|

راه پرپیچ‌و‌خم چوگان

فرهاد نظری : چوگان، شاید کهن‌ترین بازی گروهی در جهان است که امروزه در بسیاری از کشورهای جهان بازی می‌شود. این بازی در ایران ابداع شده و گفته می‌شود دست‌کم در دوره هخامنشیان، چوگان‌ بازی می‌کرده‌اند. از وضع چوگان در پیش از روزگار هخامنشیان خبری در دست نیست، اما روایت مشهوری هست که داریوش سوم برای اسکندر مقدونی گوی و چوگان فرستاد و او را به جای جنگ و ستیز به چوگان‌بازی دعوت کرد. صرف‌نظر از اینکه این روایت چقدر واقعیت دارد، اهمیت و قدمت چوگان در اذهان ایرانیان را نشان می‌دهد. در دوره‌های تاریخی پس از هخامنشیان، اسناد و مدارک فراوانی در دست است که درجه اهمیت این بازی را نزد ایرانیان نشان می‌دهد. چوگان در میان ایرانیان چنان اهمیت و رونق داشته که پدران، فرزندانشان را از افراط در چوگان‌زدن بر حذر می‌داشته‌اند. باب نوزدهم کتاب گران‌سنگ «قابوس‌نامه» راجع به آداب چوگان‌زدن و پرهیز در افراط است. صاحب «قابوس‌نامه» می‌گوید میراث گذشتگان و آنچه استادان گذشته نهاده‌اند هریک حکمتی و فایده‌ای دارد و حکمت چوگان‌زدن، روش و آموزش رزم و توانمندشدن است. بازی چوگان، مشق رزم بوده و آن را با جنگ و کارزار برابر دانسته‌اند. سرداران و سپهسالاران و امرا و فرماندهان، چابکی، شجاعت و توانایی‌ها و هنرشان را در میدان چوگان به رخ می‌کشیدند.
اخبار و افسانه‌هایی شیرین و شنیدنی درباره چوگان در کتاب‌های تاریخ و روایت‌ها و نقل‌های شفاهی به جا مانده است. ماجرای شاپور و اردشیر ساسانی یکي از آنهاست. در اکثر تاریخ‌نامه‌ها مانند «تاریخ بلعمی» ـ که سرگذشت ساسانیان را گفته‌اند ـ این ماجرا نقل شده و خلاصه آن این است که اردشیر، فرزندش را از روی شجاعت و چابکی در بازی چوگان شناخت. چوگان یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین جلوه‌های میراث فرهنگی ماست. شاید کمتر عنصری در میان میراث فرهنگی عظیم ما ایرانیان باشد که به اندازه چوگان در ادب و فرهنگ و هنر و امثال و حِکَم ایرانیان تأثیر کرده باشد. چوگان بن‌مایه و مضمون و موضوع بسیاری از شاهکارهای فرهنگ و هنر و ادب ایران است. زبردست‌ترین هنرمندان ایرانی در طی تاریخ، آثار فاخر و بی‌بدیلی با موضوع چوگان آفریده‌اند. یک نمونه این آثار، میدان نقش جهان اصفهان است. در میان اشعار و کلام سخنوران و خداوندان شعر فارسی، نمونه‌های زیبا و بی‌نظیری با موضوع و محتوای چوگان دیده می‌شود. در کلام شاعران و عارفان و اندیشمندان ایرانی، میدان چوگان، تمثیلی از جهان و زندگی در آن است. درباره ارزش‌های فرهنگی و تاریخی چوگان اگر سخن گفته شود مثنوی هفتاد من کاغذ می‌شود. در یک کلام، همین بس که این بازی در 16 آذر 1396 در فهرست میراث بشری یونسکو به ثبت رسید و این بازی، از آن تاریخ به بعد فقط میراث ایرانیان نیست، بلکه میراث همه افراد بشر در زمان حال و آینده است. پس از ثبت جهانی چوگان، وظیفه دولت و مردم ایران، پاسداری و ترویج این میراث کهن و ارزشمند است. نباید فراموش کنیم که وقتی چوگان را ثبت جهانی کردیم، ضمن پرونده متعهد شدیم اقداماتی برای پاسدارای و ترویج چوگان انجام دهیم.
