|

دیپلماسی ایران در آینه توییتر

محمد‌‌علی دستمالی- کارشناس روابط بین‌الملل

در جهانی زندگی می‌کنیم که قامت بلند و غول‌پیکر شبکه‌های تلویزیونی عظیم، به لرزه درآمده و کاریزمای روزنا‌مه‌های اثرگذار و نامدار، به‌شدت زیر سؤال رفته است؛ چرا‌که حالا نان گرم خاشخاشی را از خود شاطر می‌گیریم و بی‌نیازیم به واسطه.

کنار تنور مذاکرات وین، می‌توان نان داغ خبر را هم از شاطر اولیانف گرفت هم از شاطر علی. لازم نیست منتظر بمانیم ببینیم رادیو چه می‌گوید، تلویزیون کدام بخش خبر را می‌خواند و روزنامه‌نگاران کجای رویداد را برجسته می‌کنند. مستقیم و بلاواسطه از جناب مستطاب صاحب مطلب، در یک توییت کوتاه، رویداد و ماوقع را دریافت می‌کنیم و آگراندیسمان نیست اگر بگوییم در چنین جهانی، هر سفیر، دیپلمات و سیاست‌مداری، یک بنگاه رسانه‌ای است. پس بگذارید اندکی درباره این موضوع بحث کنیم که در دیپلماسی ایران، در سیاست خارجی ایران، تا چه اندازه به این موضوع بها داده می‌شود. آیا سفرای ایران در مناطق و ممالک مختلف جهان، تأثیر ناب این گنجشکک اشی‌مشی افتاده در حوض نقاشی آبی را دریافته‌اند و در رقابت با دیپلمات‌های خارج، از توییت‌توییت یا همان جیک‌‌جیک آن، به درستی بهره می‌گیرند یا نه؟ (تفاوت‌هاست از جیک‌جیک مستان تا چله‌ زمستان).
بگذارید یک بار دیگر این نکته به‌ظاهر ساده را یادآوری کنیم که توییتر، اگر برای همه جهانیان، برای رسانه‌ای‌ها، دیپلمات‌ها و شهروندان جهان، صرفا یک شبکه‌ و یک تریبون حرف است، برای ما ایرانیان سنجه‌ای‌ است از یک پارادوکس بزرگ که می‌توان چنین توصیفش کرد: «بی‌قانونیِ قانونی»! در ایران، بنا بر مصلحتی که درک آن برای خواص هم ناممکن است، ورود به توییتر و استفاده از آن ممنوع و غیرقانونی است؛ اما در همین فضای غیرقانونی، قاضی‌القضات مملکت هم برای انتقال پیام خود از فیلترشکن استفاده می‌کند! شاید این هم راهی‌ است برای کارآفرینی و کمک به آن 10، 15 جوان توانمندی که فیلترشکن می‌آورند در کشور و می‌فروشند و بانگ برمی‌آورند: ای بی‌خبر بکوش... .
تعداد کل اکانت‌های ایجاد‌شده توییتر در جهان از عدد یک‌میلیارد‌و 250 میلیون فراتر رفته، اما نیمی از این تعداد، هیچ پستی ایجاد نکرده‌اند و بر اساس تازه‌ترین آمارهای سال 2021 میلادی، میانگین تعداد کاربران فعال توییتر در شبانه‌روز در جهان به عددی معادل 195 میلیون نفر می‌رسد. اگر فیس‌بوک و اینستاگرام غالبا در اختیار نوجوانان و جوانان است، توییتر چنین نیست و 63 درصد از کاربران آن، به گروه سنی 35 تا 65‌ساله تعلق دارند و علاوه‌بر اغلب رهبران، سیاست‌مداران و دیپلمات‌های جهان، درصد بالایی از نخبگان دانشگاهی و علمی نیز در این فضا حضور دارند.
دیپلماسی در توییتر، آری یا نه؟
اکانت‌های اصلی وزارت امور خارجه ایران با تیک آبی، از سال 2018 ایجاد شده‌اند. اکانت انگلیسی 44 هزار، فارسی 50 هزار و عربی نزدیک به 14 هزار دنبال‌کننده دارد. حالا اغلب یا شاید تمامی سفارتخانه‌ها و کنسولگری‌های ایران نیز دارای اکانت توییتر هستند و خود سفیر و کنسول هم اکانت دارند. بنابراین، طرح سؤال «اکانت باشد یا نباشد»، موضوعیتی ندارد. آری، اکانت باید باشد. اما شاید چنین تشبیهی خالی از لطف نیست اگر یک اکانت توییتر دیپلماتیک را همچون یک مغازه در تیمچه و بازار تجسم کنیم؛ هستند حجره‌هایی که صبح زود کرکره را بالا می‌زنند و جلوی مغازه را آب و جارو می‌کنند و تا تاریکای غروب فعال‌‌اند و در همین حال، به‌ندرت و تک‌و‌توک، صاحب حجره و دکانی هم هست که یک روز می‌آید و دو روز در خانه می‌خوابد و سه روز هم به سفر می‌رود. بسیار طبیعی ا‌ست نه مشتری و نه بازار، این دکان را جدی نمی‌گیرند. بنابراین، سفارتخانه‌ای که اکانت توییتر دارد اما مدت‌هاست خاک روی آن نشسته و هیچ خبر، پیام و محتوایی برای نمایش ندارد، حکم همان صاحب حجره‌ای را دارد که خودش هم نمی‌داند چرا از روز اول به جای دکان‌داری، جالیز و سایه‌سار درخت را انتخاب نکرده است! یعنی می‌توان چنین گفت: هیچ قانون و قاعده‌ای نیست که یک سفیر یا یک سفارتخانه را ناچار کند حتما اکانت توییتر داشته باشد. اما انتظار می‌رود کسی که به فراخور نیاز فکری، سیاسی و ارتباطی، ایجاد اکانت را لازم دانسته، به‌روز‌کردن و پیوستگی ارسال پیام را نیز برای خود به‌مثابه بایستگی و الزام بپذیرد.
