ضرورت تداوم فرهنگها یا عدم آن در گرافیک معاصر-13
ناصر نصیری. مدرس دانشگاه
سرآغاز ِ تفاوتها در ثبت اندیشه
پیدایش خط مهمترین اتفاق تاریخ است، تولد تاریخ، سرآغاز مستندسازی انسان از آنچه میاندیشید و میخواست؛ ثبت هرآنچه به دست آورده بود. این ابداع اگرچه با تکیه بر منابع به دست آمده، نخست در بخشهای جنوبی میانرودان به وقوع پیوسته است اما همانطورکه در مطالب پیشین نیز اشاره شد، همزمان یا با کمی تأخیر در مصر و چین و ژاپن نیز درحال شکلگیری بوده است اما این فنیقیها بودند که در بخش شمالی میانرودان به خاطر روابط گسترده اقتصادی که با بخش بزرگی از جوامع آن زمان داشتند، الفبا را بنیان گذاشتند. بعدها، سامیها از جنوب میانرودان با آنها آمیختند و در تغییر و تحول خط اساسیترین نقش را ایفا کردند. خط سامی نخستین که میراثدار خط سومری پیش از خود بود، در شمال و جنوب مناطق تحت فرمان خود دو شیوه را بنیان نهاد. شیوه خط سامی جنوبی که سرمنشأ خطوط عربی شمالی و همینطور خط اتیوپیایی شد. یونانیها نیز با اقتباس از خط سامی شمالی (فنیقی) خط یونانی را ابداع کردند و آنچه ما امروزه از خطوط معاصر لاتین میبینیم، درواقع ریشه در خطوط سامی شمالی دارد. خط آرامی که مادر همه خطوط آسیای جنوب شرقی، آسیای مرکزی و هند است، از خط سامی شمالی ریشه گرفته است. تغییر در رویکردی همین شیوه از خط آرامی است که خطوط نبطی و از روی آن خط عربی را به وجود آورده است. خطوط سریانی نیز از دیگر بازماندگان خط آرامی است. خط عبری و فلسینی بهطور مستقیم از خطوط سامی شمالی ریشه گرفتهاند اما خط عبری مربعی ریشه در خط آرامی دارد. آنچه در این شجرهنامه مختصر نوشتار جلب نظر میکند، ریشه مشترک تمدنهاست، با اینکه اکنون اختلافهای بسیار بزرگ، در فرم و محتوای آنها میبینیم. ریشه مشترک نوشتار در واقع نشان میدهد که صاحبان تمدنهای باستانی در هر کجا و در سرزمینهایی که در اختیار داشتند، با همسایگان یا مردمان دیگری که در ارتباط بود، در مسائل و مشکلات شباهتهای بسیاری داشتهاند. چندان که مرتفعکردن آنها تلاشهای همزمانی را در جوامع برانگیخته و درنهایت به ابداع خط انجامیده است. اما جالبترین نکته شجرهنامه خطوط در محل شکلگیری اختلافهاست. چگونه است که ما از یک مادر ِمشترک به نام سامی، دو شیوه شمالی و جنوبی را میبینیم که درنهایت به شکلگیری چند شیوه مرسوم و دو فرم غالب امروزی ختم میشود. حروف لاتین از تأثیرهایی که یونانیان روی خط فنیقی میگذارند پدید میآید، حروف لاتینی که بسیار هندسی و منفصل است اما از همان ریشه سامی شمالی است که خطوط عربی امروزه نیز شکل و فرم خود را به ارث میبرد. دو شیوه بزرگ نگارش در جهان معاصر از یک بستر برمیخیزند اما در ادامه با دو رویکرد متفاوت از جهت فرم و رفتار باهم قرار میگیرند. آنچه درواقع از فرهنگ یونان حاصل میشود، در فلسفه و هنر و اخلاق، اگر نگوییم نقطه مقابل تمدنهای شرقی قرار میگیرد، لااقل همسو نیز نیست. بلافاصله بعد از قوامگرفتن خط ادیان