|

ماشین ادبی شاملو

شیما بهره‌مند

احمد شاملو در نامه‌ای خطاب به مرتضی کیوان، در روزهای نخستِ سال 1331، از مردمی می‌نویسد که دوست‌داشتن یک قلب قرمز و پرضربان را با «نوعی ریای پلیسانه» اشتباه می‌کنند، مردمی که انگار نمی‌خواستند شاعر دوستشان داشته باشد و با این‌همه، شاملو از خطر نفرت می‌گریزد و از کینه‌های پاکِ خود درمی‌گذرد تا مردمی را که به‌تعبیر او «دوستان ما دشمن‌وار پرستیده‌اند»، به «زلالی قطره اشکی» بسراید. به‌رغم همه این‌ شکوه‌ها، مردم و سرودن از مردم، تنها امیدی است که شاعر برای ادامه زیستن به آن نیاز دارد. به نظر می‌‌رسد سیاست ادبیِ شاملو و هم‌فکرانش برای کنارزدن هرگونه انفعال و افسردگی و سرخوردگی از جامعه، این بود تا به دنبال اخوت ادبی باشند، و ساختارها و نحو زبان را دگرگون کنند، همان ساختاری که قوام‌دهنده روابط قدرت بودند. زبان را به تحرک وادارند و ادبیاتی خلق کنند که معطوف است به مردمی که مفقودند. این سیاستِ ادبی که به مفهوم «ادبیات اقلیت» نزدیک است، مردمی را در مرکز خود قرار می‌دهد که باید از نو ابداع‌شان کرد. این است که شاملو در عینِ ناامیدی از دوست‌داشتن به مردم پناه می‌برد و از ناممکنیِ ننوشتن سخن می‌گوید. حدود یک ماه پس از نامه شاملو، مرتضی کیوان نامه‌ای به تاریخ 29 اردیبهشتِ1331 از رشت به او می‌نویسد و آن‌طور که از قراین برمی‌آید پاسخی به نامه اخیر شاملو است: «من درباره آن نامه‌ات که درباره خودت و عشقت و امید بارورت و دردهای مرموز عاطفه بشری نوشته بودی سکوت می‌کنم زیرا هرچه بگویم یاوه است. تو - در یک کلمه- حق داری...» و بی‌درنگ می‌نویسد: «اما یادت باشد که تو و مردم با هم هستید. فرض جدایی هم صحیح نیست و امکان ندارد. تا زمانی که تو در دامن گهواره مردم بزرگ می‌شوی در میان آنان و با آنانی. اگر کسانی باشند که تو خیال می‌کنی می‌خواهند میان تو و مردم پرده بکشند، یقین داشته باش کوشش بی‌حاصلی خواهند کرد. صدای تو به مردم می‌رسد». کیوان باور دارد که این صدا باید دعوت‌کننده باشد و به مردم نشان دهد چه کسی به‌ سوی آنها آمده است تا نیرو بگیرد و خودش را دریابد. او از شاعری سخن می‌گوید که دردها، خشم‌های مردم را می‌سراید و ترانه‌ساز امید و شادی آن‌هاست، شاعری که عشق شخصی خود را در عشق به مردم حل می‌کند. نزدیک به همان تلقی که از ادبیات اقلیت وجود دارد، که همه‌چیز در آن سیاسی است و فضای محصور آن هر ماجرای فردی را وامی‌دارد تا بی‌درنگ با سیاست مرتبط شود و به امر جمعی بپیوندد. ادبیاتی که در آن همه‌چیز ارزشی جمعی پیدا می‌کند و بیانی جمعی می‌سازد. این پیوند یا به تعبیر مرتضی کیوان حل‌شدنِ امر شخصی در امر جمعی، شبیه به محو‌شدنِ سوژه در فرایند اقلیت‌شدن است. طرفه آنکه هر قدر نویسنده (شاعر) در حاشیه‌های اجتماع