دیپلماسی سریع و ارزان
بدون تردید یکی از مهم‌ترین مزایای استفاده از توییتر، ارزان‌بودن و سهل‌بودن به‌کارگیری آن است. در یک سفارتخانه، برای تولید یک مطلب و انتقال یک پیام در روزنامه سراسری آن کشور، از تألیف و ترجمه بگیر تا انتشار و قضایای دیگر، نیاز به صرف وقت و هزینه است. برای به‌نمایش‌گذاشتن چهار قلم غذای ملی و چند مورد صنایع دستی و فلان و بهمان، باید کلی برنامه‌ریزی کرد و مجموعه‌ای از کارمندان را درگیر کرد. اما مشروط به برخورداری از دانش زبان یا استفاده از یک مترجم توانمند، می‌توان در کوتاه‌ترین زمان ممکن، بدون هزینه و مانع، پیام‌رسانی کرد. پس بر مبنای یک همفکری کلی، می‌توان چنین الزاماتی را برای اکانت توییتر یک سفیر یا سفارتخانه تعریف کرد:
1. استفاده صحیح و ‌بجا از زبان کشور محل مأموریت درمورد سفرا و سفارتخانه‌ها.
2. سرعت و شفافیت در انتشار پیام به زبان فارسی و انگلیسی در اکانت وزارت امور خارجه و وزیر و معاونان.
3. بازتاب‌دادن فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی سفیر و دفتر نمایندگی.
4. اشاره به مناسبات فرهنگی و اجتماعی و ملی ایران و نشر درست و بجای شعر، عکس، موسیقی و جاذبه‌های علمی و گردشگری کشور.
5. پاس‌داشتن سور و سوگ و اعیاد و عزاداری‌های کشورهای محل نمایندگی با زبان مردم آن کشور.
6. تلاش برای جلب توجه دانشگاه‌ها، محافل علمی و فرهنگی و نهادهای مدنی کشورهای محل مأموریت و ارائه ایماژی شایان تحسین از سیاست خارجی کشور خود.
شاید بتوان موارد و بندهای دیگری را نیز به این نمونه‌ها افزود؛ ولی در هر حال، می‌توان دست‌کم بر روی این اصل به توافق رسید که ایجاد یک اکانت، رهاکردن آن، نخوت و کُندی در ارسال پیام و تکیه صرف به ریتوییت و بازنشر پیام‌های وزیر و وزارتخانه، تصویر نامطلوبی از یک دیپلمات و نمایندگی تحت اداره او به نمایش می‌گذارد. با این مقدمات، می‌توان به بررسی اکانت توییت چند مقام دیپلماتیک و چند سفارتخانه کشور رفت و کارنامه آنها را ارزیابی کرد.
امیر عبداللهیان، حاضرِ غایب
محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین ایران، یک‌میلیون‌و 600 هزار دنبال‌کننده داشت؛ اما وزیر امور خارجه کنونی که از ماه می‌‌سال 2017 به این سو، اکانت توییتر دارد، 77‌هزار‌و 300 نفر دنبالش می‌کنند و او تنها پنج اکانت را دنبال می‌کند. او غالبا به فارسی و انگلیسی می‌نویسد؛ اما نظم و نسق مداومی در کار نیست و تازه‌ترین توییت در دوم دسامبر یعنی 10 روز پیش نوشته و ارسال شده است و از این نظر مانند لطف شیخ و زاهد، گاه هست و گاه نیست.
رئیس تیم مذاکره‌کننده
اکانت علی باقری‌کنی، معاون سیاسی وزیر و رئیس تیم مذاکره‌کننده، در همین سال جاری میلادی ایجاد شده و او نیز تنها شش اکانت را دنبال‌ می‌کند؛ اما 16‌هزار‌و 600 نفر، به دنبالش روانه‌اند. بین توییت‌های باقری‌کنی هم معمولا پنج روز تا یک هفته فاصله هست و از آن دیپلمات‌هایی نیست که به صورت روتین و منظم، پیامی بنگارد.
