چپگرایی در «عصر ما»
سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی پس از سیر تطوری که به تشکیل دوباره آن در اوایل دهه ۷۰ انجامید، در زمینه اقتصاد نظراتی مشخص داشت و این نظرات در ارگان تأثیرگذار آن، «عصر ما»، ترویج میشد. بازخوانی این دیدگاهها، امروز یحتمل برای اعضای خود سازمان -که دیگر به شکل سازمان وجود ندارد- هم خالی از جاذبه نباشد. این مطلب شماره چهارم از مجموعه «بررسی مواضع اقتصادی احزاب» است که اینبار به این صورت منتشر میشود و انتشار شمارههای بعدی آن به همان شکل پیشین خواهد بود.
نخستین شمارهها: چپ اسلامی به معنای اکمل
امروز اگر بشنوید كسی معترض «خصوصیسازی» است، به «دولت كوچك» میتازد، اقتصاد «بازار آزاد» را بهعنوان ناسزا به كار میگیرد و حرف از ناشایستی وابستگی به «سرمایهداری جهانی» میزند، قطعا فكر نمیكنید عضو سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی بوده است؛ اما سال ۷۳ برای سازمان سال دیگری است.
در اولین شماره ارگان سازمان، عصر ما، به تاریخ ۲۷ مهر سال ۱۳۷۳، دوره دوم ریاستجمهوری هاشمیرفسنجانی، در تحلیلی از علت گرانیهای وقت میخوانیم: «پدیده گرانی ذاتی و از لوازم پذیرش مدل «اقتصاد بازار آزاد» (گیومهها در متن است) و «سیاست تعدیل» در كشور ماست... در چنین شرایطی شاهد تعدیل نیروی انسانی در مؤسسات دولتی با شعار «خصوصیسازی» و «دولت كوچك» هستیم». گزارش در ادامه از فشار مضاعف بازار آزاد به اقشار مستضعف و محروم سخن میگوید و آنها را «پایگاه اجتماعی انقلاب و نظام» میخواند و نتیجهای ترسناك را تصویر میكند: «افزایش نارضایتیها و احتمالا بروز بحرانهای سیاسی». شاید امروز پایگاه اجتماعی نظام را اینگونه تشخیصدادن تبدیل به گفتمان رسمی نظام شده باشد، اما در سال ۷۳، در دوره اوج تیزرانی پروژه «دروازههای باز» و آنهم در بستر مطلبی با ادبیاتی مشخصا چپگرایانه از سوی حزبی اصلاحطلب (در آینده) نكتهای است كه ارزش تأمل دارد. پیشبینی وقوع بحرانهای سیاسی خود دیگر نكته شایان تأمل است. اینكه متن از بحرانهای سیاسی دقیقا چه منظوری دارد، میتوان آن را پیشگویی حزب از شورشهای شهری سال ۱۳۷۴ در ایران در اعتراض به
اوضاع معیشتی و تورم افسارگسیخته آن زمان تفسیر کرد كه اوج آن در فقیرنشینترین حاشیههای تهران بود که دولت هاشمی در برخورد با آن چنان کرد که کرد.
اما پیشنهادهای سازمان برای حل مشكل جذابتر است. نخست «نظام سهمیهبندی كالاهای اساسی میبایست با قدرت و وسعت بیش از پیش اجرا و تعاونیهای مصرف... و كارگری و كارمندی مجددا احیا شود» و در درازمدت «كاهش مصرف ازطریق سهمیهبندی، تغییر الگوی مصرف چند سال اخیر و توقف همیشگی سیاست دروازههای باز» كه این بند آخر -از اسمها نترسیم- جز كمونیسم چینی چیزی به ذهن نمیآورد.
«عصر ما» از ابتدا وزنه اقتصادی سنگینی دارد. در شماره ۲۵ آبان۱۳۷۳ مطلب تحلیلی مفصلی با نام «نقدی بر سیاستها و عملكردهای برنامه پنجساله اول توسعه» منتشر شده است. برنامههای توسعه از سال ۱۳۶۸ و با كناررفتن دولت میرحسین موسوی و رویكارآمدن هاشمیرفسنجانی بهعنوان رئیسجمهور ایران تدوین شد. برنامه اول از سال 1368 تا 1372 بود. تاریخ برنامههای بلندمدت اقتصادی در ایران به سال 1327 بازمیگردد. ایران جزء نخستین كشورهایی بود كه برنامه توسعه بلندمدت تدوین كرد. نخستین احساسات جهانی درباره برنامههای توسعه این بود كه كاری است كمونیستی تا كینزِ بیبدیل این تصور را عوض كرد. بههرحال، برنامههای اولیه توسعه در ایران كه سرنوشت خوبی نیافتند.