باشد، این موقعیت امکانات بیشتری برای بیان اجتماع ممکن دیگری و ساختن ابزاری برای رسیدن به آگاهی دیگری در اختیار او قرار می‌دهد. اینجاست که دلوز و گوتاری از «ماشین ادبی» سخن به میان می‌آورند که ماشین انقلابی است و مقدر است شرایط بیان جمعی را فراهم کند؛ «شرایطی که در جاهای دیگر مفقود است: مسئله ادبیاتْ مردم است». بر اساس این تلقی از ادبیات و نوشتن نزد کیوان بود که به قولِ شاهرخ مسکوب، «کیوان نوشتن را از سیاست و سیاست را از نوشتن جدا نمی‌دانست و «‌چون مبارزی سیاسی در تلاش بود تا سنگرهای مطبوعاتی را یکی‌یکی به‌ دست آورد». کیوان در ابتدای نامه‌اش به احمد شاملو با اشاره به شعرِ «با تقدیم احترامات فائقه» از کولی که در یکی از مجامع کارگری مورد توجه قرار گرفته می‌نویسد: «جرقه‌ها شروع شده است. امید ما روشن می‌شود. ما به دنبال راهی می‌رویم که کارگر بپسندد. مردم چه می‌خواهند: همین و بس. این راهنمای ماست». بعد، اشاره می‌کند به تجدید شکل و تغییر کیفیت مجله «کبوتر صلح» که قرار است ماهانه شود و قطعش بزرگ‌تر و سطح مطالبش بالاتر برود و تکان بخورد و متعلق به نسل امروز بشود. شماره نخستِ مجله را هم با شور و شوق در وصفِ آن، ضمیمه نامه می‌کند و می‌فرستد تا شاملو را ترغیب کند به همکاری و تأکید می‌کند که «مردم هنر اصیل می‌خواهند و هنرمندان از آنها نیروها. این دادوستد است که هنر را به شکل شایسته خود خواهد رسانید. کوشش هنرورانی چون تو در این زمینه از مهم‌ترین عوامل رسیدن به هدف مطلوب است» و البته کیوان جز قدرتِ حاکم حواسش به ادبای کهنه‌پرست هم هست که راه را بر هرگونه آزادی و نوگرایی‌ بسته و آنان را به سمتِ اقلیت‌شدنی سوق داده بودند که امکانی بود برای راه‌انداختن ماشین ادبی. مرتضی کیوان، شاعرْ را مفسر دردها و رنج‌های بشر می‌داند و خطاب به شاملو می‌نویسد: «تو می‌دانی که باید به مردم ایمان داشت. این ایمان به تو نور می‌بخشد... برای تو اینها که نوشتن به‌کلی زائد بود. فقط با هم تجدید عهد می‌کنیم و برای تو که زبان منی زبان دیگر لازم نیست. بگذار درد تو در شعر تو بخندد» و باز تکرار می‌کند که «تو می‌دانی که دردهای بشر امروز چقدر فراوان است. دنیای آبستن رنج و آبستن نشاط: این است تصویر قرن ما. و کسانی مانند تو، که چون یک آبشار عاطفه بر کوهسار بزرگ بشر می‌ریزند [از دامن خود بشر] باید تصویر، کارِ چهره این قرن و آدم‌های آن باشد... اگر روزی زندان سخن را کوشش تو و علاقه‌مندان تو باز کنند چه سرودها که سراسر وطن ما را فراخواهد گرفت و چه نشاط که زنده خواهد شد. هیچ‌چیز تو را -احمد من- نمی‌تواند از دوست‌داشتن باز بدارد و همین راز بزرگی توست. زنده‌ماندن و سخن خود را زنده‌نگاه‌داشتن... و من می‌دانم که تو در مردم ریشه می‌دوانی و تو از مردم نیرو می‌گیری».