سخنگویی که نمی‌دود
سعید خطیب‌زاده، سخنگوی وزارت امور خارجه، در شش سالی که اکانت توییت داشته و دارد، 17‌هزار‌و 300 دنبال‌کننده دارد و خودش هم 198 اکانت را دنبال می‌کند که غالبا از فعالان رسانه‌ای هستند.
نگاهی به اکانت خطیب‌زاده نشان می‌دهد که او در یک بازه زمانی یک‌ماهه یعنی از دهم نوامبر به این سو، تنها هشت توییت داشته که برای مقام سخنگو، تعداد اندکی است.
بررسی پیام‌ها با روند تحولات، نشان می‌دهد که سخنگو، برای اظهار‌نظر درمورد تحولات مهم، سرعت و شتاب بالایی نداشته و چنین چیزی، الزاما نشانه غفلت و کم‌کاری سخنگو نیست و یحتمل نشان‌دهنده این است که در حلقه بالا و در مرجع موضع‌گیری و تصمیم‌گیری، پاسخ‌دادن به پرسش «خوب حالا باید چه بگوییم» زمان‌بر است.
یکی‌دیگر از ضعف‌های آشکار در اداره اکانت سخنگو و اکانت فارسی وزارت امور خارجه، این است که سرعت پوشش خبر و اطلاع‌رسانی درمورد دید و بازدیدها، پایین است. اول عکسی با یک جمله کوتاه درمورد یک دیدار رسمی منتشر می‌شود، چندین ساعت می‌گذرد و بعد از آنکه همه رسانه‌ها جزئیات دیدار را به اشتراک گذاشتند، تازه در اکانت دستگاه دیپلماسی هم، چند جمله‌ای منتشر می‌شود. این در حالی است که اگر سرعت پوشش خبر و بارگذاری عکس‌های خوب و باکیفیت بالاتر برود، قطعا تعداد بازدیدکننده نیز بیشتر خواهد شد.
ایران در سازمان ملل
بیش از یک ماه از زمان انتشار آخرین توییت جناب تخت‌روانچی، سفیر دائم ایران در سازمان ملل، سپری شده و توییت دفتر نمایندگی ایران در نیویورک نیز، در این مدت، به‌ندرت پیام مستقیم داشته و غالبا توییت‌های مقامات وزارت امور خارجه را بازنشر کرده است.
سفرا و سفارتخانه‌های ایران در کشورهای جهان
سفارتخانه ایران در چین، به‌ندرت به زبان چینی و غالبا به زبان فارسی و انگلیسی توییت منتشر می‌کند. گاهی مواضع وزیر و وزارتخانه به چینی ترجمه می‌شوند و در برخی موارد، اخبار مربوط به نمایشگاه‌ها و اتفاقات مرتبط با اقتصاد نیز منتشر می‌شوند؛ اما تعداد، اندک است و محمد کشاورززاده، سفیر، نیز گهگاه و به طور میانگین، در ماه دو توییت به فارسی منتشر می‌کند.
در توییت سفارتخانه ایران در آلمان، برای مدتی مدید، تنها دو توییت به زبان آلمانی تولید و منتشر شده و در عوض تعداد فراوانی از توییت‌های انگلیسی و فارسی وزارت امور خارجه ایران و وزیر و سخنگو به زبان‌های فارسی و انگلیسی، بازنشر شده‌اند. محمود فرازنده، سفیر ایران در آلمان، نیز توییت فعال ندارد و اکانتی قدیمی با 15 دنبال‌کننده مزین به عکس او و بدون هیچ پستی وجود دارد که مشخص نیست مال خود اوست یا نه.
سفارتخانه ایران در اتریش، تعداد اندکی توییت به زبان فارسی و انگلیسی منتشر کرده و غالبا توییت‌های وزارت امور خارجه و مقامات را بازنشر می‌کند. اما عباس باقرپور، سفیر ایران در اتریش و اسلواکی، از سفرایی است که توییت‌های زیادی به زبان انگلیسی منتشر کرده و اخبار دید و بازدیدها و فعالیت‌های خود را به موقع به نمایش گذاشته است.
اگر سفارتخانه‌های ایران در کشورهای مختلف، در مورد معرفی جاذبه‌های گردشگری، کم‌کاری می‌کنند، سفارتخانه ایران در چک، از آن‌سوی بام افتاده و آن‌قدر توییت گردشگری و ورزشی را بازنشر کرده که مواضع سیاسی عملا لابه‌لای آن گم شده است. سفارت ایران در پرتغال نیز‌ خود را به حدی در بازنشر توییت‌های اکانت رسمی دولت ملزم و موظف دیده که عملا توییت‌های خود سفارتخانه، به چشم نمی‌آیند. از بازنشر بازدید رئیسی از دانشگاه گرفته تا دیگر اتفاقات، هر توییتی که در اکانت دولت منتشر شده، در اکانت پرتغال نیز بازنشر شده است. اما در توییت سفارتخانه ایران در آتن یونان، استفاده خوب و مناسبی از ظرفیت زبان یونانی و ترجمه مواضع ایران به یونانی دیده می‌شود.
