|

به مناسبت تجدید چاپ 2 نمایش‌نامه از تادئوش روژه‌ویچ

رهایی از کافکا

شرق: تادئوش روژه‌ویچ شاعر، نمایش‌نامه‌نویس، داستان‌نویس و فیلم‌نامه‌نویس لهستانی است که در سال 1921 متولد شد. روژه‌ویچ در ایران چهره شناخته‌شده‌ای به شمار می‌رود. در اواخر دهه 50 آربی اُوانسیان و صدرالدین زاهد یکی از نمایش‌نامه‌های او را با عنوان «پیرمرد مضحک» به فارسی برگرداندند و این نمایش‌نامه در آبان سال 56 در تئاتر چارسو به کارگردانی اوانسیان به روی صحنه رفت. در همان زمان متن این نمایش‌نامه به تعدادی اندک توسط کارگاه نمایش منتشر شد.
در چند سال گذشته محمدرضا خاکی ترجمه‌هایی از نمایش‌نامه‌های روژه‌ویچ منتشر کرد که «دام»، «شهادت یا یک‌کم آسایشی که داریم» و «فهرست» از آن جمله‌اند. «دام» نمایش‌نامه‌ای است با 15 تابلو که پرسوناژ اصلی‌اش فرانتس کافکاست. اگرچه هر 15 تابلوی نمایش‌ به کافکا و زندگی او، از کودکی تا مرگ، مربوط است اما خط روایی روشنی در نمایش‌نامه وجود ندارد و نمی‌توان آنچه را در طول نمایش روایت می‌شود همچون داستانی با آغاز و پایان مشخص در نظر گرفت. با‌این‌حال، نمایش‌نامه با کودکی کافکا و رابطه او با زن‌های خانواده‌اش شروع می‌شود و بعد به خشونت سفت‌وسخت پدرش پرداخته می‌شود و درنهایت کافکای نویسنده‌ای را می‌بینیم که در زندگی‌اش ماکس برود، فلیسه یا زن‌هایی دیگر وارد شده‌اند. روژه‌ویچ در «دام»، با طنز و گروتسک خاص خودش به جهان کافکا پرداخته و آنچه در کار او قابل‌ توجه است، نوع مواجهه او با کافکا است. روژه‌ویچ نه به‌ دنبال ارائه‌ تصویری اسطوره‌ای از کافکا به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین نویسندگان قرن بیستمی بلکه برعکس در جست‌وجوی کافکایی است که ترس‌ها، نگرانی‌ها، ضعف‌ها و دغدغه‌های خودش را دارد. از ویژگی‌های جهان نمایشی روژه‌ویچ یکی هم این است که او در عین پرداختن به مضامین جدی طنز خاص خود را وارد ماجرا می‌کند و موقعیتی عجیب می‌آفریند. او در نمایش‌نامه «دام» با همین شیوه به سراغ ترس کافکا از زندگی روزمره و زن‌ها رفته است. روژه‌ویچ دام را برای خداحافظی با کافکا نوشته و البته مدت‌ها درگیر این مسئله بوده که آیا می‌تواند به سراغ کافکا برود و درباره او بنویسد یا نه: «بعد از 50 سال نوشتن شعر و نمایش‌نامه، دریافته‌ام که تلاش برای روشن‌کردن رمز و راز فرانتس کافکا تا چه حد کاری بیهوده است. تنها عمل قابل‌ توجیه برای من این بوده که کوشیده‌ام همه توان خود را برای هرچه‌ بهتر نوشتن به‌ کار گیرم. این واقعیت که می‌بایست خودم را توجیه کنم، بی‌تردید شهادت‌دهنده شکست اجتناب‌ناپذیر آن چیزهایی است که به آنها شعر یا آثار ادبی زیبا و هنری می‌گویند. این اثر، بیانگر خداحافظی من با کافکاست. حالا من 69 ساله‌ام و زمان گفتن خداحافظی دارد نزدیک می‌شود». برای روژه‌ویچ، کافکا دامی است که سال‌هایی طولانی گرفتارش بوده، تا جایی که برای رهایی از این دام نمایش‌نامه‌ای می‌نویسد تا شاید از سنگینی سایه کافکا رها شود. «دام» با قطعه شعر بلندی شروع می‌شود که اگرچه تمثیلی و پررمزوراز است، اما قرار است دری باشد برای ورود به جهان نمایش. شعری تکه‌تکه و نامنسجم که انگار تصویر دقیقی است از ذهنیتی که آن را نوشته. تکه‌تکه‌بودن شعر و قطع‌شدن مدامش برآمده از ذهنیتی است که در آستانه مرگ قرار دارد، ذهنیتی آشفته که مدام از چیزی به چیز دیگر پرش می‌کند و گذشته‌اش را به یاد می‌آورد و می‌داند که کمی بعد برای همیشه خاموش خواهد شد. انگار این ذهنیت کافکاست در بستر مرگ که در قطعه شعری با عنوان «گفت‌وگوی قطع‌شده» به قالب کلمات درآمده است: «خارج نشوید من خواب نیستم/ با چشمان بسته خیلی بهتر می‌بینم/ چهره‌ها رنگ‌ها کلمات/ وقتی که از من سخن می‌گویید/ با صدایی آرام/ دیروز زبانم مثل پنبه نرم بود/ امروز زبانم مثل سنگ سخت است/ پس از گفت‌وگوی دیروز با پزشک/ بین من مریض و شما/ شمایی که مرا با مهربانی دوره می‌کنید/ شمایی که سلامت‌ آید/ چیزی پیش آمده/ که نه عشق و نه کلمات/ آنها را از هم جدا نخواهد کرد/ آن چیز مرگ من است».
