سیاست ترکیه در قبال عراق از گذشته تا آینده
مهمت آلاکا . تحلیلگر امور عراق
چند روز پیش از برگزاری انتخابات پارلمانی عراق، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه، ظاهراً با هدف متحدکردن آرای اهل سنت، با محمد الحلبوسی و خمیس الخنجر، دو سیاستمدار سنی عراقی که رقیب یکدیگر محسوب میشوند، دیدار کرد. این اقدام توجهات را به رویکرد جدید آنکارا در قبال جوامع سنی عراق جلب کرد؛ هرچند آنها با یکدیگر متحد نشدند؛ اما ترکیه از نتایج انتخابات رضایت دارد. ترکیه با توجه به پیوندهای تاریخی و ایدئولوژیک و همچنین مجاورت جغرافیایی، برای روابط خود با سنیهای عراق اهمیت قائل است. با این حال، آنکارا در اولین سالهای پس از حمله آمریکا و متحدانش به عراق نفوذ نسبتا محدودی در این كشور داشت و در تلاش بود تا سنیها را در دوره پس از سرنگونی صدام حسین، در فرایند سیاسی این کشور جای دهد. دراینمیان، از زمانی که حزب عدالت و توسعه اردوغان به قدرت رسید، گرایشهای قوی سنی این حزب، موجب نگرانی سیاستمداران شیعه عراق شده است؛ اما آنکارا حتی زمانی که سنیهای عراق را به ورود به صحنه سیاسی کشور ترغیب میکرد، روابط خود را با سیاستمداران شیعه عراقی، مانند نوری المالکی، نخستوزیر سابق عراق، نیز توسعه داد. مالکی یک سال پس از رویکارآمدن به آنکارا سفر کرد. اردوغان، نخستوزیر وقت ترکیه، نیز متعاقبا برای اولین بار به بغداد رفت و پیشنهاد کمک به بازسازی این کشور جنگزده را از طریق دهها یادداشت تفاهم ارائه کرد. هرچند روابط ترکیه با مالکی شروع خوبی داشت؛ اما با افزایش فشار بغداد بر سنیها، ازجمله کاهش سرمایهگذاری در مناطق سنینشین و ظاهرا بازداشتهای خودسرانه، این روابط با شکست مواجه شد. ترکیه بهتدریج از سیاستمداران سنی مخالف با مالکی حمایت کرد و درعینحال به اقلیم کردستان عراق که روابط پرتنشی با دولت مرکزی در بغداد داشت، نزدیکتر شد. این تلقی از گرایشهای ترکیه، با آنچه در پی انتخابات پارلمانی عراق 2010 رخ داد، تقویت شد. در آن زمان آنکارا از ائتلاف عراقیه ایاد علاوی که سنیها پشتیبان آن بودند، حمایت کرد. هرچند عراقیه موفق شد دو کرسی بیشتر از ائتلاف دولت قانوني مالکی که ۸۹ کرسی را از آن خود کرده بود، به دست آورد، نخستوزیر وقت با حمایت ضمنی ایران و آمریکا برای دور دوم انتخاب شد. این امر منجر به تشدید تنشها با ترکیه شد و سیاست سنی عراق را علنا فرقهای کرد. پس از ظهور داعش در تابستان 2014 میلادی، ترکیه به نیروهای سنی عراقی که در عملیات آزادسازی موصل شرکت داشتند، آموزش نظامی داد. پس از آن، به نظر میرسد آنکارا متوجه شده است که سیاست سنیمحورش باید تغییر کند. به طور خاص، همهپرسی استقلال اقلیم کردستان، ترکیه را بر آن داشت که سیاستی جدید، با محوریت بغداد اتخاذ کند. عناصر دیگری نیز در این تغییر رویکرد دخیل بودهاند. بهعنوان مثال، آنکارا زمانی از نظر جغرافیایی و تاریخی در موصل تأثیرگذار بود. با این حال، پس از ظهور و شکست داعش، نفوذ ترکیه در این منطقه، به دلیل حضور گروههای مسلح و به موازات آن ازدسترفتن رهبران سنی عراق که به طور سنتی از سوی ترکها حمایت میشدند، کاهش یافت. این تحولات نشان داد که سیاست آنکارا در عراق نمیتواند متکی بر یک گروه باشد. در واقع، درحالیکه ترکیه در طول این مدت ارتباط خود را با تمام بازیگران اصلی عراق حفظ کرده بود، سازمانهای مردمنهاد ترکیه نهفقط با ترکمنها یا سنیهای عراق، بلکه با سایر جوامع این کشور نیز بهعنوان بخشی از دیپلماسی