سفارت ایران در پیونگ‌یانگ کره شمالی، تا یک سال پیش، فقط ری‌توییت می‌کرد، حالا یک سال است که آن را هم کنار گذاشته است.
سفارت ایران در آنکارای ترکیه به زبان‌های ترکی استانبولی، فارسی و گاهی انگلیسی، فعالیت نمایانی دارد و فرازمند سفیر نیز، هم به فارسی و هم به ترکی، معمولا دست‌کم در هفته یکی، دو بار توییت منتشر می‌کند.
سفارت ایران در بغداد عراق، گاهی در یک روز 20 توییت منتشر کرده و گاهی طی هفته‌ها، هیچ توییتی منتشر نشده است! همچنین ایرج مسجدی، سفیر ایران در عراق، در یک سال اخیر به‌طور میانگین، هرماه یک‌و‌نیم توییت منتشر کرده و ظاهرا حال و حوصله توییت ندارد. اکانت توییتری سفارت ایران در دمشق سوریه نیز تمرکز خود را روی ری‌توییت و بازنشر گذاشته و زحمت پیام مستقل را بر خود هموار نمی‌کند. توییت سفارت ایران در رم ایتالیا نیز به زبان ایتالیایی پیام مستقل ندارد و اخبار یک سایت ایتالیایی نزدیک به ایران را بازنشر می‌کند. اما پرویز اسماعیلی، سفیر ایران در کرواسی، از سفرای فعال و بسیار توییت‌نگار است. حمیدرضا دهقانی، سفیر ایران در قطر نیز، در اکانت دیپلماتیک خود به زبان عربی، پیام سیاسی دارد و در اکانت شخصی نیز پیام‌های بسیار می‌نویسد. او و اسماعیلی و همچنین مرادی سفیر ایران در اوکراین، از معدود سفرایی هستند که همواره، در توییت‌های خود نیم‌نگاهی هم به معرفی جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری ایران دارند.
در توییت سفارتخانه ایران در اندونزی، کشور پرجمعیت جهان اسلام، خبری از زبان مالایی و اشاره به اهمیت روابط ایران و اندونزی نیست و کل اکانت، به بازنشر توییت‌های وزارت امور خارجه و مقامات سیاسی اختصاص پیدا کرده است. در توییت سفارتخانه ایران در دهلی هندوستان نیز خبری از زبان هندی نیست و فرض بر این گذاشته شده که همه فارسی بلدند و خود زبان هندی برای مردم مهم نیست! این در حالی است که مقامات هندوستان، در کنار توییت انگلیسی، به‌طور روزانه و فراوان، توییت هندی نیز منتشر می‌کنند. در توییت سفارت ایران در اسلام‌آباد پاکستان، غالب توییت‌ها به زبان انگلیسی و بعضا به فارسی است و به‌ندرت به زبان اردو اعتنایی شده و خود حسینی سفیر هم‌ به انگلیسی، توییت می‌نویسد. توییت سفارتخانه ایران در کابل افغانستان نیز، بر مدار ری‌توییت و بازنشر می‌چرخد. دریغ از توجهی به اشتراکات ایران و افغانستان و جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی.
جمع‌بندی نهایی
ممکن است چنین استدلال شود که اغلب سفارت‌خانه‌ها، سفرا و دفاتر نمایندگی ایران در کشورهای مختلف، به‌طور مداوم درحال تلاش هستند و توییتر نمی‌تواند سنجه و معیار مطمئنی برای ارزیابی این سنجش باشد. اما در برابر این استدلال می‌توان چنین گفت: اول اینکه چنین متنی به معنی زیر‌سؤال‌بردن تلاش سفرا نیست. دوم اینکه بسیار حیف است اگر تلاش و فعالیت مداومی صورت بگیرد و نتیجه آن در ویترین توییتر، به نمایش گذاشته نشود. آنچه به‌عنوان مصداق و مثال بدان پرداخته شد، تنها نمونه‌ای جزئی از روند فعالیت سفرا و سفارتخانه‌های ایران در عالم توییتر است و بدون شک، یک آینه تمام‌قد از کل فعالیت‌ها نیست؛ چراکه در یک متن کوتاه، نمی‌توان با جزئیات تمام به همه مناطق و حوزه‌ها پرداخت. ضمن اینکه فرصت آن وجود ندارد که به سایت‌های سفارتخانه‌ها و کنسولگری‌ها نیز بپردازیم. اینها در حد مشت نمونه خروار، شایان تأمل هستند و در یک تصویر کلی می‌توان در رفتار صاحبان اکانت‌های توییتری دستگاه دیپلماسی کشورمان، به شکلی مشهود و نمایان، نخوت، کُندی و کم‌توجهی و ناتوانی در برقراری ارتباط و صدور پیام را مشاهده کرد. این در‌حالی است که با یک مطالعه اجمالی مقایسه‌ای‌- تطبیقی، می‌توان در اکانت دیپلمات‌ها و سفرای کشورهای دیگر، به‌وضوح این واقعیت را دید که غالبا پرکار هستند و از ابزار انتقال پیام توییتری و دیگر بسترهای اینترنتی، به شکلی گسترده‌تر و اثرگذارتر استفاده می‌کنند.

