راهگشايي اقتصادي و نوسازي اجتماعي
الهام فخاری- روانشناس و کنشگر فرهنگی
به گواه آمار در 20 سال (۸۰ تا ۹۸) متوسط سالانه خط فقر مطلق در کشور ۲۷ برابر شده و خط فقر به رقمی بیش از 10 ملیون تومان در ماه رسیده است (ایسنا، مرداد ۱۴۰۰). همچنین به گزارش دفتر پژوهشهای مجلس شورای اسلامی هر ایرانی از ۹۰ تا ۹۸ به طور میانگین ۳۶ درصد فقیرتر شده است (ایسنا). در بررسی شاخصهای فقر افزون بر سنجش درآمد، آموزش و سلامت و رفاه اجتماعی هم ارزیابی میشود.
چنانکه گزارشها و پردازشهای آماری نهادهای پژوهشی رسمی کشور نشان میدهد، به دلیل کاهش چشمگیر فروش و درآمدهای نفتی ناشی از تحریمهای جهانی که برجستهترین درآمد ملی ایرانیان بوده، گسترش فقر فزونی یافته است. ازکارافتادن رابطههای بازرگانی و دادوستدهای مالی با جامعه جهانی شرایط را در ایران دشوارتر کرده است. دراینمیان فشار توانفرسا بر طبقه متوسط و در هم شکستهشدن توان نابرخورداران پیامدهای خطرناکی ازجمله فزونی و شدتیافتن فرسودگی اجتماعی در پی داشته است.
گزارشهای نهادهای نظرسنجی گویای ناامیدی بیش از نیمی از پاسخگویان بالای ۱۸ سال از بهبود وضعیت کشور در سال ۹۸ بوده است. ناامیدی و درماندگی سویه شناختی فرسودگی است. ادامهیافتن روند فرسودگی میتواند کار را به وضعیتی جبرانناپذیر ازجمله ازهمپاشیدن پیوندهای اجتماعی، فقدان تعامل سازنده میان طبقههای اجتماعی و گسترش بیزاری و ستیز مردم با هم و رودررویی پرهزینه و خشن با مدیریت جامعه برساند. ناتوانیهای مالی و فقر اقتصادی که به درازا بکشد، توان پردازشهای شناختی و راهبردهای تصمیمگیری مردم را هم دچار آسیب میکند و رفتارهای واکنشی و تکانشی فزونی مییابد. فقر نهتنها توان اقتصادی و پشتوانه مالی و سرمایهگذاری را دچار کاستی میکند؛ بلکه زمینه و روند نوسازی اجتماعی را هم از میان میبرد. نوسازی یا بازسازی اجتماعی دربردارنده بهبود ساختار و درمان آسیبدیدگیها و همچنین آفرینشهای نو است. بازسازی اجتماعی دارای فرایندی توانافزاست و بر پایه توان شناختی و سرزندگی نوآورانه به پیش میرود. کشورهای کوچک و نوپدید که توانستهاند وضعیت اقتصادی پویا و بالندهای را مدیریت کنند، روند نوسازی اجتماعی و فراروی فرهنگی و هنری چشمگیری نشان
میدهند که دهههای آینده راه توسعه پایدار کشورشان را هموار میکند. از این سو آسیبهای برآمده از ابرچالههای اقتصادی، با هر خاستگاهی ازجمله ادامهیافتن تحریمهای جهانی، توان هوشی، راهبردهای عاطفی و توانشهای رفتاری فردی و اجتماعی مردم را فرسوده و نابود میکند و کار را به وضعیت ستیز برای باقیماندن میکشاند. گسست پیوندها به ناامیدی مردم از افراد و نهادهای کارساز به وضعیتی پرخطر میانجامد؛ چنانکه نمیتوان مردمی زیر خط فقر و دچار فرسودگی اجتماعی را به بودن حامیان و یاریگران دلسوز، آگاه و اثرگذار قانع ساخت. احساس و پندار بیپناهی و تنهاماندن در ابرچالهها واکنشهای پیشبینینشده، ویرانگر و پرهزینه در پی دارد و در چنان هنگامهای مهار شرایط بسیار دشوار خواهد شد. جامعه دچار پیشرفت فرسودگی اجتماعی، سخن و کار کنشگران آگاه و دلسوز را هم نادیده خواهد گرفت و این خطری دیگر در شیبی منفی است. آنچه در کشمکشها و کریخواندنهای سیاسی شوربختانه نادیده گرفته میشود، همانا خطر ناامیدی و بیگانگی اجتماعی است که افزون بر سیاهچالههای اقتصادی همراه با خود زمینههای نوسازی اجتماعی و اعتماد را هم از میان میبرد. فرد یا جامعهای که
خود را در ابرچالههایی دیگریساخته تنها و بییاور میپندارد، در هنگامی که باید برای چیرگی بر چالشها ازجمله یورش دشمن، یارگیری اجتماعی کرد، پا پیش نخواهد گذاشت. نوسازی اجتماعی تنها یک سازه علمی یا پندارهای جامعهشناختی در کارهای دانشگاهی نیست. نوسازی اجتماعی بایستهای برای پایداری جامعه است. فقر فراگیر و فرسودگی منبعهای ملی را نمیتوان با روشهای اندرزبنیاد و دستورنامههای اداری مهار کرد. ما برای درمان فرسودگی اجتماعی و بازسازی اجتماعی-فرهنگی ناگزیر هستیم مسئله بزرگ اقتصادی را چارهجویی کنیم و اقتصاد سازوکارهایی دارد که اگر نادیده گرفته شوند، زیر چرخهای فولادیاش ساختار و سازوکارهای اجتماعی و فرهنگی قربانی بزرگ خواهد بود.