چوگان راه پُرپیچ‌وخمی پیموده و از گزند حوادث جان به در برده تا به دست ما رسیده است. اکنون وظیفه ماست که از آن پاسداری کنیم و این گنیجینه گران‌قدر نیاکان‌مان را به آیندگان بسپاریم. برای پاسداری و ترویج چوگان کارهای مؤثر و مفیدی انجام شده و کارهای دیگری هست که باید جامه عمل بپوشد. کار اصلی را چوگان‌بازان کرده‌اند و چراغِ این میراث را در روزهای سخت و شرایط صعب فروزان نگه داشته‌اند. بی‌تردید یکی از آنها آقای حمزه ایلخانی‌زاده است که از هرچه داشته برای پاسداری و ترویج چوگان دریغ نکرده است. وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایشان را به‌عنوان گنجینه زنده بشری شناخت و نامش را در فهرست حاملان میراث فرهنگی ناملموس ثبت کرد.
در کنار کار سترگ چوگان‌بازان، کارهای دیگری برای پاسداری و ترویج چوگان در سال‌های اخیر انجام شده که ثبت آن در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری در یونسکو مهم‌ترینش است. همچنین پژوهش و انتشار کتاب‌هایی درباره چوگان مانند کتاب‌ «تاریخ چوگان در ایران و سرزمین‌های عربی» به قلم استاد فقید آذرتاش آذرنوش که خود از چوگان‌بازان پیش‌کسوت بود و کتاب‌های دیگری چون «گوی و چوگان». از دیگر رویدادهای فراموش‌نشدنی در این مسیر زنده‌کردن بازی چوگان در میدان نقش جهان بعد از چند سده بود. همه می‌دانند که میدان نقش جهان، کهن‌ترین میدان چوگان موجود در جهان است. ابعاد و تناسبات میدان، به‌منظور بازی چوگان محاسبه، طراحی و اجرا شده؛ اما محوطه‌سازی و احداث حوض و آب‌نما و باغچه‌بندی میدان در‌ چند دهه گذشته، امکان چوگان‌بازی در میدان را از بین برده است. این میدان با این ایده و رویکرد طراحی شده که کف میدان عاری و خالی از هر گونه مستحدثاتی باشد که هم بتوان در آن چوگان بازی کرد و هم بتوان رُخ و منظر جداره‌های میدان بناهای شاخص آن را نظاره کرد. ابعاد و تناسبات میدان و جانمایی هریک از بناهای شاخص آن، یعنی مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ‌لطف‌الله، عالی‌قاپو و سردر قیصریه براساس حساب و کتاب دقیق طراحی و محاسبه شده است. اگرچه، بیش از 50 سال از عمر این حوض و باغچه‌ها می‌گذرد، اما نباید فراموش کرد این عناصر موجب اغتشاش دید و منظر میدان شده است. این محوطه‌سازی و باغچه‌بندی در کف میدان، صرف‌نظر از اینکه دید و منظر میدان را مغشوش کرده، موجب ازبین‌رفتن یکی از عناصر و ارکان مهم میدان شده و آن عرصه چوگان در میدان است. معماران و شهرسازان و مورخان تاریخ و هنر، معمولا میدان نقش جهان را این‌طور معرفی کرده‌اند که این میدان چهار عنصر شاخص دارد: مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ‌لطف‌الله، عالی‌قاپو، و سردر قیصریه. آنها از کف میدان که عرصه چوگان است غافل بوده‌اند. حال آنکه کفِ میدان که بر مبنای الزامات بازی چوگان طراحی شده، از عناصر اصلی و مؤثر در شکل‌گیری، تناسبات، کلّیت و جانمایی بناهای شاخص آن است. مادامی که کف و عرصه میدان برای چوگان‌بازی احیا نشود، اصالت کالبدی و کارکردی میدان ناقص است. کلام پایانی اینکه یکی از کارهای ناتمام در راه پاسداری از چوگان، بازگرداندن کف میدان نقش جهان به وضع اصلی و اجرای بازی‌ چوگان در آن است. اهمیت، اعتبار، اصالت و قدمتِ میدان نقش‌ جهان به قدری است که می‌باید مهم‌ترین و معتبرترین مسابقات چوگان در آن برگزار شود.