در جهانی زندگی می‌کنیم که قامت بلند و غول‌پیکر شبکه‌های تلویزیونی عظیم، به لرزه درآمده و کاریزمای روزنا‌مه‌های اثرگذار و نامدار، به‌شدت زیر سؤال رفته است؛ چرا‌که حالا نان گرم خاشخاشی را از خود شاطر می‌گیریم و بی‌نیازیم به واسطه.

کنار تنور مذاکرات وین، می‌توان نان داغ خبر را هم از شاطر اولیانف گرفت هم از شاطر علی. لازم نیست منتظر بمانیم ببینیم رادیو چه می‌گوید، تلویزیون کدام بخش خبر را می‌خواند و روزنامه‌نگاران کجای رویداد را برجسته می‌کنند. مستقیم و بلاواسطه از جناب مستطاب صاحب مطلب، در یک توییت کوتاه، رویداد و ماوقع را دریافت می‌کنیم و آگراندیسمان نیست اگر بگوییم در چنین جهانی، هر سفیر، دیپلمات و سیاست‌مداری، یک بنگاه رسانه‌ای است. پس بگذارید اندکی درباره این موضوع بحث کنیم که در دیپلماسی ایران، در سیاست خارجی ایران، تا چه اندازه به این موضوع بها داده می‌شود. آیا سفرای ایران در مناطق و ممالک مختلف جهان، تأثیر ناب این گنجشکک اشی‌مشی افتاده در حوض نقاشی آبی را دریافته‌اند و در رقابت با دیپلمات‌های خارج، از توییت‌توییت یا همان جیک‌‌جیک آن، به درستی بهره می‌گیرند یا نه؟ (تفاوت‌هاست از جیک‌جیک مستان تا چله‌ زمستان).
بگذارید یک بار دیگر این نکته به‌ظاهر ساده را یادآوری کنیم که توییتر، اگر برای همه جهانیان، برای رسانه‌ای‌ها، دیپلمات‌ها و شهروندان جهان، صرفا یک شبکه‌ و یک تریبون حرف است، برای ما ایرانیان سنجه‌ای‌ است از یک پارادوکس بزرگ که می‌توان چنین توصیفش کرد: «بی‌قانونیِ قانونی»! در ایران، بنا بر مصلحتی که درک آن برای خواص هم ناممکن است، ورود به توییتر و استفاده از آن ممنوع و غیرقانونی است؛ اما در همین فضای غیرقانونی، قاضی‌القضات مملکت هم برای انتقال پیام خود از فیلترشکن استفاده می‌کند! شاید این هم راهی‌ است برای کارآفرینی و کمک به آن 10، 15 جوان توانمندی که فیلترشکن می‌آورند در کشور و می‌فروشند و بانگ برمی‌آورند: ای بی‌خبر بکوش... .
تعداد کل اکانت‌های ایجاد‌شده توییتر در جهان از عدد یک‌میلیارد‌و 250 میلیون فراتر رفته، اما نیمی از این تعداد، هیچ پستی ایجاد نکرده‌اند و بر اساس تازه‌ترین آمارهای سال 2021 میلادی، میانگین تعداد کاربران فعال توییتر در شبانه‌روز در جهان به عددی معادل 195 میلیون نفر می‌رسد. اگر فیس‌بوک و اینستاگرام غالبا در اختیار نوجوانان و جوانان است، توییتر چنین نیست و 63 درصد از کاربران آن، به گروه سنی 35 تا 65‌ساله تعلق دارند و علاوه‌بر اغلب رهبران، سیاست‌مداران و دیپلمات‌های جهان، درصد بالایی از نخبگان دانشگاهی و علمی نیز در این فضا حضور دارند.
دیپلماسی در توییتر، آری یا نه؟
اکانت‌های اصلی وزارت امور خارجه ایران با تیک آبی، از سال 2018 ایجاد شده‌اند. اکانت انگلیسی 44 هزار، فارسی 50 هزار و عربی نزدیک به 14 هزار دنبال‌کننده دارد. حالا اغلب یا شاید تمامی سفارتخانه‌ها و کنسولگری‌های ایران نیز دارای اکانت توییتر هستند و خود سفیر و کنسول هم اکانت دارند. بنابراین، طرح سؤال «اکانت باشد یا نباشد»، موضوعیتی ندارد. آری، اکانت باید باشد. اما شاید چنین تشبیهی خالی از لطف نیست اگر یک اکانت توییتر دیپلماتیک را همچون یک مغازه در تیمچه و بازار تجسم کنیم؛ هستند حجره‌هایی که صبح زود کرکره را بالا می‌زنند و جلوی مغازه را آب و جارو می‌کنند و تا تاریکای غروب فعال‌‌اند و در همین حال، به‌ندرت و تک‌و‌توک، صاحب حجره و دکانی هم هست که یک روز می‌آید و دو روز در خانه می‌خوابد و سه روز هم به سفر می‌رود. بسیار طبیعی ا‌ست نه مشتری و نه بازار، این دکان را جدی نمی‌گیرند. بنابراین، سفارتخانه‌ای که اکانت توییتر دارد اما مدت‌هاست خاک روی آن نشسته و هیچ خبر، پیام و محتوایی برای نمایش ندارد، حکم همان صاحب حجره‌ای را دارد که خودش هم نمی‌داند چرا از روز اول به جای دکان‌داری، جالیز و سایه‌سار درخت را انتخاب نکرده است! یعنی می‌توان چنین گفت: هیچ قانون و قاعده‌ای نیست که یک سفیر یا یک سفارتخانه را ناچار کند حتما اکانت توییتر داشته باشد. اما انتظار می‌رود کسی که به فراخور نیاز فکری، سیاسی و ارتباطی، ایجاد اکانت را لازم دانسته، به‌روز‌کردن و پیوستگی ارسال پیام را نیز برای خود به‌مثابه بایستگی و الزام بپذیرد.
