست‌بافته‌هایی از عشایر ترکمه تا تهران». طایفه ترکمه از جمله مشهورترین طوایف در بافت دست‌بافته‌ای بدون پرز با تکنیک پودپیچی به نام ورنی است. نویسنده می‌گوید که تغییرات دهه‌های اخیر در ایران باعث شده‌اند بسیاری از سنت‌های هنری در مناطق مختلف به تدریج از بین بروند. او در این فصل نشان می‌دهد که چگونه شیئی به نام ورنی در مکان اصیل خود و در مکان‌های دیگر با اجتماعات مختلف تعامل می‌کند. او همچنین این پرسش را مطرح می‌کند که چرا هیچ‌گاه ورنی در گالری هنری به نمایش درنمی‌آید؟ او درواقع نقدی بر رویکرد جامعه هنری تهرانی‌ها به شیوه نمایش دست‌بافته‌هایی چون ورنی وارد می‌کند: «شاید یکی از دلایل اصلی (غیر از دلایلی چون کاربردی‌بودن، مصرفی‌بودن، تکراری‌بودن و بدوی‌بودن) این باشد که تصور می‌رود هر شیئی که ارتباطی روزمره با زندگی اجتماع و شخصی داشته باشد، نمی‌تواند هنر ناب باشد. بدین‌ترتیب، هنر هنری‌های تهران از زندگی و حیات روزمره گسسته است و در لحظات و مکان‌های غیرروزمره قرار می‌گیرد، در گالری و نه در مغازه. ظاهرا تعریف هنر نزد این گروه از پژوهشگران، استادان و هنرمندان چیزی است که بتوان در مکان‌هایی خاص بر آن تأمل کرد، بحث کرد و لذت زیبایی‌شناختی برد و لذا هر چیزی که نتواند چنین کنش‌هایی را برانگیزد هنر نیست یا بهره (بسیار) کمی از هنربودن دارد. پرسش این است که آیا یک ورنی نمی‌تواند مورد تأمل، بحث و حظ هنری قرار گیرد؟» پاسخ نویسنده به این پرسش مثبت است و مثالی هم برای آن می‌آورد و می‌گوید این همان کاری است که هوارد مورفی در مورد نقاشی‌های روی پوست درخت یولنگوهای بومی استرالیا انجام داد و آنها را در گالری‌های هنری به نمایش درآورد و اکنون به دلیل فعالیت‌های جهانی او از آثار یولنگوها به عنوان هنرهای زیبا یاد می‌شود.
«بایگانی کودکان گمشده» عنوان رمانی است از والریا لوئیزلی که به‌تازگی با ترجمه ویدا اسلامیه در نشر اگر منتشر شده است. والریا لوئیزلی در سال 1983 در مکزیکوسیتی به دنیا آمد و دوران کودکی‌اش را در کره‌جنوبی، جنوب آفریقا و هندوستان سپری کرد. در کارنامه او هم آثار داستانی و هم آثار غیرداستانی دیده می‌شود و نویسنده‌ای شناخته‌شده به شمار می‌رود. «بایگانی کودکان گمشده» رمانی ماجرامحور نیست و البته این به معنای آن نیست که ماجرایی در رمان اتفاق نمی‌افتد. در روایت رمان، با سفر طولانی خانواده‌‌ای روبه‌روییم که از نیویورک به سمت مرزهای جنوبی آمریکا می‌روند و در این مسیر و به واسطه خرده‌روایت‌های متعدد با اعضای این خانواده روبه‌رو می‌شویم. رمان این‌طور آغاز می‌شود: «با دهان باز، رو به آفتاب خوابیده‌اند. پسرک و دخترک، دانه‌های عرق بر پیشانی‌‌شان نشسته، لپشان گل انداخته و بزاق خشکیده بر صورتشان سفیدک زده است. صندلی عقب ماشین را کاملا اشغال کرده‌اند، با دست‌وپای باز ولو شده‌اند، سنگین و بی‌تکان. چند وقت یک‌ بار، از صندلی کنار راننده نگاهی به عقب می‌اندازم که مطمئن شوم همه‌چیز مرتب است، بعد برمی‌گردم که باز نقشه را بررسی کنم. با سرعت کند گدازه‌واری به سمت بیرون شهر می‌رویم و با عبور از پل جرج واشنگتن وارد بزرگراه میان‌ایالتی می‌شویم. از بالای سرمان هواپیمایی رد می‌شود و خراش صافی بر پهنه آسمان بی‌ابر برجا می‌گذارد. پشت فرمان، همسرم کلاهش را صاف می‌کند که با پشت دست، عرق پیشانی‌اش را پاک کند». رمان از سه زاویه دید مختلف روایت می‌شود: راوی زن، راوی کودک و راوی سوم‌شخص. مترجم درباره شیوه روایت رمان نوشته است: «بخشی از داستان از زبان مادر خانواده و بخشی دیگر از زبان پسر خانواده روایت می‌شود و مجموع این دو روایت در انتهای داستان با روایت دیگری پیوند می‌خورد که روایت داستان کودکانی گمشده است. نویسنده در این کتاب با طنز خاص و بازی‌های زبانی از ملال سفری یکنواخت می‌کاهد و ماهرانه به طرح معضلات اجتماعی می‌پردازد. در آستانه به اوج رسیدن داستان، با زبانی شعرگونه ریتم داستان سرعت می‌گیرد و نفس خواننده را بند می‌آورد. این بخش که از زبان پسر خانواده روایت می‌شود، با روایت داستان کودکان گمشده درهم می‌آمیزد، به‌طوری‌که تشخیص این دو روایت از یکدیگر نیازمند دقت بسیار است. داستان در این بخش با جمله‌ای چندین صفحه‌ای به اوج می‌رسد و نشانه‌گذاری این بخش، عاملی تأثیرگذار بر ساخت فضای داستان و هماهنگ با آن است».