اما نقد سازمان بر برنامه توسعه اول. جمله را بخوانید: «...نقد و بررسی مزبور در واقع تحلیل وضع موجود است...» اگر یكیگرفتن برنامه اقتصادی جامعه و وضع موجود آن كافی نیست و هنوز نیاز به شاهدی برای طنین كمونیستی این موضع هست یك خط پایینتر را بخوانید: «این دوره را میتوان دوره «پروستریكای جمهوریاسلامی» تلقی كرد كه در آن سیاستهای 10ساله اول انقلاب مورد چالشهای جدی قرار گرفت»، جدا از تحلیل تكنیكال سیاستهای اقتصادی كه احتمالا ازسوی حزبی سیاسی در دهه ۷۰ كاری قابل توجه بوده است، نتیجهگیریهای سیاسی موجود در این گزارش مفصل حكایت از جهت مشخص آن دارد: «در این دوره شعار خصوصیسازی... جو و فضای عمومی جامعه را آماده رشد بیش از پیش طبقه سرمایهدار (البته قشر دلال و غیر مولد) كرد...و در صورت عدم تجدیدنظر در سیاستها، شرایطی شبیه شرایط كشورهای سرمایهداری در قرون ۱۸ و ۱۹ و یا برزیل و تركیه امروز، بر جامعه و اقشار فرودست آن حاكم شود». اشاره به وضعیت برزیل در سال ۱۳۷۳ كه مطابق باشد با سال ۱۹۹۴ تضمناتی دارد. این دوره نخستین سالهای پایان حكومت نظامی است و تازه در كشور انتخابات سراسری برگزار شده است و در همین سال دومین
رئیسجمهور كشور سركار آمده است. اما سیاستهایی كه در دولت پیشین پیگیری میشد مشخصا خصوصیسازی گسترده و كاهش شدید نقش دولت بود. نیروهای چپگرای زمان بهشدت منتقد برنامههای كشوری مانند برزیل بودند كه طنین آن را در تحلیل سازمان میشود دید. بههرطریق موضع سازمان دراینباره مشخص است و البته نشان از توجه بسیار جدی حزب به جریانهای روز دارد. گزارش، سپس به مقایسه وضع فعلی با دوره میرحسین موسوی میپردازد و دوره مناسب برای مقایسه را سالهای ۶۱ تا ۶۴ میداند كه از آن به عنوان دوران شكوفایی یاد میشود آن هم در حالیكه «رشد و توسعه، شكوفایی و رونق اقتصادی و همچنین رفاه نسبی این دوره در حالی شكل گرفت كه كه صحبتی از «سرمایهگذاری خارجی»، «ادغام در بازار جهانی» و... در میان نیامد و كشور حتی یك دلار بدهی خارجی نداشت، سیاست «آزادسازی» و «برداشتن كنترلهای دولتی» مطرح نبود و توزیع عادلانه كالاهای مورد نیاز مردم كه از سوی بعضی محافل سیاسی ضد تولیدی و ضد رفاه تلقی میشد و میشود، جریان داشت». درباره دیدگاههای اقتصادی سازمان باز هم خواهیم آورد. اما فعلا به یك مطلب بسیار مهم در حوزه سیاسی كه به اقتصاد مربوط است،
بپردازیم.
اعتراض به خصوصیكردن آموزش: بازار، مشكل كشور در «همه عرصهها است»
اگر امروز سری به صفحات شخصی و رسمی جوانهای چپگرا بزنید اعتراض به خصوصیكردن آموزش قطعا از مواردی است كه به آن برخواهید خورد. نكتهای كه در شماره نهم آذر 73 نشریه سازمان هم به آن برمیخورید. این شماره یك مجموعه كمونیستی-سوسیالیستی كامل است. مطلبی كه با یك شوخی آغاز میشود و آن اینکه خداوند برای اعطای علم به پیغمبر از مكانیسم بازار استفاده نكرد و قبلیت را در نظر گرفت. مطلب بهطوركلی در اعتراض به شروع كار مدارس غیرانتفاعی است. پولیشدن آموزش در دوران ریاستجمهوری هاشمی شروع شد و خاتمی با جدیت آن را پی گرفت، مشعل را دست احمدینژاد داد و روحانی از این میراث حفاظت كرد؛ تا جایی كه امروز ایران از نظر عدالت آموزشی وضعیتی چنان فاجعهبار دارد كه براساس آمار رسمی دولتی با بررسی سه دانشگاه برتر به این نتیجه رسیدهاند كه بیش از 60 درصد از دانشجوهای آن به سه دهك بالای جامعه تعلق دارند.
