|

یادداشتی درباره اردشیر محصص

آخرین روایت‌ها

حسین گنجی

«ما هرگز نخواهیم دانست که چه زمانی در تیرگی دوره‌‌های گذشته، انسان برای نخستین بار آواز خواند، رقصید، مجسمه ساخت یا بر سنگ و دیوار نقاشی کرد، اما این را می‌دانیم که انسانی که نقاشی کرد، تیزبین‌تر و کنجکاوتر از انسان‌های دیگر بود. هیچ‌کس نمی‌تواند با اطمینان و قاطعیت بگوید که انسان اولیه شکارچی یا ابزارساز و کشاورز بود، اما در هنرمندبودن او تردیدی نیست». على‌اصغر قره‌باغی، منتقد ایرانی، در کتاب «هنر نقد هنری» به گواه تاریخ و آنچه امروز به دست ما رسیده است، هنرمندان را اولین روایتگران تاریخ می‌داند که با نگاه متفاوت و تیزبینی که داشته‌اند، توانسته‌اند با زبان تصویر وضعیت و زمانه خود و آنچه پیرامون آنها می‌گذشته را به روایت درآورند که خود این روایت از آنچه روایت شده مهم‌تر است. امروز هم یکی از پراهمیت‌ترین کارکردهای هنرمند - در کنار البته دیگر اقشار که به مدد تمدن به وجود آمده‌اند - در کنار زیبایی‌شناسی و دیگر وجوه هنری، همین روایتگری وضعیت موجود و احوال زمانه خود است. وضعیتی که هر قشری، از روزنامه‌نگار، تا نویسنده، از معمار تا سیاست‌مدار، هر‌کدام به طریقی سعی در بیان آن در آثار خود دارند و بدان می‌پردازند. اما هنوز کلان‌روایت‌ها به مدد همان تیزهوشی و توانمندی و قدرت بیانگری تصویری به دست هنرمندان است. به‌خصوص در هنر اگر به سراغ طراحی و کاریکاتور برویم که فضای آن امکان ترسیم و ارائه گزارشی از وضعیت موجود و روایتگری بیشتر را نیز می‌دهد. کاریکاتور این امکان را در اختیار هنرمند می‌گذارد تا از چارچوب معمول و رسمی در نقاشی و طراحی خارج شود و به فرم‌های غیرواقعی و اغراق‌شده‌ای بپردازد که معنای آنچه را می‌خواهد بیان کرده و آن را امکان‌پذیر‌تر کند.