اما دو نمایش‌نامه‌ «فهرست» و «شهادت یا یک‌کم آسایشی که داریم» نیز از بهترین نمونه‌های سنت تئاتر مدرن لهستان‌اند. معتبرترین کارگردانان تئاتر معاصر لهستان «فهرست» را به‌عنوان بهترین نمایش‌نامه بعد از جنگ دانسته‌اند. نمایش‌نامه «شهادت یا یک‌کم...» نیز در سال‌های دهه 1960 باعث تحریک جنبش دموکراتیک علیه رژیم کمونیستی شد. در این اثر جنبه‌های مختلفی از فردگرایی، فقدان مسئولیت جمعی و بی‌تفاوتی‌های اجتماعی دیده می‌شود.
روژه‌ویچ در «فهرست» به جنگ و تبعات ناشی از آن پرداخته است. قهرمان این نمایش قربانی جنگ است اما هنوز امید و نیروی مقاومت در او باقی است. طنز روژه‌ویچ حتی در این اثر که به جهان پس از جنگ مربوط است، دیده می‌شود. محمدرضا خاکی چند سال پیش در گفت‌وگویی با روزنامه «شرق» درباره شخصیت‌های نمایش‌نامه «فهرست» گفته بود: «همه قهرمان‌های روژه‌ویچ آدم‌هایی معمولی هستند و این آدم‌های معمولی یک‌دفعه با چیزی روبه‌رو می‌شوند که از امروز به فردا زندگی‌شان را دگرگون می‌کند. او جهانی را تصویر می‌کند که در آن عشق‌ها نابود شده‌اند، آرزوها از بین رفته‌اند، بین خانواده‌ها فاصله افتاده، خیلی‌ها مفقود شده‌اند، انتظار‌های طولانی ایجاد شده و تمام اینها و چیزهای دیگر، مصائبی است که جنگ به‌ وجود آورده. جنگ امری ناگهانی است و هرکسی ناگزیر به مواجهه با آن است. در این نمایش‌نامه پرسوناژها اسم خاص ندارند؛ به این خاطر که به‌ جای این پرسوناژها هر آدمی‌ که در فضای جامعه زندگی می‌کند، می‌تواند باشد. در متن لاتین نمایش‌نامه، در ابتدای متن که شخصیت‌ها معرفی شوند، اسم پرسوناژ اصلی قهرمان، با حروف بزرگ‌تر نوشته شده و برای بقیه هم نوشته شده قهرمان، اما با حروف کوچک‌تر. این هم تنها به این خاطر است که متن می‌خواهد پرسوناژ مرکزی را مشخص کند وگرنه هیچ تفاوتی میان او با پرسوناژهای عموجان و روزنامه‌نگار و پدر و مادر و دیگران وجود ندارد. اما او یک چیزی دارد که برمی‌گردد به حرف‌هایی که پیش از این زده شد. او یک بازمانده دوران جنگ است. او در اتاقش که یک فضای بسته و کمی هم کافکایی است مانده و هرگز حاضر نیست از آن خارج شود. چرا؟ او با چه چیزی سال‌ها در این اتاق باقی مانده؟ با آنچه در ذهن او درباره واقعیت روزمره باقی مانده و اینکه مدام در ‌حال مرور آن است. مرور زمانه‌ای خاص، زمانه‌ای که دنیا درگیر جنگ بوده است؛ تأثیر جنگ به شکل‌های مختلف در او دیده می‌شود».