این جمله از جان رالز نیست، چون جامعه ایران در آن زمان هنوز او را نمیشناخت اما جا دارد با جملهای از او اشتباه گرفته شود كه «نابرابری در امر آموزش سایر نابرابریها را بازتولید و نهادینه میكند» و در یك جمله دیگر كار را تمام میكند «مكانیسم بازار اخلاق نمیشناسد و این مهمترین مشكل كشور ما در همه عرصهها است».
مهارت سازمانی: برچسبزنی
برچسبزنی را در معنای منفی به كار نمیبریم. سازمان نخستین گروه درون ساختار حاكمیت ایران بود كه بر پایه تحلیل مشخص خطوط سیاسی مختلف درون نظام سیاسی ایران را تفكیك كرد. مسئله تفكیك «خودی» و «غیرخودی» هنوز هم برای سازمان فحش میخرد. چه از درون حاكمیت چه از بیرون. اما از حق نباید گذشت كه سازمان بهعنوان یك جریان سیاسی پس از انقلاب حساسیت ایدئولوژیكی داشت كه دیگران - به جز گروههایی كه حذف شده بودند و بررسی برآورد آنها از وضعیت بحثی جداگانه میطلبد- كه در عرصه بودند میشود ادعا كرد بهكلی از آن غافل بودند. مبنای این تقسیمبندی عمدتا اقتصادی است. در شماره چهارشنبه نهم آذر سال ۱۳۷۳ مقالهای تحلیلی چاپ شده است با نام «نقد مواضع اقتصادی یك جریان فكری». این جریان فكری «فرصتطلب» كه تا چند هفته گذشته با «هرگونه دخالت دولت مخالفت میورزید» ناگهان طرفدار مبارزه با گرانفروشی شده است و سپس برچسب زاده میشود: «این جریان را ما در این نوشتار «راست سنتی» مینامیم» كه البته طیف گستردهای را دربر میگیرد و كار سازمان یككاسه كردن این جریان پراكنده است كه موضع اقتصادی آن را میتوان اینگونه خلاصه كرد كه «جوهره اندیشه اقتصادی
آن مبتنیبر نوعی سرمایهداری سنتی و دلال همراه با گرایشات ضدسرمایهداری صنعتی و مدرن است. خود را آلترناتیو و جانشین اقتصادی سرمایهداران صنعتی پیش از انقلاب میداند و هرگونه دخالت دولت در اقتصاد را عملی ضدطبیعی-ضدالهی قلمداد میكند» و «بخش دولتی نیز در اقتصاد باید به حداقل ممكن تقلیل پیدا كند و صرفا به ابزار تسهیلكنندهای برای بخش خصوصی تبدیل گردد».
در نظر این گروه راهحل فقر نه در «دگرگونكردن در ساخت و مناسبات اقتصادی جامعه» (به ادبیات دقت كنید) بلكه در تشویق «تجار مسلمان» و «بازاریان متعهد» در انفاق و صدقه و «تشكیل صندوقهای قرضالحسنه به جای بانكهای دولتی است». این قسمت را مفصلا نقل میكنیم؛ چراكه یادآور بسیاری از بحثهای امروز سیاست ایران است كه در نظر راست سنتی «كمونیسم و چگالی آن با میزان دولت در اقتصاد سنجیده البته طرد میشود. سرمایهداری غربی نیز به سبب اخلاقی و فساد شخصی ناپسند است. برخی لایههای بهغایت واپسمانده این جناح تا همین اواخر با هرگونه برنامهریزی اقتصادی در كشور مخالفت میكردند». بااینحال این گروه قبل از انقلاب به دلایل خود به صفوف انقلاب پیوستند؛ اما تكوین آنها به سالهای ۶۰ و ۶۱ بازمیگردد. در این مطلب حتی با اصطلاح «سرمایهداری كمپرادور» برخورد میكنیم؛ اما طبقهبندی کامل سازمان از نیروهای سیاسی که بنای کار سیاسی در ایران شد و حتی به متون دانشگاهی راه یافت، به این قرار است:
طبقهبندی نیروهای سیاسی
۱) طیف جریانات و گروههای راست سنتی كه همان جناح راست قدیمی است.
۲) طیف جریانات و گروههای «چپ» كه همان جناح چپ قدیمی است.
۳) طیف جریانات و گروههای «راست مدرن» كه در واقع طیفی جدید و اكثرا برآمده از «راست سنتی» و «چپ» است.