مسیر دو، تعامل داشتند. نکته مهم این است که این رویکرد از تعهد آنکارا به تمامیت ارضی عراق حکایت دارد. ترکیه همچنین همکاری با سیاستمداران جدید سنی در عراق را در دستور کار قرار داد و بازیگران سنی که آنکارا طی دو دهه گذشته از آنها حمایت کرده بود، عمدتا ناپدید شدهاند و رهبران جوانتر و عملگرا مانند حلبوسی، رئیس فعلی پارلمان، جایگزین آنها شدند. در این شرایط، ترکیه از اینکه گروههای طرفدار ایران در انتخابات پارلمانی امسال عراق شکست خوردهاند، خرسند است. در این انتخابات، جنبش صدر، حزب دموکرات کردستان و جبهه تقدم حلبوسی، یا موفق به کسب تعداد بیشتری کرسی شدند یا دستکم کرسیهای پیشین خود را حفظ کردند. برای ترکیه، اینکه سنیها در صحنه بمانند و شیعیان دچار اختلاف شوند، نتیجهای نیست که بتواند به آن معترض باشد. آنکارا میداند که سنیهای عراق در چنین سناریویی نسبتا ضعیف خواهند بود و بهراحتی میتوان آنها را کنترل کرد. با این حال ترکها همچنین واقفاند که دولتی در بغداد که از گروههای قدرتمند طرفدار ایران تشکیل شده باشد، سنیها را مجبور خواهد کرد که بیشتر با تهران هماهنگ شوند. ترکیه همچنین میداند که هرگونه سیاست سنیمحور شکست خواهد خورد. همچنین واضح است که آنکارا با عبور از مرزهای فرقهای، بیشتر در دل مردم عراق جای خواهد یافت و اعتماد نخبگان سیاسی عراق را به دست خواهد آورد. این اقدامات همچنین میتواند به ترکیه در راستای غلبه بر روابط پرتنش با برخی گروههای شیعه کمک کند؛ این امر بهویژه در رابطه با نگرانیهای امنیتی اولویت پیدا میکند. در مجموع، اگر آنکارا به سیاست سنیمحور خود ادامه دهد، در روابطش با گروهها و دولتهای عراقی در فضای سیاسیای که تحت سلطه شیعیان است، با مشکلاتی مواجه خواهد شد.
چند روز پیش از برگزاری انتخابات پارلمانی عراق، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه، ظاهراً با هدف متحدکردن آرای اهل سنت، با محمد الحلبوسی و خمیس الخنجر، دو سیاستمدار سنی عراقی که رقیب یکدیگر محسوب میشوند، دیدار کرد. این اقدام توجهات را به رویکرد جدید آنکارا در قبال جوامع سنی عراق جلب کرد؛ هرچند آنها با یکدیگر متحد نشدند؛ اما ترکیه از نتایج انتخابات رضایت دارد. ترکیه با توجه به پیوندهای تاریخی و ایدئولوژیک و همچنین مجاورت جغرافیایی، برای روابط خود با سنیهای عراق اهمیت قائل است. با این حال، آنکارا در اولین سالهای پس از حمله آمریکا و متحدانش به عراق نفوذ نسبتا محدودی در این كشور داشت و در تلاش بود تا سنیها را در دوره پس از سرنگونی صدام حسین، در فرایند سیاسی این کشور جای دهد. دراینمیان، از زمانی که حزب عدالت و توسعه اردوغان به قدرت رسید، گرایشهای قوی سنی این حزب، موجب نگرانی سیاستمداران شیعه عراق شده است؛ اما آنکارا حتی زمانی که سنیهای عراق را به ورود به صحنه سیاسی کشور ترغیب میکرد، روابط خود را با سیاستمداران شیعه عراقی، مانند نوری المالکی، نخستوزیر سابق عراق، نیز توسعه داد. مالکی یک سال پس از رویکارآمدن به آنکارا سفر کرد. اردوغان، نخستوزیر وقت ترکیه، نیز متعاقبا برای اولین بار به بغداد رفت و پیشنهاد کمک به بازسازی این کشور جنگزده را از طریق دهها یادداشت تفاهم ارائه کرد. هرچند روابط ترکیه با مالکی شروع خوبی داشت؛ اما با افزایش فشار بغداد بر سنیها، ازجمله کاهش سرمایهگذاری در مناطق سنینشین و ظاهرا بازداشتهای خودسرانه، این روابط با شکست مواجه شد. ترکیه بهتدریج از سیاستمداران سنی مخالف با مالکی حمایت کرد و درعینحال