اگر بپذیریم که هنرمند به جای کلمات از خطوط بهره می‌برد و به جای سخنرانی‌های طولانیِ یک روشنفکر و گزارش‌های میدانی یک روزنامه‌نگار به مدد رنگ‌ها و حرکت قلم حرفش را به میدان می‌کشد، اردشیر محصص دارای قوی‌ترین نثر، بکرترین اندیشه‌ها و دقیق‌ترین روایت‌ها در زمانه ما و در این ژانر است. احمد شاملو درباره زبان و روایتی که محصص به دست ما رسانده است می‌گوید: «اگر قلم عبید چاقوی جراحی است، قلم اردشیر نیز چنین است- برای من این هر دو، ثباتان کاراکترهای جامعه‌اند. نشان‌دهندگان حماقت‌ها، طمع‌ها، یالانچی پهلوانی‌ها، خودپسندی‌ها... آدم‌های او آدم‌های آشنای جامعه‌اند ماییم و همسایگانمان». درست در دوره‌ای که هنرمندانی ایرانی دربند زیبایی‌شناسی آثار مدرنیسم بودند او خود را از اسارت زیبایی‌شناسی جدا کرد و به معنا و آنچه قرار است گفته شود اصالت و اهمیت داد، اتفاقی که هم‌اکنون نیز امری معاصر و جسورانه شناخته می‌شود. به این اعتبار او را باید بی‌لکنت‌ترین راوی زمانه معاصر دانست؛ «کار من به نوعی یک گزارش است. من تلاش می‌کنم تا جایی که می‌توانم راوی صادق وقایع پیرامونم باشم». احمد شاملو در جای دیگر و در تفسیر آنچه اردشیر محصص سعی در بیانش داشته، روزگاری نوشت: «اگر بخواهیم بپذیریم که کاریکاتورها، بیانی اغراق‌آمیز از واقعیت‌اند، آن‌گاه طرح‌های اردشیر کاریکاتور نیست. حداقل برای ما، اطرافیان و کسانی که با درد و رنج چهره‌های کارهایش آشناییم. اردشیر علاوه بر یک هنرمند با‌استعداد و توانا، واقع‌گرایی تیزبین باقی می‌ماند. او صورتگر و تصویرساز واقعیت پیرامونش است». همان چیزی که در ابتدا قره‌باغی در تعریف خود از انسانی که به هنر رو می‌آورد در برابر دیگر انسان‌ها بدان اشاره می‌کند. با وجودی که هنرمند از همان جامعه و مثل دیگر انسان‌هاست ولی دو تفاوت اساسی در نوع نگاه او وجود دارد که او را از دیگر افراد جامعه متفاوت می‌سازد؛ «یکی ابزار کار و زبان بیانی او و دیگری حساسیتش نسبت به پدیده‌ها و اتفاقاتی که دور و برش می‌افتد و نسبت به آنها واکنش و رویکردی متفاوت با دیگر افراد نشان می‌‌دهد». هنرمند با استفاده از عوامل دیداری، شنیداری و نوشتاری واقعیت‌های بیرونی را تبدیل به اثر هنری می‌کند و وقتی این مسائل و موضوعات در قالب هنر جای گرفت، تأثیرش از خود واقعیت به مراتب بیشتر، ماندگار‌تر و مؤثرتر خواهد بود. آثار محصص از نوع قدرتمند چنین هنرمندی است، گزارش‌هایی بکر از زمانه پرماجرا که بخش عمده‌ای از آنها هنوز زنده هستند، نفس می‌کشند و اعتبار دارند. روایت‌هایی که وابسته به زمان نیستند هرچند برآمده از زمانه هنرمند است و حاصل نگاه تیزبین و مکاشفات او هستند. آنچه در نمایشگاه انفرادی اردشیر محصص با عنوان «کارهای متأخر» در گالری آرتیییشن در حال برگزاری است، آخرین روایت‌هایی‌ است که از او به ما رسیده است. طراحی‌های متأخر اردشیر به مراتب اکسپرسیوتر، خشن‌تر و بیانگرتر نیز هستند و علاوه بر تصویرهای شجاعانه، ما در آنها انبوهی از تاش‌های بی‌پروا و بدون آداب و ترتیب را که بخشی از خاصیت آثار و کارهای اوست، شاهد هستیم. آنچه امروز و در این نمایشگاه پیش‌روی مخاطب قرار گرفته، تکه‌های قابل تأمل از آخرین روایت‌های بر‌جای‌مانده از اردشیر محصصی است که امروز باید او را طراح - گزارشگر کم‌نظیر زمانه معاصر ایران بدانیم.

«ما هرگز نخواهیم دانست که چه زمانی در تیرگی دوره‌‌های گذشته، انسان برای نخستین بار آواز خواند، رقصید، مجسمه ساخت یا بر سنگ و دیوار نقاشی کرد، اما این را می‌دانیم که انسانی که نقاشی کرد، تیزبین‌تر و کنجکاوتر از انسان‌های دیگر بود. هیچ‌کس نمی‌تواند با اطمینان و قاطعیت بگوید که انسان اولیه شکارچی یا ابزارساز و کشاورز بود، اما در هنرمندبودن او تردیدی نیست». على‌اصغر قره‌باغی، منتقد ایرانی، در کتاب «هنر نقد هنری» به گواه تاریخ و آنچه امروز به دست ما رسیده است، هنرمندان را اولین روایتگران تاریخ می‌داند که با نگاه متفاوت و تیزبینی که داشته‌اند، توانسته‌اند با زبان تصویر وضعیت و زمانه خود و آنچه پیرامون آنها می‌گذشته را به روایت درآورند که خود این روایت از آنچه روایت شده مهم‌تر است. امروز هم یکی از پراهمیت‌ترین کارکردهای هنرمند - در کنار البته دیگر اقشار که به مدد تمدن به وجود آمده‌اند - در کنار زیبایی‌شناسی و دیگر وجوه هنری، همین روایتگری وضعیت موجود و احوال زمانه خود است. وضعیتی که هر قشری، از روزنامه‌نگار، تا نویسنده، از معمار تا سیاست‌مدار، هر‌کدام به طریقی سعی در بیان آن در آثار خود دارند و بدان می‌پردازند. اما هنوز کلان‌روایت‌ها به مدد همان تیزهوشی و توانمندی و قدرت بیانگری تصویری به دست هنرمندان است. به‌خصوص در هنر اگر به سراغ طراحی و کاریکاتور برویم که فضای آن امکان ترسیم و ارائه گزارشی از وضعیت موجود و روایتگری بیشتر را نیز می‌دهد. کاریکاتور این امکان را در اختیار هنرمند می‌گذارد تا از چارچوب معمول و رسمی در نقاشی و طراحی خارج شود و به فرم‌های غیرواقعی و اغراق‌شده‌ای بپردازد که معنای آنچه را می‌خواهد بیان کرده و آن را امکان‌پذیر‌تر کند.