۴) طیف جریانات و گروههای «چپ جدید» كه در واقع طیفی جدید و عمدتا برآمده از طیف «چپ» یا گروههایی است كه بهطوركامل در هیچیك از طیفبندیهای راست و چپ قدیم نمیگنجیدند.
«چپ جدید»: هشدار سازمان درباره وقوع قتلهای زنجیرهای
در شمارههای بعدی سازمان به شكل وسواسگونهای در چند شماره به مواضع راست سنتی پرداخته است؛ اما شاید تشخیص «چپ مدرن» را بتوان شاهکار سیاسی سازمان دانست. تازه در شماره چهارم اسفند ۱۳۷۳ میفهمیم كه كیستند «جوانان انقلابی و حزباللهی پرشور و خشمگین كه حل مشكل ضدانقلاب را در برخورد فیزیكی با آنها میدیدند و در قالب «تیپهای حزبالله موتورسوار به شكار منافقین، طرفداران بنیصدر و بعدها بیحجابها میپرداختند». تحلیل سازمان از این طیف بسیار جذاب است؛ خصوصا نام چپ بر آنها نهادن اهمیت ویژهای دارد؛ چراكه اولا نشریات آنها در زمان خود واقعا بوی چپ میداد و در خلأ نیروهای چپ سكولار در ایران بعضا جوانانی را كه به دنبال شكار نبودند، نیز جلب میكرد. ثانیا فرزندان خلف این جریان امروز جوانانی هستند كه عملا از ماركس نام میبرند، به فعالیتهای كارگری علاقهمندی نشان میدهند و از اساس دیگر میتوان نام چپ بر آنها گذاشت؛ هرچند همچنان به شکل اسمی در دایره راست قرار میگیرند که امروز نام اصولگرایی دارد.
اما توصیف سازمان از چپ جدید اینگونه است: برداشت جریان فكری «چپ جدید» از دین و شریعت اسلامی تلفیقی از برداشتهای سنتگرایانه و نوآورانه موردی به نظر میرسد». خشن هستند و آنارشیسم و هرجومرجطلبی بر رفتار سیاسی آن سایه افكنده و بهشدت از نظر فكری متشتت و بیانسجاماند». به «انقلاب دائم» باور دارند و میخواهند از تبدیل «نهضت به نظام» جلوگیری كنند. به استقلال و عدم وابستگی به خارج بهشدت حساسیت دارند و در زمینه تسلیحاتی خودكفایی كامل میخواهند و «شاید مناسبترین الگوی استقلال اقتصادی طیف مزبور، كشور آلبانی در زمان حاكمیت كمونیستها و «انور خوجه» باشد». در شماره 17 اسفند 1373 باز گزارشی درباره چپ جدید چاپ شده است. سازمان معتقد است اینها مانند راست سنتی اما به دلایل دیگر با آزادی مخالف هستند. این گروه، برخلاف راست سنتی كه خواستار تمركز قدرت در دست فقها هستند، «توتالیتر» است. این طیف از نظر كسب هویت سیاسی مستقل «طیفی جدید به لحاظ تاریخی است»، نه به سنت وفادار است و نه به مدرنیته. هر نوع تبادل فرهنگی را با غرب توطئه تلقی میكند و آن را مرادف «تهاجم فرهنگی» میداند و «همه دگراندیشان را دشمنان اسلام، انقلاب، نظام و
در حال توطئه دانسته و آنها را بههیچوجه تحمل نمیكند»؛ پیشآگهی ترسناكی از اتفاقاتی كه برای روشنفكران ایران افتاد و نشانی از جریانشناسی بینظیر سازمان مجاهدین در سالهای دهه ۷۰.
ایدئولوگها بیتوجه به کارگران
این مواضع رسمی حزب طی یك سال اول تأسیس ارگان آن است. حزب از سال 1370 فعالیت میكرد؛ اما انتشارات رسمی از آن وجود ندارد و باید به اسناد داخلی آن رجوع كرد؛ اما از بررسی میدانی عقاید رسمی این گروه تا اینجا میتوان به تشكلی با عقایدی بعضا متناقض برخورد، كه شبیهترین به آن شاید -با وامگرفتن از برچسبزنیهای خود سازمان كه نمونههایش آمد- كمونیسم چینی اسلامیشده باشد. با وجود رویكرد ضدسرمایهداری و شبهكمونیستی سازمان تقریبا جز اندك اشارات كوتاه بدون بستر هیچ اشاره مستقل یا توجه ویژهای به مسائل كارگران ندارد؛ اما سیر تطور سازمان جذابتر نیز خواهد شد که فرصتی دیگر میطلبد.
سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی پس از سیر تطوری که به تشکیل دوباره آن در اوایل دهه ۷۰ انجامید، در زمینه اقتصاد نظراتی مشخص داشت و این نظرات در ارگان تأثیرگذار آن، «عصر ما»، ترویج میشد. بازخوانی این دیدگاهها، امروز یحتمل برای اعضای خود سازمان -که دیگر به شکل سازمان وجود ندارد- هم خالی از جاذبه نباشد. این مطلب شماره چهارم از مجموعه «بررسی مواضع اقتصادی احزاب» است که اینبار به این صورت منتشر میشود و انتشار شمارههای بعدی آن به همان شکل پیشین خواهد بود.
نخستین شمارهها: چپ اسلامی به معنای اکمل
امروز اگر بشنوید كسی معترض «خصوصیسازی» است، به «دولت كوچك» میتازد، اقتصاد «بازار آزاد» را بهعنوان ناسزا به كار میگیرد و حرف از ناشایستی وابستگی به «سرمایهداری جهانی» میزند، قطعا فكر نمیكنید عضو سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی بوده است؛ اما سال ۷۳ برای سازمان سال دیگری است.
در اولین شماره ارگان سازمان، عصر ما، به تاریخ ۲۷ مهر سال ۱۳۷۳، دوره دوم ریاستجمهوری هاشمیرفسنجانی، در تحلیلی از علت گرانیهای وقت میخوانیم: «پدیده گرانی ذاتی و از لوازم پذیرش مدل «اقتصاد بازار آزاد» (گیومهها در متن است) و «سیاست تعدیل» در كشور ماست... در چنین شرایطی شاهد تعدیل نیروی انسانی در مؤسسات دولتی با شعار «خصوصیسازی» و «دولت كوچك» هستیم». گزارش در ادامه از فشار مضاعف بازار آزاد به اقشار مستضعف و محروم سخن میگوید و آنها را «پایگاه اجتماعی انقلاب و نظام» میخواند و نتیجهای ترسناك را تصویر میكند: «افزایش نارضایتیها و احتمالا بروز بحرانهای سیاسی». شاید امروز پایگاه اجتماعی نظام را اینگونه تشخیصدادن تبدیل به گفتمان رسمی نظام شده باشد، اما در سال ۷۳، در دوره اوج تیزرانی پروژه «دروازههای باز» و آنهم در بستر مطلبی با ادبیاتی مشخصا چپگرایانه از سوی حزبی اصلاحطلب (در آینده) نكتهای است كه ارزش تأمل دارد. پیشبینی وقوع بحرانهای سیاسی خود دیگر نكته شایان تأمل است. اینكه متن از بحرانهای سیاسی دقیقا چه منظوری دارد، میتوان آن را پیشگویی حزب از شورشهای شهری سال ۱۳۷۴ در ایران در اعتراض به
اوضاع معیشتی و تورم افسارگسیخته آن زمان تفسیر کرد كه اوج آن در فقیرنشینترین حاشیههای تهران بود که دولت هاشمی در برخورد با آن چنان کرد که کرد.
اما پیشنهادهای سازمان برای حل مشكل جذابتر است. نخست «نظام سهمیهبندی كالاهای اساسی میبایست با قدرت و وسعت بیش از پیش اجرا و تعاونیهای مصرف... و كارگری و كارمندی مجددا احیا شود» و در درازمدت «كاهش مصرف ازطریق سهمیهبندی، تغییر الگوی مصرف چند سال اخیر و توقف همیشگی سیاست دروازههای باز» كه این بند آخر -از اسمها نترسیم- جز كمونیسم چینی چیزی به ذهن نمیآورد.
«عصر ما» از ابتدا وزنه اقتصادی سنگینی دارد. در شماره ۲۵ آبان۱۳۷۳ مطلب تحلیلی مفصلی با نام «نقدی بر سیاستها و عملكردهای برنامه پنجساله اول توسعه» منتشر شده است. برنامههای توسعه از سال ۱۳۶۸ و با كناررفتن دولت میرحسین موسوی و رویكارآمدن هاشمیرفسنجانی بهعنوان رئیسجمهور ایران تدوین شد. برنامه اول از سال 1368 تا 1372 بود. تاریخ برنامههای بلندمدت اقتصادی در ایران به سال 1327 بازمیگردد. ایران جزء نخستین كشورهایی بود كه برنامه توسعه بلندمدت تدوین كرد. نخستین احساسات جهانی درباره برنامههای توسعه این بود كه كاری است كمونیستی تا كینزِ بیبدیل این تصور را عوض كرد. بههرحال، برنامههای اولیه توسعه در ایران كه سرنوشت خوبی نیافتند.