به تعبیر ژیل دلوز، هنرمندان بزرگْ مردم را برمی‌انگیزند و در عین حال می‌بینند که «مردمان با آنها نیستند»: او از مالارمه، رمبو، کلی، برگ شاهد می‌آورد و معتقد است هنرمندان تنها می‌توانند مردم را برانگیزند، نیاز آنها به مردم دقیقاً در مرکز کارشان است. شاملو در نامه‌اش به مرتضی کیوان دیگر یک سوژه سخنگو نیست، بلکه تنها می‌خواهد باورش به مردم را که در آستانه کم‌رنگ‌شدن است و در عین حال تنها امیدی که به آن چنگ می‌زند، بازیابی کند. مسئله شعرِ او مردم است که با وجود تمام رنج‌ها و فاصله‌ها بنا دارد همچون قطره اشکی آن را بسراید. اما شاملو از کدام مردم سخن می‌گوید؟ از مردمی که دوست‌داشتن را از او دریغ می‌کنند و از دانستنِ رازش طفره می‌روند. این مردم که شاملو در عین نسبت با آنان از درک‌نشدن توسط آنان گلایه دارد، مردمی که مرتضی کیوان در سراسر نامه‌اش به شاملو وعده دیدارشان را می‌دهد، بی‌شک نمی‌تواند توده‌های به‌انقیاد‌درآمده جامعه باشد، که برعکس، این مردم واقعی اما ناموجودند، مفقودند. از همین نامه پیداست که شاملو سعی دارد به نیروهای کینه‌توزی و وجدان معذب که شاعر را از زندگی پس می‌رانند آری بگوید و با شناسایی این نیروهای شَر به‌جای ندیدگرفتن‌شان، آنها را در آثارش نیز به ثبت برساند تا شاید راهی برای مقابله با آنها پیدا شود.
منابع:
- کتابِ مرتضی کیوان، به کوشش شاهرخ مسکوب، نشر فرهنگ جاوید
- کافکا: به‌ سوی ادبیات اقلیت، ژیل دلوز، فلیکس گوتاری، ترجمه شاپور بهیان، نشر ماهی
- مهم «شدنِ انقلابی» است، گفت‌وگوی آنتونیو نگری با ژیل دلوز، ترجمۀ حسین خدادادی، ‌سایت ترجمان

احمد شاملو در نامه‌ای خطاب به مرتضی کیوان، در روزهای نخستِ سال 1331، از مردمی می‌نویسد که دوست‌داشتن یک قلب قرمز و پرضربان را با «نوعی ریای پلیسانه» اشتباه می‌کنند، مردمی که انگار نمی‌خواستند شاعر دوستشان داشته باشد و با این‌همه، شاملو از خطر نفرت می‌گریزد و از کینه‌های پاکِ خود درمی‌گذرد تا مردمی را که به‌تعبیر او «دوستان ما دشمن‌وار پرستیده‌اند»، به «زلالی قطره اشکی» بسراید. به‌رغم همه این‌ شکوه‌ها، مردم و سرودن از مردم، تنها امیدی است که شاعر برای ادامه زیستن به آن نیاز دارد. به نظر می‌‌رسد سیاست ادبیِ شاملو و هم‌فکرانش برای کنارزدن هرگونه انفعال و افسردگی و سرخوردگی از جامعه، این بود تا به دنبال اخوت ادبی باشند، و ساختارها و نحو زبان را دگرگون کنند، همان ساختاری که قوام‌دهنده روابط قدرت بودند. زبان را به تحرک وادارند و ادبیاتی خلق کنند که معطوف است به مردمی که مفقودند. این سیاستِ ادبی که به مفهوم «ادبیات اقلیت» نزدیک است، مردمی را در مرکز خود قرار می‌دهد که باید از نو ابداع‌شان کرد. این است که شاملو در عینِ ناامیدی از دوست‌داشتن به مردم پناه می‌برد و از ناممکنیِ ننوشتن سخن می‌گوید. حدود یک ماه پس از نامه شاملو، مرتضی کیوان نامه‌ای به تاریخ 29 اردیبهشتِ1331 از رشت به او می‌نویسد و آن‌طور که