دیپلماسی سریع و ارزان
بدون تردید یکی از مهم‌ترین مزایای استفاده از توییتر، ارزان‌بودن و سهل‌بودن به‌کارگیری آن است. در یک سفارتخانه، برای تولید یک مطلب و انتقال یک پیام در روزنامه سراسری آن کشور، از تألیف و ترجمه بگیر تا انتشار و قضایای دیگر، نیاز به صرف وقت و هزینه است. برای به‌نمایش‌گذاشتن چهار قلم غذای ملی و چند مورد صنایع دستی و فلان و بهمان، باید کلی برنامه‌ریزی کرد و مجموعه‌ای از کارمندان را درگیر کرد. اما مشروط به برخورداری از دانش زبان یا استفاده از یک مترجم توانمند، می‌توان در کوتاه‌ترین زمان ممکن، بدون هزینه و مانع، پیام‌رسانی کرد. پس بر مبنای یک همفکری کلی، می‌توان چنین الزاماتی را برای اکانت توییتر یک سفیر یا سفارتخانه تعریف کرد:
1. استفاده صحیح و ‌بجا از زبان کشور محل مأموریت درمورد سفرا و سفارتخانه‌ها.
2. سرعت و شفافیت در انتشار پیام به زبان فارسی و انگلیسی در اکانت وزارت امور خارجه و وزیر و معاونان.
3. بازتاب‌دادن فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی سفیر و دفتر نمایندگی.
4. اشاره به مناسبات فرهنگی و اجتماعی و ملی ایران و نشر درست و بجای شعر، عکس، موسیقی و جاذبه‌های علمی و گردشگری کشور.
5. پاس‌داشتن سور و سوگ و اعیاد و عزاداری‌های کشورهای محل نمایندگی با زبان مردم آن کشور.
6. تلاش برای جلب توجه دانشگاه‌ها، محافل علمی و فرهنگی و نهادهای مدنی کشورهای محل مأموریت و ارائه ایماژی شایان تحسین از سیاست خارجی کشور خود.
شاید بتوان موارد و بندهای دیگری را نیز به این نمونه‌ها افزود؛ ولی در هر حال، می‌توان دست‌کم بر روی این اصل به توافق رسید که ایجاد یک اکانت، رهاکردن آن، نخوت و کُندی در ارسال پیام و تکیه صرف به ریتوییت و بازنشر پیام‌های وزیر و وزارتخانه، تصویر نامطلوبی از یک دیپلمات و نمایندگی تحت اداره او به نمایش می‌گذارد. با این مقدمات، می‌توان به بررسی اکانت توییت چند مقام دیپلماتیک و چند سفارتخانه کشور رفت و کارنامه آنها را ارزیابی کرد.
امیر عبداللهیان، حاضرِ غایب
محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین ایران، یک‌میلیون‌و 600 هزار دنبال‌کننده داشت؛ اما وزیر امور خارجه کنونی که از ماه می‌‌سال 2017 به این سو، اکانت توییتر دارد، 77‌هزار‌و 300 نفر دنبالش می‌کنند و او تنها پنج اکانت را دنبال می‌کند. او غالبا به فارسی و انگلیسی می‌نویسد؛ اما نظم و نسق مداومی در کار نیست و تازه‌ترین توییت در دوم دسامبر یعنی 10 روز پیش نوشته و ارسال شده است و از این نظر مانند لطف شیخ و زاهد، گاه هست و گاه نیست.
رئیس تیم مذاکره‌کننده
اکانت علی باقری‌کنی، معاون سیاسی وزیر و رئیس تیم مذاکره‌کننده، در همین سال جاری میلادی ایجاد شده و او نیز تنها شش اکانت را دنبال‌ می‌کند؛ اما 16‌هزار‌و 600 نفر، به دنبالش روانه‌اند. بین توییت‌های باقری‌کنی هم معمولا پنج روز تا یک هفته فاصله هست و از آن دیپلمات‌هایی نیست که به صورت روتین و منظم، پیامی بنگارد.