اگر بپذیریم که هنرمند به جای کلمات از خطوط بهره می‌برد و به جای سخنرانی‌های طولانیِ یک روشنفکر و گزارش‌های میدانی یک روزنامه‌نگار به مدد رنگ‌ها و حرکت قلم حرفش را به میدان می‌کشد، اردشیر محصص دارای قوی‌ترین نثر، بکرترین اندیشه‌ها و دقیق‌ترین روایت‌ها در زمانه ما و در این ژانر است. احمد شاملو درباره زبان و روایتی که محصص به دست ما رسانده است می‌گوید: «اگر قلم عبید چاقوی جراحی است، قلم اردشیر نیز چنین است- برای من این هر دو، ثباتان کاراکترهای جامعه‌اند. نشان‌دهندگان حماقت‌ها، طمع‌ها، یالانچی پهلوانی‌ها، خودپسندی‌ها... آدم‌های او آدم‌های آشنای جامعه‌اند ماییم و همسایگانمان». درست در دوره‌ای که هنرمندانی ایرانی دربند زیبایی‌شناسی آثار مدرنیسم بودند او خود را از اسارت زیبایی‌شناسی جدا کرد و به معنا و آنچه قرار است گفته شود اصالت و اهمیت داد، اتفاقی که هم‌اکنون نیز امری معاصر و جسورانه شناخته می‌شود. به این اعتبار او را باید بی‌لکنت‌ترین راوی زمانه معاصر دانست؛ «کار من به نوعی یک گزارش است. من تلاش می‌کنم تا جایی که می‌توانم راوی صادق وقایع پیرامونم باشم». احمد شاملو در جای دیگر و در تفسیر آنچه اردشیر محصص سعی در بیانش داشته، روزگاری نوشت: «اگر بخواهیم بپذیریم که کاریکاتورها، بیانی اغراق‌آمیز از واقعیت‌اند، آن‌گاه طرح‌های اردشیر کاریکاتور نیست. حداقل برای ما، اطرافیان و کسانی که با درد و رنج چهره‌های کارهایش آشناییم. اردشیر علاوه بر یک هنرمند با‌استعداد و توانا، واقع‌گرایی تیزبین باقی می‌ماند. او صورتگر و تصویرساز واقعیت پیرامونش است». همان چیزی که در ابتدا قره‌باغی در تعریف خود از انسانی که به هنر رو می‌آورد در برابر دیگر انسان‌ها بدان اشاره می‌کند. با وجودی که هنرمند از همان جامعه و مثل دیگر انسان‌هاست ولی دو تفاوت اساسی در نوع نگاه او وجود دارد که او را از دیگر افراد جامعه متفاوت می‌سازد؛ «یکی ابزار کار و زبان بیانی او و دیگری حساسیتش نسبت به پدیده‌ها و اتفاقاتی که دور و برش می‌افتد و نسبت به آنها واکنش و رویکردی متفاوت با دیگر افراد نشان می‌‌دهد». هنرمند با استفاده از عوامل دیداری، شنیداری و نوشتاری واقعیت‌های بیرونی را تبدیل به اثر هنری می‌کند و وقتی این مسائل و موضوعات در قالب هنر جای گرفت، تأثیرش از خود واقعیت به مراتب بیشتر، ماندگار‌تر و مؤثرتر خواهد بود. آثار محصص از نوع قدرتمند چنین هنرمندی است، گزارش‌هایی بکر از زمانه پرماجرا که بخش عمده‌ای از آنها هنوز زنده هستند، نفس می‌کشند و اعتبار دارند. روایت‌هایی که وابسته به زمان نیستند هرچند برآمده از زمانه هنرمند است و حاصل نگاه تیزبین و مکاشفات او هستند. آنچه در نمایشگاه انفرادی اردشیر محصص با عنوان «کارهای متأخر» در گالری آرتیییشن در حال برگزاری است، آخرین روایت‌هایی‌ است که از او به ما رسیده است. طراحی‌های متأخر اردشیر به مراتب اکسپرسیوتر، خشن‌تر و بیانگرتر نیز هستند و علاوه بر تصویرهای شجاعانه، ما در آنها انبوهی از تاش‌های بی‌پروا و بدون آداب و ترتیب را که بخشی از خاصیت آثار و کارهای اوست، شاهد هستیم. آنچه امروز و در این نمایشگاه پیش‌روی مخاطب قرار گرفته، تکه‌های قابل تأمل از آخرین روایت‌های بر‌جای‌مانده از اردشیر محصصی است که امروز باید او را طراح - گزارشگر کم‌نظیر زمانه معاصر ایران بدانیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.