از قراین برمی‌آید پاسخی به نامه اخیر شاملو است: «من درباره آن نامه‌ات که درباره خودت و عشقت و امید بارورت و دردهای مرموز عاطفه بشری نوشته بودی سکوت می‌کنم زیرا هرچه بگویم یاوه است. تو - در یک کلمه- حق داری...» و بی‌درنگ می‌نویسد: «اما یادت باشد که تو و مردم با هم هستید. فرض جدایی هم صحیح نیست و امکان ندارد. تا زمانی که تو در دامن گهواره مردم بزرگ می‌شوی در میان آنان و با آنانی. اگر کسانی باشند که تو خیال می‌کنی می‌خواهند میان تو و مردم پرده بکشند، یقین داشته باش کوشش بی‌حاصلی خواهند کرد. صدای تو به مردم می‌رسد». کیوان باور دارد که این صدا باید دعوت‌کننده باشد و به مردم نشان دهد چه کسی به‌ سوی آنها آمده است تا نیرو بگیرد و خودش را دریابد. او از شاعری سخن می‌گوید که دردها، خشم‌های مردم را می‌سراید و ترانه‌ساز امید و شادی آن‌هاست، شاعری که عشق شخصی خود را در عشق به مردم حل می‌کند. نزدیک به همان تلقی که از ادبیات اقلیت وجود دارد، که همه‌چیز در آن سیاسی است و فضای محصور آن هر ماجرای فردی را وامی‌دارد تا بی‌درنگ با سیاست مرتبط شود و به امر جمعی بپیوندد. ادبیاتی که در آن همه‌چیز ارزشی جمعی پیدا می‌کند و بیانی جمعی می‌سازد. این پیوند یا به تعبیر مرتضی کیوان حل‌شدنِ امر شخصی در امر جمعی، شبیه به محو‌شدنِ سوژه در فرایند اقلیت‌شدن است. طرفه آنکه هر قدر نویسنده (شاعر) در حاشیه‌های اجتماع باشد، این موقعیت امکانات بیشتری برای بیان اجتماع ممکن دیگری و ساختن ابزاری برای رسیدن به آگاهی دیگری در اختیار او قرار می‌دهد. اینجاست که دلوز و گوتاری از «ماشین ادبی» سخن به میان می‌آورند که ماشین انقلابی است و مقدر است شرایط بیان جمعی را فراهم کند؛ «شرایطی که در جاهای دیگر مفقود است: مسئله ادبیاتْ مردم است». بر اساس این تلقی از ادبیات و نوشتن نزد کیوان بود که به قولِ شاهرخ مسکوب، «کیوان نوشتن را از سیاست و سیاست را از نوشتن جدا نمی‌دانست و «‌چون مبارزی سیاسی در تلاش بود تا سنگرهای مطبوعاتی را یکی‌یکی به‌ دست آورد». کیوان در ابتدای نامه‌اش به احمد شاملو با اشاره به شعرِ «با تقدیم احترامات فائقه» از کولی که در یکی از مجامع کارگری مورد توجه قرار گرفته می‌نویسد: «جرقه‌ها شروع شده است. امید ما روشن می‌شود. ما به دنبال راهی می‌رویم که کارگر بپسندد. مردم چه می‌خواهند: همین و بس. این راهنمای ماست». بعد، اشاره می‌کند به تجدید شکل و تغییر کیفیت مجله «کبوتر صلح» که قرار است ماهانه شود و قطعش بزرگ‌تر و سطح مطالبش بالاتر برود و تکان بخورد و متعلق به نسل امروز بشود. شماره نخستِ مجله را هم با شور و شوق در وصفِ آن، ضمیمه نامه می‌کند و می‌فرستد تا شاملو را ترغیب کند به همکاری و تأکید می‌کند که «مردم هنر اصیل می‌خواهند و هنرمندان از آنها نیروها. این دادوستد است که هنر را به شکل شایسته خود خواهد رسانید. کوشش هنرورانی چون تو در این زمینه از مهم‌ترین عوامل رسیدن به هدف مطلوب است» و