فرهاد نظری : چوگان، شاید کهن‌ترین بازی گروهی در جهان است که امروزه در بسیاری از کشورهای جهان بازی می‌شود. این بازی در ایران ابداع شده و گفته می‌شود دست‌کم در دوره هخامنشیان، چوگان‌ بازی می‌کرده‌اند. از وضع چوگان در پیش از روزگار هخامنشیان خبری در دست نیست، اما روایت مشهوری هست که داریوش سوم برای اسکندر مقدونی گوی و چوگان فرستاد و او را به جای جنگ و ستیز به چوگان‌بازی دعوت کرد. صرف‌نظر از اینکه این روایت چقدر واقعیت دارد، اهمیت و قدمت چوگان در اذهان ایرانیان را نشان می‌دهد. در دوره‌های تاریخی پس از هخامنشیان، اسناد و مدارک فراوانی در دست است که درجه اهمیت این بازی را نزد ایرانیان نشان می‌دهد. چوگان در میان ایرانیان چنان اهمیت و رونق داشته که پدران، فرزندانشان را از افراط در چوگان‌زدن بر حذر می‌داشته‌اند. باب نوزدهم کتاب گران‌سنگ «قابوس‌نامه» راجع به آداب چوگان‌زدن و پرهیز در افراط است. صاحب «قابوس‌نامه» می‌گوید میراث گذشتگان و آنچه استادان گذشته نهاده‌اند هریک حکمتی و فایده‌ای دارد و حکمت چوگان‌زدن، روش و آموزش رزم و توانمندشدن است. بازی چوگان، مشق رزم بوده و آن را با جنگ و کارزار برابر دانسته‌اند. سرداران و سپهسالاران و امرا و فرماندهان، چابکی، شجاعت و توانایی‌ها و هنرشان را در میدان چوگان به رخ می‌کشیدند.
اخبار و افسانه‌هایی شیرین و شنیدنی درباره چوگان در کتاب‌های تاریخ و روایت‌ها و نقل‌های شفاهی به جا مانده است. ماجرای شاپور و اردشیر ساسانی یکي از آنهاست. در اکثر تاریخ‌نامه‌ها مانند «تاریخ بلعمی» ـ که سرگذشت ساسانیان را گفته‌اند ـ این ماجرا نقل شده و خلاصه آن این است که اردشیر، فرزندش را از روی شجاعت و چابکی در بازی چوگان شناخت. چوگان یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین جلوه‌های میراث فرهنگی ماست. شاید کمتر عنصری در میان میراث فرهنگی عظیم ما ایرانیان باشد که به اندازه چوگان در ادب و فرهنگ و هنر و امثال و حِکَم ایرانیان تأثیر کرده باشد. چوگان بن‌مایه و مضمون و موضوع بسیاری از شاهکارهای فرهنگ و هنر و ادب ایران است. زبردست‌ترین هنرمندان ایرانی در طی تاریخ، آثار فاخر و بی‌بدیلی با موضوع چوگان آفریده‌اند. یک نمونه این آثار، میدان نقش جهان اصفهان است. در میان اشعار و کلام سخنوران و خداوندان شعر فارسی، نمونه‌های زیبا و بی‌نظیری با موضوع و محتوای چوگان دیده می‌شود. در کلام شاعران و عارفان و اندیشمندان ایرانی، میدان چوگان، تمثیلی از جهان و زندگی در آن است. درباره ارزش‌های فرهنگی و تاریخی چوگان اگر سخن گفته شود مثنوی هفتاد من کاغذ می‌شود. در یک کلام، همین بس که این بازی در 16 آذر 1396 در فهرست میراث بشری یونسکو به ثبت رسید و این بازی، از آن تاریخ به بعد فقط میراث ایرانیان نیست، بلکه میراث همه افراد بشر در زمان حال و آینده است. پس از ثبت جهانی چوگان، وظیفه دولت و مردم ایران، پاسداری و ترویج این میراث کهن و ارزشمند است. نباید فراموش کنیم که وقتی چوگان را ثبت جهانی کردیم، ضمن پرونده متعهد شدیم اقداماتی برای پاسدارای و ترویج چوگان انجام دهیم.
