|

نگاهی به فیلم قهرمان ساخته اصغر فرهادی

گامی فراتر از اخلاق

مازیار نیستانی: هانا آرنت، فیلسوف یهودی‌تبار آلمانی، در کتاب «آیشمن در اورشلیم» به مفهوم «پیش‌پاافتادگی یا ابتذال شر» می‌پردازد. آرنت برای تهیه گزارشی از روند دادرسی و دادگاه آدولف آیشمن، افسر عضو اس‌اس آلمان نازی که نقش عمده‌ای در تبعید و کشتار یهودیان داشت، رهسپار اورشلیم شد. او این فرصت را یافت تا به این بهانه درباره مقوله شر و روزمرگی بیندیشد. در نظر آرنت، تصویر آیشمن هیچ شباهت و تطابقی با مفهوم متافیزیکی، اسطوره‌ای و الهیاتی شر در تاریخ غرب نداشت. این افسر ارتش نازی، نه به‌هیچ‌وجه تجسم شیطان-لوسیفر رانده‌شده از بهشت بود و نه حتی موجودی ذاتا شر؛ آن‌چنان که در ریچارد سوم ما با انسانی مواجه می‌شویم ذاتا بدکار و بد‌سرشت. در نظر آرنت، آیشمن انسانی معمولی بود، با جثه‌ای متوسط و رفتاری کاملا عادی‌شده و البته تا حدی مضحک. با این وجود او خالق یکی از وحشتناک‌ترین کابوس‌های بشریت در قرن بیستم بود. اگر آیشمن نه تجسم اسطوره‌ای- الهیاتی شر باشد و نه بازنمایی از وجودی که شر ذاتی وی است، بنابراین این پرسش پیش می‌آید که چه چیز موجب اعمال شرارت‌آمیز وی بوده؟
آرنت اعلام می‌کند آنچه موجب این اعمال شده، نه حماقت که بی‌فکری و عدم تأمل در امور واقع است. آیشمن بازنمایی کامل و حتی بی‌نقص یک کارمند است. او در دل سیستم بوروکراتیک رشد کرده و بخشی از پیچ و مهره نظامی‌ است که تنها از آیشمن اطاعت و انجام وظیفه را انتظار دارد؛ نظامی که با یک نامه کوتاه قادر است زندگی هزاران هزار موجود بشری را ویران کند و هزاران انسان بی‌گناه را در اتاق‌های گاز _آن هم در بهترین شرایط در اتاق‌های گاز- بی‌نفس کند. آرنت مدعی است آیشمن هرگز قادر نبود به واسطه تفکر روال امور روزمره کاری را متوقف کند و به تأثیرات فاجعه‌بار عملی که سیستم از وی می‌خواهد، بیندیشد. آیشمن فرایند تفکر را از گردن خود باز كرده و بر عهده سیستمی گذاشته بود که خود بخش کوچکی از آن بود؛ شاید به همین علت است که این افراد درجه‌چندم یک نظام استبدادی در محکمه‌های بین‌المللی در دفاع از خود دائما چنین استدلال می‌کنند که ما تصمیم‌گیرنده نبودیم، بلکه فقط از دستورات پیروی می‌کردیم. از دید آرنت، شر در امور روزمره، مبتذل و بی‌ارزشی قرار دارد که بخش عظیمی از زندگی ما را در بر گرفته است؛ اموری که آن‌قدر خودکار و پیش‌پا‌افتاده هستند که هرگز ما را به تأمل و اندیشیدن فرانمی‌خوانند. کوتاه سخن آنکه فقدان تفکر در امر روزمره موجب زایش شر می‌شود.