سخنگویی که نمی‌دود
سعید خطیب‌زاده، سخنگوی وزارت امور خارجه، در شش سالی که اکانت توییت داشته و دارد، 17‌هزار‌و 300 دنبال‌کننده دارد و خودش هم 198 اکانت را دنبال می‌کند که غالبا از فعالان رسانه‌ای هستند.
نگاهی به اکانت خطیب‌زاده نشان می‌دهد که او در یک بازه زمانی یک‌ماهه یعنی از دهم نوامبر به این سو، تنها هشت توییت داشته که برای مقام سخنگو، تعداد اندکی است.
بررسی پیام‌ها با روند تحولات، نشان می‌دهد که سخنگو، برای اظهار‌نظر درمورد تحولات مهم، سرعت و شتاب بالایی نداشته و چنین چیزی، الزاما نشانه غفلت و کم‌کاری سخنگو نیست و یحتمل نشان‌دهنده این است که در حلقه بالا و در مرجع موضع‌گیری و تصمیم‌گیری، پاسخ‌دادن به پرسش «خوب حالا باید چه بگوییم» زمان‌بر است.
یکی‌دیگر از ضعف‌های آشکار در اداره اکانت سخنگو و اکانت فارسی وزارت امور خارجه، این است که سرعت پوشش خبر و اطلاع‌رسانی درمورد دید و بازدیدها، پایین است. اول عکسی با یک جمله کوتاه درمورد یک دیدار رسمی منتشر می‌شود، چندین ساعت می‌گذرد و بعد از آنکه همه رسانه‌ها جزئیات دیدار را به اشتراک گذاشتند، تازه در اکانت دستگاه دیپلماسی هم، چند جمله‌ای منتشر می‌شود. این در حالی است که اگر سرعت پوشش خبر و بارگذاری عکس‌های خوب و باکیفیت بالاتر برود، قطعا تعداد بازدیدکننده نیز بیشتر خواهد شد.
ایران در سازمان ملل
بیش از یک ماه از زمان انتشار آخرین توییت جناب تخت‌روانچی، سفیر دائم ایران در سازمان ملل، سپری شده و توییت دفتر نمایندگی ایران در نیویورک نیز، در این مدت، به‌ندرت پیام مستقیم داشته و غالبا توییت‌های مقامات وزارت امور خارجه را بازنشر کرده است.
سفرا و سفارتخانه‌های ایران در کشورهای جهان
سفارتخانه ایران در چین، به‌ندرت به زبان چینی و غالبا به زبان فارسی و انگلیسی توییت منتشر می‌کند. گاهی مواضع وزیر و وزارتخانه به چینی ترجمه می‌شوند و در برخی موارد، اخبار مربوط به نمایشگاه‌ها و اتفاقات مرتبط با اقتصاد نیز منتشر می‌شوند؛ اما تعداد، اندک است و محمد کشاورززاده، سفیر، نیز گهگاه و به طور میانگین، در ماه دو توییت به فارسی منتشر می‌کند.
در توییت سفارتخانه ایران در آلمان، برای مدتی مدید، تنها دو توییت به زبان آلمانی تولید و منتشر شده و در عوض تعداد فراوانی از توییت‌های انگلیسی و فارسی وزارت امور خارجه ایران و وزیر و سخنگو به زبان‌های فارسی و انگلیسی، بازنشر شده‌اند. محمود فرازنده، سفیر ایران در آلمان، نیز توییت فعال ندارد و اکانتی قدیمی با 15 دنبال‌کننده مزین به عکس او و بدون هیچ پستی وجود دارد که مشخص نیست مال خود اوست یا نه.
سفارتخانه ایران در اتریش، تعداد اندکی توییت به زبان فارسی و انگلیسی منتشر کرده و غالبا توییت‌های وزارت امور خارجه و مقامات را بازنشر می‌کند. اما عباس باقرپور، سفیر ایران در اتریش و اسلواکی، از سفرایی است که توییت‌های زیادی به زبان انگلیسی منتشر کرده و اخبار دید و بازدیدها و فعالیت‌های خود را به موقع به نمایش گذاشته است.
اگر سفارتخانه‌های ایران در کشورهای مختلف، در مورد معرفی جاذبه‌های گردشگری، کم‌کاری می‌کنند، سفارتخانه ایران در چک، از آن‌سوی بام افتاده و آن‌قدر توییت گردشگری و ورزشی را بازنشر کرده که مواضع سیاسی عملا لابه‌لای آن گم شده است. سفارت ایران در پرتغال نیز‌ خود را به حدی در بازنشر توییت‌های اکانت رسمی دولت ملزم و موظف دیده که عملا توییت‌های خود سفارتخانه، به چشم نمی‌آیند. از بازنشر بازدید رئیسی از دانشگاه گرفته تا دیگر اتفاقات، هر توییتی که در اکانت دولت منتشر شده، در اکانت پرتغال نیز بازنشر شده است. اما در توییت سفارتخانه ایران در آتن یونان، استفاده خوب و مناسبی از ظرفیت زبان یونانی و ترجمه مواضع ایران به یونانی دیده می‌شود.
سفارت ایران در پیونگ‌یانگ کره شمالی، تا یک سال پیش، فقط ری‌توییت می‌کرد، حالا یک سال است که آن را هم کنار گذاشته است.