روژه‌ویچ بارها نامزد دریافت نوبل ادبی شده بود و شهرتش هم‌پای دیگر شاعر هم‌وطن و هم‌دوره‌اش، میلوش بود. روژه‌ویچ در دوره جنگ و اشغال لهستان از اعضای نهضت مقاومت علیه نازی‌ها بود و خود از قربانیان سلطه در لهستان قرن بیستم است. او با آفرینش تکنیک‌های جدید نمایش‌نامه‌نویسی و پژوهش در نقاشی‌ها و تصاویر بازمانده از جنگ، تصویری از رنج‌ها و پوچی‌های دردناک زندگی مردم لهستان پس از کشف واقعیت‌های هولناک اردوگاه آشوویتس ارائه می‌دهد. یک ویژگی مهم آثار مختلف روژه‌ویچ را در گونه‌های مختلف نوشتاری به هم پیوند می‌زند و آن شباهتی است که میان زبان نثر، شعر و نمایش‌نامه‌های او وجود دارد. در ابتدای نمایش‌نامه «دام» که محمدرضا خاکی آن را از زبان فرانسه به فارسی برگردانده، مقدمه‌ای هم از مترجم فرانسوی اثر آمده که در بخشی از آن به همین ویژگی در آثار روژه‌ویچ اشاره شده: «... به‌سختی می‌توان زبان نثر، شعر و تئاتر او را از یکدیگر تفکیک کرد. این امر به‌ویژه در ارتباط با فرم آثارش بسیار دشوارتر است، زیرا او از نوشتن دریافتی خاص خود دارد و آن را همچنان امری دست‌ساز (آرتیزانال) و نه پسارمانتیک (تکنیک‌بنیاد) می‌داند. لحن بیانی او هم بیشتر اوقات حالتی عینی-مشاهده‌ای دارد که اغلب آمیخته به بدبینی و تلطیف‌شده با طنز است و با توجه به موضوعات مورد توجهش ازجمله جنگ، ظلم و بی‌عدالتی، خشونت‌های انسانی و دشواری‌های سرنوشت انسان، تأثیر بیشتری بر مخاطب دارد».

شرق: تادئوش روژه‌ویچ شاعر، نمایش‌نامه‌نویس، داستان‌نویس و فیلم‌نامه‌نویس لهستانی است که در سال 1921 متولد شد. روژه‌ویچ در ایران چهره شناخته‌شده‌ای به شمار می‌رود. در اواخر دهه 50 آربی اُوانسیان و صدرالدین زاهد یکی از نمایش‌نامه‌های او را با عنوان «پیرمرد مضحک» به فارسی برگرداندند و این نمایش‌نامه در آبان سال 56 در تئاتر چارسو به کارگردانی اوانسیان به روی صحنه رفت. در همان زمان متن این نمایش‌نامه به تعدادی اندک توسط کارگاه نمایش منتشر شد.
در چند سال گذشته محمدرضا خاکی ترجمه‌هایی از نمایش‌نامه‌های روژه‌ویچ منتشر کرد که «دام»، «شهادت یا یک‌کم آسایشی که داریم» و «فهرست» از آن جمله‌اند. «دام» نمایش‌نامه‌ای است با 15 تابلو که پرسوناژ اصلی‌اش فرانتس کافکاست. اگرچه هر 15 تابلوی نمایش‌ به کافکا و زندگی او، از کودکی تا مرگ، مربوط است اما خط روایی روشنی در نمایش‌نامه وجود ندارد و نمی‌توان آنچه را در طول نمایش روایت می‌شود همچون داستانی با آغاز و پایان مشخص در نظر گرفت. با‌این‌حال، نمایش‌نامه با کودکی کافکا و رابطه او با زن‌های خانواده‌اش شروع می‌شود و بعد به خشونت سفت‌وسخت پدرش پرداخته می‌شود و درنهایت کافکای نویسنده‌ای را می‌بینیم که در زندگی‌اش ماکس برود، فلیسه یا زن‌هایی دیگر وارد شده‌اند. روژه‌ویچ در «دام»، با طنز و گروتسک خاص خودش به جهان کافکا پرداخته و آنچه در کار او قابل‌ توجه است، نوع مواجهه او با کافکا است. روژه‌ویچ نه به‌ دنبال ارائه‌ تصویری اسطوره‌ای از کافکا به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین نویسندگان قرن بیستمی بلکه برعکس در جست‌وجوی کافکایی است که ترس‌ها، نگرانی‌ها، ضعف‌ها و دغدغه‌های خودش را دارد. از ویژگی‌های جهان نمایشی روژه‌ویچ یکی هم این است که او در عین پرداختن به مضامین جدی طنز خاص خود را وارد ماجرا می‌کند و موقعیتی عجیب می‌آفریند. او در نمایش‌نامه «دام» با همین شیوه به سراغ ترس کافکا از زندگی روزمره و زن‌ها رفته است. روژه‌ویچ دام را برای خداحافظی با کافکا نوشته و البته مدت‌ها درگیر این مسئله بوده که آیا می‌تواند به سراغ کافکا برود و درباره او بنویسد یا نه: «بعد از 50 سال نوشتن شعر و نمایش‌نامه، دریافته‌ام که تلاش برای روشن‌کردن رمز و راز فرانتس کافکا تا چه حد کاری بیهوده است. تنها عمل قابل‌ توجیه برای من این بوده که کوشیده‌ام همه توان خود را برای هرچه‌ بهتر نوشتن به‌ کار گیرم. این واقعیت که می‌بایست خودم را توجیه کنم، بی‌تردید شهادت‌دهنده شکست اجتناب‌ناپذیر آن چیزهایی است که به آنها شعر یا آثار ادبی زیبا و هنری می‌گویند. این اثر، بیانگر خداحافظی من با کافکاست. حالا من 69 ساله‌ام و زمان گفتن خداحافظی دارد نزدیک می‌شود». برای روژه‌ویچ، کافکا دامی است که سال‌هایی طولانی گرفتارش بوده، تا جایی که برای رهایی از این دام نمایش‌نامه‌ای می‌نویسد تا شاید از سنگینی سایه کافکا رها شود. «دام» با قطعه شعر بلندی شروع می‌شود که اگرچه تمثیلی و پررمزوراز است، اما قرار است دری باشد برای ورود به جهان نمایش. شعری تکه‌تکه و نامنسجم که انگار تصویر دقیقی است از ذهنیتی که آن را نوشته. تکه‌تکه‌بودن شعر و قطع‌شدن مدامش برآمده از ذهنیتی است که در آستانه مرگ قرار دارد، ذهنیتی آشفته که مدام از چیزی به چیز دیگر پرش می‌کند و گذشته‌اش را به یاد می‌آورد و می‌داند که کمی بعد برای همیشه خاموش خواهد شد. انگار این ذهنیت کافکاست در بستر مرگ که در قطعه شعری با عنوان «گفت‌وگوی قطع‌شده» به قالب کلمات درآمده است: «خارج نشوید من خواب نیستم/ با چشمان بسته خیلی بهتر می‌بینم/ چهره‌ها رنگ‌ها کلمات/ وقتی که از من سخن می‌گویید/ با صدایی آرام/ دیروز زبانم مثل پنبه نرم بود/ امروز زبانم مثل سنگ سخت است/ پس از گفت‌وگوی دیروز با پزشک/ بین من مریض و شما/ شمایی که مرا با مهربانی دوره می‌کنید/ شمایی که سلامت‌ آید/ چیزی پیش آمده/ که نه عشق و نه کلمات/ آنها را از هم جدا نخواهد کرد/ آن چیز مرگ من است».
اما دو نمایش‌نامه‌ «فهرست» و «شهادت یا یک‌کم آسایشی که داریم» نیز از بهترین نمونه‌های سنت تئاتر مدرن لهستان‌اند. معتبرترین کارگردانان تئاتر معاصر لهستان «فهرست» را به‌عنوان بهترین نمایش‌نامه بعد از جنگ دانسته‌اند. نمایش‌نامه «شهادت یا یک‌کم...» نیز در سال‌های دهه 1960 باعث تحریک جنبش دموکراتیک علیه رژیم کمونیستی شد. در این اثر جنبه‌های مختلفی از فردگرایی، فقدان مسئولیت جمعی و بی‌تفاوتی‌های اجتماعی دیده می‌شود.