آنچه نگاشته شد مقدمه‌ای بود برای ورود به سینمای اصغر فرهادی. به عقیده راقم این سطور، سینمای فرهادی همواره پی‌جوی مسئله شر است؛ تو گویی چونان کالبدشکافی که بر میز تشریح اندام شر را می‌شکافد و تا ریشه‌های آن فرو می‌رود. از همین‌رو می‌توان گفت سینمای فرهادی در بستر نوعی اخلاق‌گرایی جریان دارد. آدم‌های فرهادی انسان‌های شاخص یا دارای ویژگی‌های خاص نیستند. خصوصیت همه آنها معمولی‌بودن است، اما این شخصیت‌های معمولی قادرند تا به واسطه نیندیشیدن در زندگی خود به موجودات شرآفرین -و نه البته شرور- تبدیل شوند؛ پنهان‌کاری‌های کوچک، دروغی ناچیز، آزاد‌کردن میل جهت سرخوشی‌ای کوتاه این کاری‌ است که عموما آنها می‌کنند. شاید بتوان گفته‌های هانا آرنت و درون‌مایه اصلی سینمای فرهادی را در سکانسی از فیلم فروشنده به‌خوبی نشان داد. آنجا که عماد در جست‌وجوی فرد متجاوز به همسرش وارد مغازه نانوایی می‌شود، دوربین از دید وی چهره مردان درشت‌هیکل و جوانی را به تصویر می‌کشد که با تصویر اسطوره‌ای ما از فرد شرور انطباق کامل دارد، حال آنکه در ادامه مشخص می‌شود متجاوز به همسر عماد، پیرمرد پیزوری و ناتوانی‌ است که اتفاقا زن و خانواده‌اش را دوست دارد، آبرو برایش مهم است و اتفاقا در نهادش خواهان این نیست که موجودی شرور و متجاوزی باشد، حتی در مخیله‌اش نیز هرگز چنین چیزی نگذشته است. با این وجود این پیرمرد ضعیف و ناتوان بدون آنکه بداند منشأ شری بزرگ است و نکته در همین‌جاست که او هرگز به عمل‌اش و تأثیر آن بر خانواده و اطرافیانش فکر نکرده است، شخصیت وی در نقطه‌ای از فیلم از هم می‌پاشد که به ناگهان به آنچه اتفاق افتاده پی‌ می‌برد و آگاه می‌شود. به ناگهان می‌فهمد چه آسیبی به خانواده‌اش، عماد و باران وارد آورده است. پیرمرد باور نمی‌کند چه شری را پرورش داده، او گیج است و متعجب. تو گویی، در سیطره این شرارت است که تازه مرزهای وجودی خود را درک می‌کند و خانواده‌اش را درمی‌یابد. این نکته در مورد اکثر آثار فرهادی صادق است.
فیلم قهرمان، آخرین ساخته اصغر فرهادی نیز از این امر مستثنا نیست. رحیم زندانی مالی‌ است. اون انسان خوش‌قلب و ساده‌ای‌ است با تلخ لبخندی محجوبانه و شهرستانی بر لب. رحیم اتفاقا حدود اخلاقی را رعایت می‌کند و اگر در زندان گرفتار آمده از بد حادثه و شرارت شریک سابقش است. او با اینکه می‌داند اگر سکه‌هایی را که فرخنده، معشوقه رحیم، یافته است بفروشد، بخشی از مشکلات مالی‌اش حل و یک قدم به زن دلخواهش که در سرتاسر فیلم حامی رحیم است، نزدیک‌تر خواهد شد، اما حاضر به پذیرش سکه‌ها نمی‌شود. او سکه‌ها را به صاحبش _و شاید صاحبش_ برمی‌گرداند و از این‌رو تبدیل به قهرمان می‌شود. با این وجود و در این راه رحیم دروغی کوچک و کم‌ارزش می‌گوید؛ اینکه خودش آن کسی بوده که در ایستگاه اتوبوس کیف را پیدا کرده است. همین دروغ کوچک و نیندیشیده او را درون باتلاقی از حوادث ناگوار پرتاب می‌کند. حوادثی که زندگی‌ خودش، فرخنده‌اش و فرزندش را تحت تأثیر قرار می‌دهند. او با یک دروغ منشأ شر می‌شود و از پی همین در ادامه فیلم دائما تلاش می‌کند از حیثیت و آبرویش دفاع کند. او با تمام وجود برای چیزی که دارد از دست می‌رود می‌جنگد. تمام کنش و واکنش‌های فیلم، پستی و بلندی زندگی رحیم از همین دروغ آغاز می‌شود؛ دروغی که نقش مخرب و فاجعه‌باری در زندگی رحیم و اطرافیانش دارد.