و اندیشهها پدید میآیند و شروع به شکلدهی به افکار مردمان جوامع تحت تأثیر خود از راه آموزش و تکثیر کتاب میکنند. بهطور تقریبی آغاز نوشتن به شکل جدی و کامل را به حدود سالهای 3200 پیش از میلاد نسبت میدهند. نوشتن نقش عمدهای در استانداردسازی متون دینی بدون درنظرگرفتن زمان و مکان و تسهیل حفظ دعاها و احکام الهی داشت. در اینجا منظور از احکام الهی دقیقا همان دغدغهها و پیامد آن تدوین اصول و موازینی است که از انسان نخستین تا دوره ابداع نوشتار توسط بشر پرداخته شده بود. بخش کوچکی از کتاب مقدس شامل مجموعهای از متون شفاهی است که در طول قرنها منتقل شده است. دین از دیرباز برای مواجهه با مسائل فردی، جمعی و همینطور در رویارویی با پدیدههای مختلف طبیعی بزرگترین مرجع انسان بوده است. از دید دورکهایم، دین یک برساخته اجتماعی است. دین از آن دستاوردهای انسانی است که میتوانیم در آن تمامی مظاهر تمدن و فرهنگها را پیدا کنیم. خاستگاه شکلگیری فرهنگهاست، محل تولد اندیشههای حکمتی، فلسفی، اجتماعی و حتی علم. از آنجا که اصل این جستار بر ردگیری تفاوتهای فرهنگی جوامع مختلف امروزی است، با نگاه به ریشههای کهن، ناگزیریم بهصورت اجمالی به ادیان تأثیرگذار و با دوام پیش از مسیحیت و بعد از آن بپردازیم تا در ادامه به مظاهر فرهنگی ناشی از آنها که در آثار هنرمندان بازنمایان شدهاند، تا جایی که در امکانمان هست، به جستوجو بپردازیم و بدینترتیب، برای نقد آمیختگی، تعامل یا تهاجمهای فرهنگی دقیق شویم.
سرآغاز ِ تفاوتها در ثبت اندیشه
پیدایش خط مهمترین اتفاق تاریخ است، تولد تاریخ، سرآغاز مستندسازی انسان از آنچه میاندیشید و میخواست؛ ثبت هرآنچه به دست آورده بود. این ابداع اگرچه با تکیه بر منابع به دست آمده، نخست در بخشهای جنوبی میانرودان به وقوع پیوسته است اما همانطورکه در مطالب پیشین نیز اشاره شد، همزمان یا با کمی تأخیر در مصر و چین و ژاپن نیز درحال شکلگیری بوده است اما این فنیقیها بودند که در بخش شمالی میانرودان به خاطر روابط گسترده اقتصادی که با بخش بزرگی از جوامع آن زمان داشتند، الفبا را بنیان گذاشتند. بعدها، سامیها از جنوب میانرودان با آنها آمیختند و در تغییر و تحول خط اساسیترین نقش را ایفا کردند. خط سامی نخستین که میراثدار خط سومری پیش از خود بود، در شمال و جنوب مناطق تحت فرمان خود دو شیوه را بنیان نهاد. شیوه خط سامی جنوبی که سرمنشأ خطوط عربی شمالی و همینطور خط اتیوپیایی شد. یونانیها نیز با اقتباس از خط سامی شمالی (فنیقی) خط یونانی را ابداع کردند و آنچه ما امروزه از خطوط معاصر لاتین میبینیم، درواقع ریشه در خطوط سامی شمالی دارد. خط آرامی که مادر همه خطوط آسیای جنوب شرقی، آسیای مرکزی و هند است، از خط سامی شمالی ریشه گرفته است. تغییر در رویکردی همین شیوه از خط آرامی است که خطوط نبطی و از روی آن خط عربی را به وجود آورده است. خطوط سریانی نیز از دیگر بازماندگان خط آرامی است. خط عبری و فلسینی بهطور مستقیم از خطوط سامی شمالی