البته کیوان جز قدرتِ حاکم حواسش به ادبای کهنه‌پرست هم هست که راه را بر هرگونه آزادی و نوگرایی‌ بسته و آنان را به سمتِ اقلیت‌شدنی سوق داده بودند که امکانی بود برای راه‌انداختن ماشین ادبی. مرتضی کیوان، شاعرْ را مفسر دردها و رنج‌های بشر می‌داند و خطاب به شاملو می‌نویسد: «تو می‌دانی که باید به مردم ایمان داشت. این ایمان به تو نور می‌بخشد... برای تو اینها که نوشتن به‌کلی زائد بود. فقط با هم تجدید عهد می‌کنیم و برای تو که زبان منی زبان دیگر لازم نیست. بگذار درد تو در شعر تو بخندد» و باز تکرار می‌کند که «تو می‌دانی که دردهای بشر امروز چقدر فراوان است. دنیای آبستن رنج و آبستن نشاط: این است تصویر قرن ما. و کسانی مانند تو، که چون یک آبشار عاطفه بر کوهسار بزرگ بشر می‌ریزند [از دامن خود بشر] باید تصویر، کارِ چهره این قرن و آدم‌های آن باشد... اگر روزی زندان سخن را کوشش تو و علاقه‌مندان تو باز کنند چه سرودها که سراسر وطن ما را فراخواهد گرفت و چه نشاط که زنده خواهد شد. هیچ‌چیز تو را -احمد من- نمی‌تواند از دوست‌داشتن باز بدارد و همین راز بزرگی توست. زنده‌ماندن و سخن خود را زنده‌نگاه‌داشتن... و من می‌دانم که تو در مردم ریشه می‌دوانی و تو از مردم نیرو می‌گیری».
به تعبیر ژیل دلوز، هنرمندان بزرگْ مردم را برمی‌انگیزند و در عین حال می‌بینند که «مردمان با آنها نیستند»: او از مالارمه، رمبو، کلی، برگ شاهد می‌آورد و معتقد است هنرمندان تنها می‌توانند مردم را برانگیزند، نیاز آنها به مردم دقیقاً در مرکز کارشان است. شاملو در نامه‌اش به مرتضی کیوان دیگر یک سوژه سخنگو نیست، بلکه تنها می‌خواهد باورش به مردم را که در آستانه کم‌رنگ‌شدن است و در عین حال تنها امیدی که به آن چنگ می‌زند، بازیابی کند. مسئله شعرِ او مردم است که با وجود تمام رنج‌ها و فاصله‌ها بنا دارد همچون قطره اشکی آن را بسراید. اما شاملو از کدام مردم سخن می‌گوید؟ از مردمی که دوست‌داشتن را از او دریغ می‌کنند و از دانستنِ رازش طفره می‌روند. این مردم که شاملو در عین نسبت با آنان از درک‌نشدن توسط آنان گلایه دارد، مردمی که مرتضی کیوان در سراسر نامه‌اش به شاملو وعده دیدارشان را می‌دهد، بی‌شک نمی‌تواند توده‌های به‌انقیاد‌درآمده جامعه باشد، که برعکس، این مردم واقعی اما ناموجودند، مفقودند. از همین نامه پیداست که شاملو سعی دارد به نیروهای کینه‌توزی و وجدان معذب که شاعر را از زندگی پس می‌رانند آری بگوید و با شناسایی این نیروهای شَر به‌جای ندیدگرفتن‌شان، آنها را در آثارش نیز به ثبت برساند تا شاید راهی برای مقابله با آنها پیدا شود.
منابع:
- کتابِ مرتضی کیوان، به کوشش شاهرخ مسکوب، نشر فرهنگ جاوید
- کافکا: به‌ سوی ادبیات اقلیت، ژیل دلوز، فلیکس گوتاری، ترجمه شاپور بهیان، نشر ماهی
- مهم «شدنِ انقلابی» است، گفت‌وگوی آنتونیو نگری با ژیل دلوز، ترجمۀ حسین خدادادی، ‌سایت ترجمان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.