اگر این گفته‌ها را تصدیق کنیم، آنگاه فیلم قهرمان نیز در روال دیگر فیلم‌های فرهادی قرار می‌گیرد و نه فرهادی چیزی به سینمایش افزوده است و نه ما گامی فراتر بر داشته‌ایم. اما مسئله به همین‌جا ختم نمی‌شود، در فیلم اخیر فرهادی دو رویکرد جدید وجود دارد که چهره فیلم فرهادی را دگرگون کرده‌ است:
شخصیت‌های عمده فیلم‌های اصغر فرهادی، به غیر از شهر زیبا، از طبقه متوسط اجتماعی هستند؛ طبقه‌ای تقریبا مرفه و دارای ساختار ارزشی و تفکری خاص خود. در نظام ارزشی این طبقه ارزش‌های انسانی، دموکراتیک و مدنی جایگاه ویژه‌ای دارد و آزادی‌های فردی از خواسته‌های مهم این طبقه در دهه‌های اخیر بوده است. با این وجود نگاه اصغر فرهادی به این طبقه نه از سر ستایش بلکه طعنه‌آمیز است. در نگاه فیلم‌ساز این طبقه‌ با چنین نظام ارزشی یک نقطه ضعف آشکار دارد، یعنی در امور زندگی و کنش‌های انسانی فاقد تفکر است؛ طبقه‌ای که همواره منافع خود را بر دیگران ترجیح داده است. به دیگر سخن، در نظر فرهادی، طبقه متوسط اجتماعی ایران، برخلاف ادعایش، فاقد اصول اخلاقی و درک حضور دیگری‌ است. رحیم اما به این طبقه مذکور تعلق ندارد. او زندانی‌ است. رحیم از حاشیه حاشیه‌ها پا به متن سینمای فرهادی می‌گذارد. در فیلم این طبقه متوسط است که او را قهرمان می‌نامد؛ زیرا به دنبال قهرمان است. آنها قهرمان‌شان را در تصاویر و دنیای مجازی پیدا می‌کنند، برایش نمایش می‌گیرند، کنارش می‌ایستند و به او ترحم می‌ورزند، بی‌آنکه او را به‌درستی شناخته باشند با کوچک‌ترین اتفاقی موضع‌شان را تغییر می‌دهند، پشت قهرمان را خالی و سعی می‌کنند دیگر او را نبینند. با این تلون اجتماعی اما رحیم، رحیم می‌ماند. اتفاقا فیلم فرهادی علیه این اخلاق اجتماعی برمی‌خیزد.
رحیم فاقد اصول اخلاقی نیست. برخلاف شخصیت‌های دیگر فیلم‌های فرهادی که بر اساس میل و منافع شخصی خود دروغ‌پردازی می‌کنند، این‌ بار از رحیم خواسته می‌شود که دروغ بگوید. سیستم ناظر بر رحیم، سیستمی که او را تحت مراقبت خود دارد، از رحیم می‌خواهد -‌دستور می‌دهد- که دروغ بگوید و از گذر همین دروغ‌گویی رحیم سوژه تابع سیستم می‌شود. این‌ بار به جای شخصیت‌های طبقه متوسط فرهادی که نیندیشیده موجب شر می‌شوند، این سیستم است که شرارت را رواج می‌دهد و به وقت خطر نیز پشت رحیم را خالی می‌کند و این دومین تفاوت فیلم قهرمان با دیگر فیلم‌های فرهادی‌ است. اگر این دو تفاوت را امتداد بدهیم، به نتیجه جالبی خواهیم رسید.
رحیم برخلاف دیگر شخصیت‌های فرهادی این توان را دارد که بر شود، او قادر است لحظه‌ای تأمل کند. آنگاه که می‌بیند این شر سیستماتیک تمام ابعاد زندگی خود و فرزندش را در بر گرفته است، می‌بیند که چگونه به آن کودک معصوم تجاوز می‌شود، می‌بیند که چگونه در سیرکی بزرگ به بازی گرفته شده‌اند. از پی این یافته‌ها به شناخت می‌رسد، به ناگهان می‌شورد، سازش‌ناپذیر می‌شود، برنا‌دل و مقاوم. او محافظه‌کاری طبقه متوسط را ندارد؛ بر اصول خود می‌ایستد و تا انتها برای رسیدن به مقصودش مقاومت می‌کند. رحیم در انتهای فیلم شر را پس می‌زند و این ویژگی شخصیت رحیم در فیلم‌های فرهادی کم‌سابقه است. این‌ بار فرهادی فراتر از مسائل اخلاقی می‌رود.