از آثار دیگر والریا لوئیزلی می‌توان به مجموعه جستارهایش با عنوان «پیاده‌روها» و رمان‌هایش با نام‌های «چهره‌هایی در جمعیت» و «داستان دندان‌هایم» اشاره کرد. «بگو چطور تمام می‌شود: جستاری با چهل پرسش» نیز تازه‌ترین اثر این نویسنده است. والریا لوئیزلی تاکنون دو بار جایزه کتاب لس‌آنجلس‌تایمز و یک‌ بار جایزه آمریکن‌بوک‌اوارد را دریافت کرده و دوباره نامزد جایزه انجمن ملی منتقدان کتاب و جایزه کرکوس شده است. آثار او به زبان‌های متعددی ترجمه شده‌اند و در این میان رمان «بایگانی کودکان گمشده» اثری قابل توجه بوده است. سفر زمینی خانواده‌ای که در این رمان روایت شده با تاریخ شکل‌گیری آمریکا و بحران مهاجرت در مرزهای جنوب غربی پیوند خورده است. والریا لوئیزلی کار نوشتن «بایگانی کودکان گمشده» را از تابستان 2014 آغاز کرد و چند سال درگیر نوشتن و بازنویسی‌اش بود. او خود در توضیحی نوشته که این رمان تا حدودی حاصل گفت‌وگو با متن‌های گوناگون بسیار و منابع غیرمتنی دیگر است: «به عبارت دیگر، ارجاع به منابع متنی، موسیقایی، تصویری یا دیداری-شنیداری، همچون یادداشت‌های جانبی یا آرایه‌ها برای تزئین داستان نیستند، بلکه با هدف نشانه‌گذاری‌های درون‌متنی به کار رفته‌اند و در گفت‌وگوی کتاب با گذشته، به صداهای بسیاری اشاره دارند». در بخشی دیگر از رمان می‌خوانیم: «به سمت جنوب می‌رفتیم ممفیس، به سوی قلب روشنایی، من و تو، ساکت و خاموش، شانه به شانه هم، مثل کودکان گمشده‌ای که شاید زیر نور همان خورشید در راه بودند، ولی من تمام مدت حس می‌کردم بر سطح خورشید قدم می‌گذاریم نه زیرش، و از تو پرسیدم به نظرت مثل این نیست که روی خورشید راه می‌رویم، اما تو جوابم را ندادی، هیچ حرفی نمی‌زدی، هیچ حرفی و همین نگرانم می‌کرد، چون مثل این بود که در حال محوشدن باشی، انگار من داشتم دوباره تو را از دست می‌دادم، با اینکه درست کنارم بودی، مثل سایه، به همین دلیل ازت پرسیدم خسته شده‌ای، فقط به این امید که چیزی بگویی، ولی تو فقط با تکان سرت بله گفتی و حرفی نزدی، بنابراین ازت پرسیدم آیا گرسنه‌ای، و تو چیزی نگفتی و فقط با تکان سرت نشان دادی که گرسنه‌ای، همان‌طورکه من بودم، از گرسنگی حس می‌کردم دل و روده‌ام پاره‌پاره می‌شوند، وجودم را از هم می‌درند و از درون من را می‌خورند، چون چیزی نداشتم که درونشان بریزم، شاید هم این نبود، شاید اصلا گرسنگی نبود...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.