چوگان راه پُرپیچ‌وخمی پیموده و از گزند حوادث جان به در برده تا به دست ما رسیده است. اکنون وظیفه ماست که از آن پاسداری کنیم و این گنیجینه گران‌قدر نیاکان‌مان را به آیندگان بسپاریم. برای پاسداری و ترویج چوگان کارهای مؤثر و مفیدی انجام شده و کارهای دیگری هست که باید جامه عمل بپوشد. کار اصلی را چوگان‌بازان کرده‌اند و چراغِ این میراث را در روزهای سخت و شرایط صعب فروزان نگه داشته‌اند. بی‌تردید یکی از آنها آقای حمزه ایلخانی‌زاده است که از هرچه داشته برای پاسداری و ترویج چوگان دریغ نکرده است. وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایشان را به‌عنوان گنجینه زنده بشری شناخت و نامش را در فهرست حاملان میراث فرهنگی ناملموس ثبت کرد.
در کنار کار سترگ چوگان‌بازان، کارهای دیگری برای پاسداری و ترویج چوگان در سال‌های اخیر انجام شده که ثبت آن در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری در یونسکو مهم‌ترینش است. همچنین پژوهش و انتشار کتاب‌هایی درباره چوگان مانند کتاب‌ «تاریخ چوگان در ایران و سرزمین‌های عربی» به قلم استاد فقید آذرتاش آذرنوش که خود از چوگان‌بازان پیش‌کسوت بود و کتاب‌های دیگری چون «گوی و چوگان». از دیگر رویدادهای فراموش‌نشدنی در این مسیر زنده‌کردن بازی چوگان در میدان نقش جهان بعد از چند سده بود. همه می‌دانند که میدان نقش جهان، کهن‌ترین میدان چوگان موجود در جهان است. ابعاد و تناسبات میدان، به‌منظور بازی چوگان محاسبه، طراحی و اجرا شده؛ اما محوطه‌سازی و احداث حوض و آب‌نما و باغچه‌بندی میدان در‌ چند دهه گذشته، امکان چوگان‌بازی در میدان را از بین برده است. این میدان با این ایده و رویکرد طراحی شده که کف میدان عاری و خالی از هر گونه مستحدثاتی باشد که هم بتوان در آن چوگان بازی کرد و هم بتوان رُخ و منظر جداره‌های میدان بناهای شاخص آن را نظاره کرد. ابعاد و تناسبات میدان و جانمایی هریک از بناهای شاخص آن، یعنی مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ‌لطف‌الله، عالی‌قاپو و سردر قیصریه براساس حساب و کتاب دقیق طراحی و محاسبه شده است. اگرچه، بیش از 50 سال از عمر این حوض و باغچه‌ها می‌گذرد، اما نباید فراموش کرد این عناصر موجب اغتشاش دید و منظر میدان شده است. این محوطه‌سازی و باغچه‌بندی در کف میدان، صرف‌نظر از اینکه دید و منظر میدان را مغشوش کرده، موجب ازبین‌رفتن یکی از عناصر و ارکان مهم میدان شده و آن عرصه چوگان در میدان است. معماران و شهرسازان و مورخان تاریخ و هنر، معمولا میدان نقش جهان را این‌طور معرفی کرده‌اند که این میدان چهار عنصر شاخص دارد: مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ‌لطف‌الله، عالی‌قاپو، و سردر قیصریه. آنها از کف میدان که عرصه چوگان است غافل بوده‌اند. حال آنکه کفِ میدان که بر مبنای الزامات بازی چوگان طراحی شده، از عناصر اصلی و مؤثر در شکل‌گیری، تناسبات، کلّیت و جانمایی بناهای شاخص آن است. مادامی که کف و عرصه میدان برای چوگان‌بازی احیا نشود، اصالت کالبدی و کارکردی میدان ناقص است. کلام پایانی اینکه یکی از کارهای ناتمام در راه پاسداری از چوگان، بازگرداندن کف میدان نقش جهان به وضع اصلی و اجرای بازی‌ چوگان در آن است. اهمیت، اعتبار، اصالت و قدمتِ میدان نقش‌ جهان به قدری است که می‌باید مهم‌ترین و معتبرترین مسابقات چوگان در آن برگزار شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.