به گواه آمار در 20 سال (۸۰ تا ۹۸) متوسط سالانه خط فقر مطلق در کشور ۲۷ برابر شده و خط فقر به رقمی بیش از 10 ملیون تومان در ماه رسیده است (ایسنا، مرداد ۱۴۰۰). همچنین به گزارش دفتر پژوهشهای مجلس شورای اسلامی هر ایرانی از ۹۰ تا ۹۸ به طور میانگین ۳۶ درصد فقیرتر شده است (ایسنا). در بررسی شاخصهای فقر افزون بر سنجش درآمد، آموزش و سلامت و رفاه اجتماعی هم ارزیابی میشود.
چنانکه گزارشها و پردازشهای آماری نهادهای پژوهشی رسمی کشور نشان میدهد، به دلیل کاهش چشمگیر فروش و درآمدهای نفتی ناشی از تحریمهای جهانی که برجستهترین درآمد ملی ایرانیان بوده، گسترش فقر فزونی یافته است. ازکارافتادن رابطههای بازرگانی و دادوستدهای مالی با جامعه جهانی شرایط را در ایران دشوارتر کرده است. دراینمیان فشار توانفرسا بر طبقه متوسط و در هم شکستهشدن توان نابرخورداران پیامدهای خطرناکی ازجمله فزونی و شدتیافتن فرسودگی اجتماعی در پی داشته است.
گزارشهای نهادهای نظرسنجی گویای ناامیدی بیش از نیمی از پاسخگویان بالای ۱۸ سال از بهبود وضعیت کشور در سال ۹۸ بوده است. ناامیدی و درماندگی سویه شناختی فرسودگی است. ادامهیافتن روند فرسودگی میتواند کار را به وضعیتی جبرانناپذیر ازجمله ازهمپاشیدن پیوندهای اجتماعی، فقدان تعامل سازنده میان طبقههای اجتماعی و گسترش بیزاری و ستیز مردم با هم و رودررویی پرهزینه و خشن با مدیریت جامعه برساند. ناتوانیهای مالی و فقر اقتصادی که به درازا بکشد، توان پردازشهای شناختی و راهبردهای تصمیمگیری مردم را هم دچار آسیب میکند و رفتارهای واکنشی و تکانشی فزونی مییابد. فقر نهتنها توان اقتصادی و پشتوانه مالی و سرمایهگذاری را دچار کاستی میکند؛ بلکه زمینه و روند نوسازی اجتماعی را هم از میان میبرد. نوسازی یا بازسازی اجتماعی دربردارنده بهبود ساختار و درمان آسیبدیدگیها و همچنین آفرینشهای نو است. بازسازی اجتماعی دارای فرایندی توانافزاست و بر پایه توان شناختی و سرزندگی نوآورانه به پیش میرود. کشورهای کوچک و نوپدید که توانستهاند وضعیت اقتصادی پویا و بالندهای را مدیریت کنند، روند نوسازی اجتماعی و فراروی فرهنگی و هنری چشمگیری نشان
میدهند که دهههای آینده راه توسعه پایدار کشورشان را هموار میکند. از این سو آسیبهای برآمده از ابرچالههای اقتصادی، با هر خاستگاهی ازجمله ادامهیافتن تحریمهای جهانی، توان هوشی، راهبردهای عاطفی و توانشهای رفتاری فردی و اجتماعی مردم را فرسوده و نابود میکند و کار را به وضعیت ستیز برای باقیماندن میکشاند. گسست پیوندها به ناامیدی مردم از افراد و نهادهای کارساز به وضعیتی پرخطر میانجامد؛ چنانکه نمیتوان مردمی زیر خط فقر و دچار فرسودگی اجتماعی را به بودن حامیان و یاریگران دلسوز، آگاه و اثرگذار قانع ساخت. احساس و پندار بیپناهی و تنهاماندن در ابرچالهها واکنشهای پیشبینینشده، ویرانگر و پرهزینه در پی دارد و در چنان هنگامهای مهار شرایط بسیار دشوار خواهد شد. جامعه دچار پیشرفت فرسودگی اجتماعی، سخن و کار کنشگران آگاه و دلسوز را هم نادیده خواهد گرفت و این خطری دیگر در شیبی منفی است. آنچه در کشمکشها و کریخواندنهای سیاسی شوربختانه نادیده گرفته میشود، همانا خطر ناامیدی و بیگانگی اجتماعی است که افزون بر سیاهچالههای اقتصادی همراه با خود زمینههای نوسازی اجتماعی و اعتماد را هم از میان میبرد. فرد یا جامعهای که
خود را در ابرچالههایی دیگریساخته تنها و بییاور میپندارد، در هنگامی که باید برای چیرگی بر چالشها ازجمله یورش دشمن، یارگیری اجتماعی کرد، پا پیش نخواهد گذاشت. نوسازی اجتماعی تنها یک سازه علمی یا پندارهای جامعهشناختی در کارهای دانشگاهی نیست. نوسازی اجتماعی بایستهای برای پایداری جامعه است. فقر فراگیر و فرسودگی منبعهای ملی را نمیتوان با روشهای اندرزبنیاد و دستورنامههای اداری مهار کرد. ما برای درمان فرسودگی اجتماعی و بازسازی اجتماعی-فرهنگی ناگزیر هستیم مسئله بزرگ اقتصادی را چارهجویی کنیم و اقتصاد سازوکارهایی دارد که اگر نادیده گرفته شوند، زیر چرخهای فولادیاش ساختار و سازوکارهای اجتماعی و فرهنگی قربانی بزرگ خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.