پایان فیلم ابتدای فیلم است و ابتدا نیست؛ در ابتدای فیلم دوربین از پشت حصاری رحیم را که از در کوچک زندان به مرخصی دو‌روزه‌اش آمده، تعقیب می‌کند؛ انگار از زندانی کوچک به زندانی بزرگ‌تر وارد شده است. اما در پایان فیلم رحیم سرخوشانه به زندان برمی‌گردد، این بار این حاشیه‌نشین قهرمان که اصول ارزشی خود را از پس امتحانی سخت دوباره به دست آورده، چهره گمشده خویش را یافته است؛ پس با هیئتی جدید او را می‌بینیم. تضاد آزادی یک زندانی و بازگشت رحیم به زندان، تضاد احساسات مخاطب از اینکه چه بر سر او خواهد آمد و آرامش رحیم در آن لحظه از فیلم، تماشاگر را منقلب می‌کند. اکنون در پایان فیلم، رحیم ما را به یاد ادیپ می‌اندازد؛ آنجا که در کلونوس، از پس مصیبت‌هایی که به وی رفته، در سرزمینی بیگانه، به آرامش رسیده و در پرتو این آرامش خواستار مرگ و پیوند با امر مطلق است. رحیم نیز همچون ادیپ، تقدس یافته و مورد فیض قرار گرفته است؛ او آرام است و هیچ زندانی نمی‌تواند زندان او باشد. رحیم آزادی‌اش را در ساحت سوبژکتیو به دست آورده است، از این‌رو مانند ادیپ، چهره‌اش به قدیسی نابهنگام در این عصر می‌ماند.

مازیار نیستانی: هانا آرنت، فیلسوف یهودی‌تبار آلمانی، در کتاب «آیشمن در اورشلیم» به مفهوم «پیش‌پاافتادگی یا ابتذال شر» می‌پردازد. آرنت برای تهیه گزارشی از روند دادرسی و دادگاه آدولف آیشمن، افسر عضو اس‌اس آلمان نازی که نقش عمده‌ای در تبعید و کشتار یهودیان داشت، رهسپار اورشلیم شد. او این فرصت را یافت تا به این بهانه درباره مقوله شر و روزمرگی بیندیشد. در نظر آرنت، تصویر آیشمن هیچ شباهت و تطابقی با مفهوم متافیزیکی، اسطوره‌ای و الهیاتی شر در تاریخ غرب نداشت. این افسر ارتش نازی، نه به‌هیچ‌وجه تجسم شیطان-لوسیفر رانده‌شده از بهشت بود و نه حتی موجودی ذاتا شر؛ آن‌چنان که در ریچارد سوم ما با انسانی مواجه می‌شویم ذاتا بدکار و بد‌سرشت. در نظر آرنت، آیشمن انسانی معمولی بود، با جثه‌ای متوسط و رفتاری کاملا عادی‌شده و البته تا حدی مضحک. با این وجود او خالق یکی از وحشتناک‌ترین کابوس‌های بشریت در قرن بیستم بود. اگر آیشمن نه تجسم اسطوره‌ای- الهیاتی شر باشد و نه بازنمایی از وجودی که شر ذاتی وی است، بنابراین این پرسش پیش می‌آید که چه چیز موجب اعمال شرارت‌آمیز وی بوده؟
آرنت اعلام می‌کند آنچه موجب این اعمال شده، نه حماقت که بی‌فکری و عدم تأمل در امور واقع است. آیشمن بازنمایی کامل و حتی بی‌نقص یک کارمند است. او در دل سیستم بوروکراتیک رشد کرده و بخشی از پیچ و مهره نظامی‌ است که تنها از آیشمن اطاعت و انجام وظیفه را انتظار دارد؛ نظامی که با یک نامه کوتاه قادر است زندگی هزاران هزار موجود بشری را ویران کند و هزاران انسان بی‌گناه را در اتاق‌های گاز _آن هم در بهترین شرایط در اتاق‌های گاز- بی‌نفس کند. آرنت مدعی است آیشمن هرگز قادر نبود به واسطه تفکر روال امور روزمره کاری را متوقف کند و به تأثیرات فاجعه‌بار عملی که سیستم از وی می‌خواهد، بیندیشد. آیشمن فرایند تفکر را از گردن خود باز كرده و بر عهده سیستمی گذاشته بود که خود بخش کوچکی از آن بود؛ شاید به همین علت است که این افراد درجه‌چندم یک نظام استبدادی در محکمه‌های بین‌المللی در دفاع از خود دائما چنین استدلال می‌کنند که ما تصمیم‌گیرنده نبودیم، بلکه فقط از دستورات پیروی می‌کردیم. از دید آرنت، شر در امور روزمره، مبتذل و بی‌ارزشی قرار دارد که بخش عظیمی از زندگی ما را در بر گرفته است؛ اموری که آن‌قدر خودکار و پیش‌پا‌افتاده هستند که هرگز ما را به تأمل و اندیشیدن فرانمی‌خوانند. کوتاه سخن آنکه فقدان تفکر در امر روزمره موجب زایش شر می‌شود.