اما نقد سازمان بر برنامه توسعه اول. جمله را بخوانید: «...نقد و بررسی مزبور در واقع تحلیل وضع موجود است...» اگر یكیگرفتن برنامه اقتصادی جامعه و وضع موجود آن كافی نیست و هنوز نیاز به شاهدی برای طنین كمونیستی این موضع هست یك خط پایینتر را بخوانید: «این دوره را میتوان دوره «پروستریكای جمهوریاسلامی» تلقی كرد كه در آن سیاستهای 10ساله اول انقلاب مورد چالشهای جدی قرار گرفت»، جدا از تحلیل تكنیكال سیاستهای اقتصادی كه احتمالا ازسوی حزبی سیاسی در دهه ۷۰ كاری قابل توجه بوده است، نتیجهگیریهای سیاسی موجود در این گزارش مفصل حكایت از جهت مشخص آن دارد: «در این دوره شعار خصوصیسازی... جو و فضای عمومی جامعه را آماده رشد بیش از پیش طبقه سرمایهدار (البته قشر دلال و غیر مولد) كرد...و در صورت عدم تجدیدنظر در سیاستها، شرایطی شبیه شرایط كشورهای سرمایهداری در قرون ۱۸ و ۱۹ و یا برزیل و تركیه امروز، بر جامعه و اقشار فرودست آن حاكم شود». اشاره به وضعیت برزیل در سال ۱۳۷۳ كه مطابق باشد با سال ۱۹۹۴ تضمناتی دارد. این دوره نخستین سالهای پایان حكومت نظامی است و تازه در كشور انتخابات سراسری برگزار شده است و در همین سال دومین
رئیسجمهور كشور سركار آمده است. اما سیاستهایی كه در دولت پیشین پیگیری میشد مشخصا خصوصیسازی گسترده و كاهش شدید نقش دولت بود. نیروهای چپگرای زمان بهشدت منتقد برنامههای كشوری مانند برزیل بودند كه طنین آن را در تحلیل سازمان میشود دید. بههرطریق موضع سازمان دراینباره مشخص است و البته نشان از توجه بسیار جدی حزب به جریانهای روز دارد. گزارش، سپس به مقایسه وضع فعلی با دوره میرحسین موسوی میپردازد و دوره مناسب برای مقایسه را سالهای ۶۱ تا ۶۴ میداند كه از آن به عنوان دوران شكوفایی یاد میشود آن هم در حالیكه «رشد و توسعه، شكوفایی و رونق اقتصادی و همچنین رفاه نسبی این دوره در حالی شكل گرفت كه كه صحبتی از «سرمایهگذاری خارجی»، «ادغام در بازار جهانی» و... در میان نیامد و كشور حتی یك دلار بدهی خارجی نداشت، سیاست «آزادسازی» و «برداشتن كنترلهای دولتی» مطرح نبود و توزیع عادلانه كالاهای مورد نیاز مردم كه از سوی بعضی محافل سیاسی ضد تولیدی و ضد رفاه تلقی میشد و میشود، جریان داشت». درباره دیدگاههای اقتصادی سازمان باز هم خواهیم آورد. اما فعلا به یك مطلب بسیار مهم در حوزه سیاسی كه به اقتصاد مربوط است،
بپردازیم.
اعتراض به خصوصیكردن آموزش: بازار، مشكل كشور در «همه عرصهها است»
اگر امروز سری به صفحات شخصی و رسمی جوانهای چپگرا بزنید اعتراض به خصوصیكردن آموزش قطعا از مواردی است كه به آن برخواهید خورد. نكتهای كه در شماره نهم آذر 73 نشریه سازمان هم به آن برمیخورید. این شماره یك مجموعه كمونیستی-سوسیالیستی كامل است. مطلبی كه با یك شوخی آغاز میشود و آن اینکه خداوند برای اعطای علم به پیغمبر از مكانیسم بازار استفاده نكرد و قبلیت را در نظر گرفت. مطلب بهطوركلی در اعتراض به شروع كار مدارس غیرانتفاعی است. پولیشدن آموزش در دوران ریاستجمهوری هاشمی شروع شد و خاتمی با جدیت آن را پی گرفت، مشعل را دست احمدینژاد داد و روحانی از این میراث حفاظت كرد؛ تا جایی كه امروز ایران از نظر عدالت آموزشی وضعیتی چنان فاجعهبار دارد كه براساس آمار رسمی دولتی با بررسی سه دانشگاه برتر به این نتیجه رسیدهاند كه بیش از 60 درصد از دانشجوهای آن به سه دهك بالای جامعه تعلق دارند.