به اقلیم کردستان عراق که روابط پرتنشی با دولت مرکزی در بغداد داشت، نزدیکتر شد. این تلقی از گرایشهای ترکیه، با آنچه در پی انتخابات پارلمانی عراق 2010 رخ داد، تقویت شد. در آن زمان آنکارا از ائتلاف عراقیه ایاد علاوی که سنیها پشتیبان آن بودند، حمایت کرد. هرچند عراقیه موفق شد دو کرسی بیشتر از ائتلاف دولت قانوني مالکی که ۸۹ کرسی را از آن خود کرده بود، به دست آورد، نخستوزیر وقت با حمایت ضمنی ایران و آمریکا برای دور دوم انتخاب شد. این امر منجر به تشدید تنشها با ترکیه شد و سیاست سنی عراق را علنا فرقهای کرد. پس از ظهور داعش در تابستان 2014 میلادی، ترکیه به نیروهای سنی عراقی که در عملیات آزادسازی موصل شرکت داشتند، آموزش نظامی داد. پس از آن، به نظر میرسد آنکارا متوجه شده است که سیاست سنیمحورش باید تغییر کند. به طور خاص، همهپرسی استقلال اقلیم کردستان، ترکیه را بر آن داشت که سیاستی جدید، با محوریت بغداد اتخاذ کند. عناصر دیگری نیز در این تغییر رویکرد دخیل بودهاند. بهعنوان مثال، آنکارا زمانی از نظر جغرافیایی و تاریخی در موصل تأثیرگذار بود. با این حال، پس از ظهور و شکست داعش، نفوذ ترکیه در این منطقه، به دلیل حضور گروههای مسلح و به موازات آن ازدسترفتن رهبران سنی عراق که به طور سنتی از سوی ترکها حمایت میشدند، کاهش یافت. این تحولات نشان داد که سیاست آنکارا در عراق نمیتواند متکی بر یک گروه باشد. در واقع، درحالیکه ترکیه در طول این مدت ارتباط خود را با تمام بازیگران اصلی عراق حفظ کرده بود، سازمانهای مردمنهاد ترکیه نهفقط با ترکمنها یا سنیهای عراق، بلکه با سایر جوامع این کشور نیز بهعنوان بخشی از دیپلماسی مسیر دو، تعامل داشتند. نکته مهم این است که این رویکرد از تعهد آنکارا به تمامیت ارضی عراق حکایت دارد. ترکیه همچنین همکاری با سیاستمداران جدید سنی در عراق را در دستور کار قرار داد و بازیگران سنی که آنکارا طی دو دهه گذشته از آنها حمایت کرده بود، عمدتا ناپدید شدهاند و رهبران جوانتر و عملگرا مانند حلبوسی، رئیس فعلی پارلمان، جایگزین آنها شدند. در این شرایط، ترکیه از اینکه گروههای طرفدار ایران در انتخابات پارلمانی امسال عراق شکست خوردهاند، خرسند است. در این انتخابات، جنبش صدر، حزب دموکرات کردستان و جبهه تقدم حلبوسی، یا موفق به کسب تعداد بیشتری کرسی شدند یا دستکم کرسیهای پیشین خود را حفظ کردند. برای ترکیه، اینکه سنیها در صحنه بمانند و شیعیان دچار اختلاف شوند، نتیجهای نیست که بتواند به آن معترض باشد. آنکارا میداند که سنیهای عراق در چنین سناریویی نسبتا ضعیف خواهند بود و بهراحتی میتوان آنها را کنترل کرد. با این حال ترکها همچنین واقفاند که دولتی در بغداد که از گروههای قدرتمند طرفدار ایران تشکیل شده باشد، سنیها را مجبور خواهد کرد که بیشتر با تهران هماهنگ شوند. ترکیه همچنین میداند که هرگونه سیاست سنیمحور شکست خواهد خورد. همچنین واضح است که آنکارا با عبور از مرزهای فرقهای، بیشتر در دل مردم عراق جای خواهد یافت و اعتماد نخبگان سیاسی عراق را به دست خواهد آورد. این اقدامات همچنین میتواند به ترکیه در راستای غلبه بر روابط پرتنش با برخی گروههای شیعه کمک کند؛ این امر بهویژه در رابطه با نگرانیهای امنیتی اولویت پیدا میکند. در مجموع، اگر آنکارا به سیاست سنیمحور خود ادامه دهد، در روابطش با گروهها و دولتهای عراقی در فضای سیاسیای که تحت سلطه شیعیان است، با مشکلاتی مواجه خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.