سفارت ایران در آنکارای ترکیه به زبان‌های ترکی استانبولی، فارسی و گاهی انگلیسی، فعالیت نمایانی دارد و فرازمند سفیر نیز، هم به فارسی و هم به ترکی، معمولا دست‌کم در هفته یکی، دو بار توییت منتشر می‌کند.
سفارت ایران در بغداد عراق، گاهی در یک روز 20 توییت منتشر کرده و گاهی طی هفته‌ها، هیچ توییتی منتشر نشده است! همچنین ایرج مسجدی، سفیر ایران در عراق، در یک سال اخیر به‌طور میانگین، هرماه یک‌و‌نیم توییت منتشر کرده و ظاهرا حال و حوصله توییت ندارد. اکانت توییتری سفارت ایران در دمشق سوریه نیز تمرکز خود را روی ری‌توییت و بازنشر گذاشته و زحمت پیام مستقل را بر خود هموار نمی‌کند. توییت سفارت ایران در رم ایتالیا نیز به زبان ایتالیایی پیام مستقل ندارد و اخبار یک سایت ایتالیایی نزدیک به ایران را بازنشر می‌کند. اما پرویز اسماعیلی، سفیر ایران در کرواسی، از سفرای فعال و بسیار توییت‌نگار است. حمیدرضا دهقانی، سفیر ایران در قطر نیز، در اکانت دیپلماتیک خود به زبان عربی، پیام سیاسی دارد و در اکانت شخصی نیز پیام‌های بسیار می‌نویسد. او و اسماعیلی و همچنین مرادی سفیر ایران در اوکراین، از معدود سفرایی هستند که همواره، در توییت‌های خود نیم‌نگاهی هم به معرفی جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری ایران دارند.
در توییت سفارتخانه ایران در اندونزی، کشور پرجمعیت جهان اسلام، خبری از زبان مالایی و اشاره به اهمیت روابط ایران و اندونزی نیست و کل اکانت، به بازنشر توییت‌های وزارت امور خارجه و مقامات سیاسی اختصاص پیدا کرده است. در توییت سفارتخانه ایران در دهلی هندوستان نیز خبری از زبان هندی نیست و فرض بر این گذاشته شده که همه فارسی بلدند و خود زبان هندی برای مردم مهم نیست! این در حالی است که مقامات هندوستان، در کنار توییت انگلیسی، به‌طور روزانه و فراوان، توییت هندی نیز منتشر می‌کنند. در توییت سفارت ایران در اسلام‌آباد پاکستان، غالب توییت‌ها به زبان انگلیسی و بعضا به فارسی است و به‌ندرت به زبان اردو اعتنایی شده و خود حسینی سفیر هم‌ به انگلیسی، توییت می‌نویسد. توییت سفارتخانه ایران در کابل افغانستان نیز، بر مدار ری‌توییت و بازنشر می‌چرخد. دریغ از توجهی به اشتراکات ایران و افغانستان و جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی.
جمع‌بندی نهایی
ممکن است چنین استدلال شود که اغلب سفارت‌خانه‌ها، سفرا و دفاتر نمایندگی ایران در کشورهای مختلف، به‌طور مداوم درحال تلاش هستند و توییتر نمی‌تواند سنجه و معیار مطمئنی برای ارزیابی این سنجش باشد. اما در برابر این استدلال می‌توان چنین گفت: اول اینکه چنین متنی به معنی زیر‌سؤال‌بردن تلاش سفرا نیست. دوم اینکه بسیار حیف است اگر تلاش و فعالیت مداومی صورت بگیرد و نتیجه آن در ویترین توییتر، به نمایش گذاشته نشود. آنچه به‌عنوان مصداق و مثال بدان پرداخته شد، تنها نمونه‌ای جزئی از روند فعالیت سفرا و سفارتخانه‌های ایران در عالم توییتر است و بدون شک، یک آینه تمام‌قد از کل فعالیت‌ها نیست؛ چراکه در یک متن کوتاه، نمی‌توان با جزئیات تمام به همه مناطق و حوزه‌ها پرداخت. ضمن اینکه فرصت آن وجود ندارد که به سایت‌های سفارتخانه‌ها و کنسولگری‌ها نیز بپردازیم. اینها در حد مشت نمونه خروار، شایان تأمل هستند و در یک تصویر کلی می‌توان در رفتار صاحبان اکانت‌های توییتری دستگاه دیپلماسی کشورمان، به شکلی مشهود و نمایان، نخوت، کُندی و کم‌توجهی و ناتوانی در برقراری ارتباط و صدور پیام را مشاهده کرد. این در‌حالی است که با یک مطالعه اجمالی مقایسه‌ای‌- تطبیقی، می‌توان در اکانت دیپلمات‌ها و سفرای کشورهای دیگر، به‌وضوح این واقعیت را دید که غالبا پرکار هستند و از ابزار انتقال پیام توییتری و دیگر بسترهای اینترنتی، به شکلی گسترده‌تر و اثرگذارتر استفاده می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.