این جمله از جان رالز نیست، چون جامعه ایران در آن زمان هنوز او را نمیشناخت اما جا دارد با جملهای از او اشتباه گرفته شود كه «نابرابری در امر آموزش سایر نابرابریها را بازتولید و نهادینه میكند» و در یك جمله دیگر كار را تمام میكند «مكانیسم بازار اخلاق نمیشناسد و این مهمترین مشكل كشور ما در همه عرصهها است».
مهارت سازمانی: برچسبزنی
برچسبزنی را در معنای منفی به كار نمیبریم. سازمان نخستین گروه درون ساختار حاكمیت ایران بود كه بر پایه تحلیل مشخص خطوط سیاسی مختلف درون نظام سیاسی ایران را تفكیك كرد. مسئله تفكیك «خودی» و «غیرخودی» هنوز هم برای سازمان فحش میخرد. چه از درون حاكمیت چه از بیرون. اما از حق نباید گذشت كه سازمان بهعنوان یك جریان سیاسی پس از انقلاب حساسیت ایدئولوژیكی داشت كه دیگران - به جز گروههایی كه حذف شده بودند و بررسی برآورد آنها از وضعیت بحثی جداگانه میطلبد- كه در عرصه بودند میشود ادعا كرد بهكلی از آن غافل بودند. مبنای این تقسیمبندی عمدتا اقتصادی است. در شماره چهارشنبه نهم آذر سال ۱۳۷۳ مقالهای تحلیلی چاپ شده است با نام «نقد مواضع اقتصادی یك جریان فكری». این جریان فكری «فرصتطلب» كه تا چند هفته گذشته با «هرگونه دخالت دولت مخالفت میورزید» ناگهان طرفدار مبارزه با گرانفروشی شده است و سپس برچسب زاده میشود: «این جریان را ما در این نوشتار «راست سنتی» مینامیم» كه البته طیف گستردهای را دربر میگیرد و كار سازمان یككاسه كردن این جریان پراكنده است كه موضع اقتصادی آن را میتوان اینگونه خلاصه كرد كه «جوهره اندیشه اقتصادی
آن مبتنیبر نوعی سرمایهداری سنتی و دلال همراه با گرایشات ضدسرمایهداری صنعتی و مدرن است. خود را آلترناتیو و جانشین اقتصادی سرمایهداران صنعتی پیش از انقلاب میداند و هرگونه دخالت دولت در اقتصاد را عملی ضدطبیعی-ضدالهی قلمداد میكند» و «بخش دولتی نیز در اقتصاد باید به حداقل ممكن تقلیل پیدا كند و صرفا به ابزار تسهیلكنندهای برای بخش خصوصی تبدیل گردد».
در نظر این گروه راهحل فقر نه در «دگرگونكردن در ساخت و مناسبات اقتصادی جامعه» (به ادبیات دقت كنید) بلكه در تشویق «تجار مسلمان» و «بازاریان متعهد» در انفاق و صدقه و «تشكیل صندوقهای قرضالحسنه به جای بانكهای دولتی است». این قسمت را مفصلا نقل میكنیم؛ چراكه یادآور بسیاری از بحثهای امروز سیاست ایران است كه در نظر راست سنتی «كمونیسم و چگالی آن با میزان دولت در اقتصاد سنجیده البته طرد میشود. سرمایهداری غربی نیز به سبب اخلاقی و فساد شخصی ناپسند است. برخی لایههای بهغایت واپسمانده این جناح تا همین اواخر با هرگونه برنامهریزی اقتصادی در كشور مخالفت میكردند». بااینحال این گروه قبل از انقلاب به دلایل خود به صفوف انقلاب پیوستند؛ اما تكوین آنها به سالهای ۶۰ و ۶۱ بازمیگردد. در این مطلب حتی با اصطلاح «سرمایهداری كمپرادور» برخورد میكنیم؛ اما طبقهبندی کامل سازمان از نیروهای سیاسی که بنای کار سیاسی در ایران شد و حتی به متون دانشگاهی راه یافت، به این قرار است:
طبقهبندی نیروهای سیاسی
۱) طیف جریانات و گروههای راست سنتی كه همان جناح راست قدیمی است.
۲) طیف جریانات و گروههای «چپ» كه همان جناح چپ قدیمی است.
۳) طیف جریانات و گروههای «راست مدرن» كه در واقع طیفی جدید و اكثرا برآمده از «راست سنتی» و «چپ» است.