ریشه گرفتهاند اما خط عبری مربعی ریشه در خط آرامی دارد. آنچه در این شجرهنامه مختصر نوشتار جلب نظر میکند، ریشه مشترک تمدنهاست، با اینکه اکنون اختلافهای بسیار بزرگ، در فرم و محتوای آنها میبینیم. ریشه مشترک نوشتار در واقع نشان میدهد که صاحبان تمدنهای باستانی در هر کجا و در سرزمینهایی که در اختیار داشتند، با همسایگان یا مردمان دیگری که در ارتباط بود، در مسائل و مشکلات شباهتهای بسیاری داشتهاند. چندان که مرتفعکردن آنها تلاشهای همزمانی را در جوامع برانگیخته و درنهایت به ابداع خط انجامیده است. اما جالبترین نکته شجرهنامه خطوط در محل شکلگیری اختلافهاست. چگونه است که ما از یک مادر ِمشترک به نام سامی، دو شیوه شمالی و جنوبی را میبینیم که درنهایت به شکلگیری چند شیوه مرسوم و دو فرم غالب امروزی ختم میشود. حروف لاتین از تأثیرهایی که یونانیان روی خط فنیقی میگذارند پدید میآید، حروف لاتینی که بسیار هندسی و منفصل است اما از همان ریشه سامی شمالی است که خطوط عربی امروزه نیز شکل و فرم خود را به ارث میبرد. دو شیوه بزرگ نگارش در جهان معاصر از یک بستر برمیخیزند اما در ادامه با دو رویکرد متفاوت از جهت فرم و رفتار باهم قرار میگیرند. آنچه درواقع از فرهنگ یونان حاصل میشود، در فلسفه و هنر و اخلاق، اگر نگوییم نقطه مقابل تمدنهای شرقی قرار میگیرد، لااقل همسو نیز نیست. بلافاصله بعد از قوامگرفتن خط ادیان و اندیشهها پدید میآیند و شروع به شکلدهی به افکار مردمان جوامع تحت تأثیر خود از راه آموزش و تکثیر کتاب میکنند. بهطور تقریبی آغاز نوشتن به شکل جدی و کامل را به حدود سالهای 3200 پیش از میلاد نسبت میدهند. نوشتن نقش عمدهای در استانداردسازی متون دینی بدون درنظرگرفتن زمان و مکان و تسهیل حفظ دعاها و احکام الهی داشت. در اینجا منظور از احکام الهی دقیقا همان دغدغهها و پیامد آن تدوین اصول و موازینی است که از انسان نخستین تا دوره ابداع نوشتار توسط بشر پرداخته شده بود. بخش کوچکی از کتاب مقدس شامل مجموعهای از متون شفاهی است که در طول قرنها منتقل شده است. دین از دیرباز برای مواجهه با مسائل فردی، جمعی و همینطور در رویارویی با پدیدههای مختلف طبیعی بزرگترین مرجع انسان بوده است. از دید دورکهایم، دین یک برساخته اجتماعی است. دین از آن دستاوردهای انسانی است که میتوانیم در آن تمامی مظاهر تمدن و فرهنگها را پیدا کنیم. خاستگاه شکلگیری فرهنگهاست، محل تولد اندیشههای حکمتی، فلسفی، اجتماعی و حتی علم. از آنجا که اصل این جستار بر ردگیری تفاوتهای فرهنگی جوامع مختلف امروزی است، با نگاه به ریشههای کهن، ناگزیریم بهصورت اجمالی به ادیان تأثیرگذار و با دوام پیش از مسیحیت و بعد از آن بپردازیم تا در ادامه به مظاهر فرهنگی ناشی از آنها که در آثار هنرمندان بازنمایان شدهاند، تا جایی که در امکانمان هست، به جستوجو بپردازیم و بدینترتیب، برای نقد آمیختگی، تعامل یا تهاجمهای فرهنگی دقیق شویم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.