روژه‌ویچ در «فهرست» به جنگ و تبعات ناشی از آن پرداخته است. قهرمان این نمایش قربانی جنگ است اما هنوز امید و نیروی مقاومت در او باقی است. طنز روژه‌ویچ حتی در این اثر که به جهان پس از جنگ مربوط است، دیده می‌شود. محمدرضا خاکی چند سال پیش در گفت‌وگویی با روزنامه «شرق» درباره شخصیت‌های نمایش‌نامه «فهرست» گفته بود: «همه قهرمان‌های روژه‌ویچ آدم‌هایی معمولی هستند و این آدم‌های معمولی یک‌دفعه با چیزی روبه‌رو می‌شوند که از امروز به فردا زندگی‌شان را دگرگون می‌کند. او جهانی را تصویر می‌کند که در آن عشق‌ها نابود شده‌اند، آرزوها از بین رفته‌اند، بین خانواده‌ها فاصله افتاده، خیلی‌ها مفقود شده‌اند، انتظار‌های طولانی ایجاد شده و تمام اینها و چیزهای دیگر، مصائبی است که جنگ به‌ وجود آورده. جنگ امری ناگهانی است و هرکسی ناگزیر به مواجهه با آن است. در این نمایش‌نامه پرسوناژها اسم خاص ندارند؛ به این خاطر که به‌ جای این پرسوناژها هر آدمی‌ که در فضای جامعه زندگی می‌کند، می‌تواند باشد. در متن لاتین نمایش‌نامه، در ابتدای متن که شخصیت‌ها معرفی شوند، اسم پرسوناژ اصلی قهرمان، با حروف بزرگ‌تر نوشته شده و برای بقیه هم نوشته شده قهرمان، اما با حروف کوچک‌تر. این هم تنها به این خاطر است که متن می‌خواهد پرسوناژ مرکزی را مشخص کند وگرنه هیچ تفاوتی میان او با پرسوناژهای عموجان و روزنامه‌نگار و پدر و مادر و دیگران وجود ندارد. اما او یک چیزی دارد که برمی‌گردد به حرف‌هایی که پیش از این زده شد. او یک بازمانده دوران جنگ است. او در اتاقش که یک فضای بسته و کمی هم کافکایی است مانده و هرگز حاضر نیست از آن خارج شود. چرا؟ او با چه چیزی سال‌ها در این اتاق باقی مانده؟ با آنچه در ذهن او درباره واقعیت روزمره باقی مانده و اینکه مدام در ‌حال مرور آن است. مرور زمانه‌ای خاص، زمانه‌ای که دنیا درگیر جنگ بوده است؛ تأثیر جنگ به شکل‌های مختلف در او دیده می‌شود».
روژه‌ویچ بارها نامزد دریافت نوبل ادبی شده بود و شهرتش هم‌پای دیگر شاعر هم‌وطن و هم‌دوره‌اش، میلوش بود. روژه‌ویچ در دوره جنگ و اشغال لهستان از اعضای نهضت مقاومت علیه نازی‌ها بود و خود از قربانیان سلطه در لهستان قرن بیستم است. او با آفرینش تکنیک‌های جدید نمایش‌نامه‌نویسی و پژوهش در نقاشی‌ها و تصاویر بازمانده از جنگ، تصویری از رنج‌ها و پوچی‌های دردناک زندگی مردم لهستان پس از کشف واقعیت‌های هولناک اردوگاه آشوویتس ارائه می‌دهد. یک ویژگی مهم آثار مختلف روژه‌ویچ را در گونه‌های مختلف نوشتاری به هم پیوند می‌زند و آن شباهتی است که میان زبان نثر، شعر و نمایش‌نامه‌های او وجود دارد. در ابتدای نمایش‌نامه «دام» که محمدرضا خاکی آن را از زبان فرانسه به فارسی برگردانده، مقدمه‌ای هم از مترجم فرانسوی اثر آمده که در بخشی از آن به همین ویژگی در آثار روژه‌ویچ اشاره شده: «... به‌سختی می‌توان زبان نثر، شعر و تئاتر او را از یکدیگر تفکیک کرد. این امر به‌ویژه در ارتباط با فرم آثارش بسیار دشوارتر است، زیرا او از نوشتن دریافتی خاص خود دارد و آن را همچنان امری دست‌ساز (آرتیزانال) و نه پسارمانتیک (تکنیک‌بنیاد) می‌داند. لحن بیانی او هم بیشتر اوقات حالتی عینی-مشاهده‌ای دارد که اغلب آمیخته به بدبینی و تلطیف‌شده با طنز است و با توجه به موضوعات مورد توجهش ازجمله جنگ، ظلم و بی‌عدالتی، خشونت‌های انسانی و دشواری‌های سرنوشت انسان، تأثیر بیشتری بر مخاطب دارد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.