۴) طیف جریانات و گروههای «چپ جدید» كه در واقع طیفی جدید و عمدتا برآمده از طیف «چپ» یا گروههایی است كه بهطوركامل در هیچیك از طیفبندیهای راست و چپ قدیم نمیگنجیدند.
«چپ جدید»: هشدار سازمان درباره وقوع قتلهای زنجیرهای
در شمارههای بعدی سازمان به شكل وسواسگونهای در چند شماره به مواضع راست سنتی پرداخته است؛ اما شاید تشخیص «چپ مدرن» را بتوان شاهکار سیاسی سازمان دانست. تازه در شماره چهارم اسفند ۱۳۷۳ میفهمیم كه كیستند «جوانان انقلابی و حزباللهی پرشور و خشمگین كه حل مشكل ضدانقلاب را در برخورد فیزیكی با آنها میدیدند و در قالب «تیپهای حزبالله موتورسوار به شكار منافقین، طرفداران بنیصدر و بعدها بیحجابها میپرداختند». تحلیل سازمان از این طیف بسیار جذاب است؛ خصوصا نام چپ بر آنها نهادن اهمیت ویژهای دارد؛ چراكه اولا نشریات آنها در زمان خود واقعا بوی چپ میداد و در خلأ نیروهای چپ سكولار در ایران بعضا جوانانی را كه به دنبال شكار نبودند، نیز جلب میكرد. ثانیا فرزندان خلف این جریان امروز جوانانی هستند كه عملا از ماركس نام میبرند، به فعالیتهای كارگری علاقهمندی نشان میدهند و از اساس دیگر میتوان نام چپ بر آنها گذاشت؛ هرچند همچنان به شکل اسمی در دایره راست قرار میگیرند که امروز نام اصولگرایی دارد.
اما توصیف سازمان از چپ جدید اینگونه است: برداشت جریان فكری «چپ جدید» از دین و شریعت اسلامی تلفیقی از برداشتهای سنتگرایانه و نوآورانه موردی به نظر میرسد». خشن هستند و آنارشیسم و هرجومرجطلبی بر رفتار سیاسی آن سایه افكنده و بهشدت از نظر فكری متشتت و بیانسجاماند». به «انقلاب دائم» باور دارند و میخواهند از تبدیل «نهضت به نظام» جلوگیری كنند. به استقلال و عدم وابستگی به خارج بهشدت حساسیت دارند و در زمینه تسلیحاتی خودكفایی كامل میخواهند و «شاید مناسبترین الگوی استقلال اقتصادی طیف مزبور، كشور آلبانی در زمان حاكمیت كمونیستها و «انور خوجه» باشد». در شماره 17 اسفند 1373 باز گزارشی درباره چپ جدید چاپ شده است. سازمان معتقد است اینها مانند راست سنتی اما به دلایل دیگر با آزادی مخالف هستند. این گروه، برخلاف راست سنتی كه خواستار تمركز قدرت در دست فقها هستند، «توتالیتر» است. این طیف از نظر كسب هویت سیاسی مستقل «طیفی جدید به لحاظ تاریخی است»، نه به سنت وفادار است و نه به مدرنیته. هر نوع تبادل فرهنگی را با غرب توطئه تلقی میكند و آن را مرادف «تهاجم فرهنگی» میداند و «همه دگراندیشان را دشمنان اسلام، انقلاب، نظام و
در حال توطئه دانسته و آنها را بههیچوجه تحمل نمیكند»؛ پیشآگهی ترسناكی از اتفاقاتی كه برای روشنفكران ایران افتاد و نشانی از جریانشناسی بینظیر سازمان مجاهدین در سالهای دهه ۷۰.
ایدئولوگها بیتوجه به کارگران
این مواضع رسمی حزب طی یك سال اول تأسیس ارگان آن است. حزب از سال 1370 فعالیت میكرد؛ اما انتشارات رسمی از آن وجود ندارد و باید به اسناد داخلی آن رجوع كرد؛ اما از بررسی میدانی عقاید رسمی این گروه تا اینجا میتوان به تشكلی با عقایدی بعضا متناقض برخورد، كه شبیهترین به آن شاید -با وامگرفتن از برچسبزنیهای خود سازمان كه نمونههایش آمد- كمونیسم چینی اسلامیشده باشد. با وجود رویكرد ضدسرمایهداری و شبهكمونیستی سازمان تقریبا جز اندك اشارات كوتاه بدون بستر هیچ اشاره مستقل یا توجه ویژهای به مسائل كارگران ندارد؛ اما سیر تطور سازمان جذابتر نیز خواهد شد که فرصتی دیگر میطلبد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.