آنچه نگاشته شد مقدمه‌ای بود برای ورود به سینمای اصغر فرهادی. به عقیده راقم این سطور، سینمای فرهادی همواره پی‌جوی مسئله شر است؛ تو گویی چونان کالبدشکافی که بر میز تشریح اندام شر را می‌شکافد و تا ریشه‌های آن فرو می‌رود. از همین‌رو می‌توان گفت سینمای فرهادی در بستر نوعی اخلاق‌گرایی جریان دارد. آدم‌های فرهادی انسان‌های شاخص یا دارای ویژگی‌های خاص نیستند. خصوصیت همه آنها معمولی‌بودن است، اما این شخصیت‌های معمولی قادرند تا به واسطه نیندیشیدن در زندگی خود به موجودات شرآفرین -و نه البته شرور- تبدیل شوند؛ پنهان‌کاری‌های کوچک، دروغی ناچیز، آزاد‌کردن میل جهت سرخوشی‌ای کوتاه این کاری‌ است که عموما آنها می‌کنند. شاید بتوان گفته‌های هانا آرنت و درون‌مایه اصلی سینمای فرهادی را در سکانسی از فیلم فروشنده به‌خوبی نشان داد. آنجا که عماد در جست‌وجوی فرد متجاوز به همسرش وارد مغازه نانوایی می‌شود، دوربین از دید وی چهره مردان درشت‌هیکل و جوانی را به تصویر می‌کشد که با تصویر اسطوره‌ای ما از فرد شرور انطباق کامل دارد، حال آنکه در ادامه مشخص می‌شود متجاوز به همسر عماد، پیرمرد پیزوری و ناتوانی‌ است که اتفاقا زن و خانواده‌اش را دوست دارد، آبرو برایش مهم است و اتفاقا در نهادش خواهان این نیست که موجودی شرور و متجاوزی باشد، حتی در مخیله‌اش نیز هرگز چنین چیزی نگذشته است. با این وجود این پیرمرد ضعیف و ناتوان بدون آنکه بداند منشأ شری بزرگ است و نکته در همین‌جاست که او هرگز به عمل‌اش و تأثیر آن بر خانواده و اطرافیانش فکر نکرده است، شخصیت وی در نقطه‌ای از فیلم از هم می‌پاشد که به ناگهان به آنچه اتفاق افتاده پی‌ می‌برد و آگاه می‌شود. به ناگهان می‌فهمد چه آسیبی به خانواده‌اش، عماد و باران وارد آورده است. پیرمرد باور نمی‌کند چه شری را پرورش داده، او گیج است و متعجب. تو گویی، در سیطره این شرارت است که تازه مرزهای وجودی خود را درک می‌کند و خانواده‌اش را درمی‌یابد. این نکته در مورد اکثر آثار فرهادی صادق است.
فیلم قهرمان، آخرین ساخته اصغر فرهادی نیز از این امر مستثنا نیست. رحیم زندانی مالی‌ است. اون انسان خوش‌قلب و ساده‌ای‌ است با تلخ لبخندی محجوبانه و شهرستانی بر لب. رحیم اتفاقا حدود اخلاقی را رعایت می‌کند و اگر در زندان گرفتار آمده از بد حادثه و شرارت شریک سابقش است. او با اینکه می‌داند اگر سکه‌هایی را که فرخنده، معشوقه رحیم، یافته است بفروشد، بخشی از مشکلات مالی‌اش حل و یک قدم به زن دلخواهش که در سرتاسر فیلم حامی رحیم است، نزدیک‌تر خواهد شد، اما حاضر به پذیرش سکه‌ها نمی‌شود. او سکه‌ها را به صاحبش _و شاید صاحبش_ برمی‌گرداند و از این‌رو تبدیل به قهرمان می‌شود. با این وجود و در این راه رحیم دروغی کوچک و کم‌ارزش می‌گوید؛ اینکه خودش آن کسی بوده که در ایستگاه اتوبوس کیف را پیدا کرده است. همین دروغ کوچک و نیندیشیده او را درون باتلاقی از حوادث ناگوار پرتاب می‌کند. حوادثی که زندگی‌ خودش، فرخنده‌اش و فرزندش را تحت تأثیر قرار می‌دهند. او با یک دروغ منشأ شر می‌شود و از پی همین در ادامه فیلم دائما تلاش می‌کند از حیثیت و آبرویش دفاع کند. او با تمام وجود برای چیزی که دارد از دست می‌رود می‌جنگد. تمام کنش و واکنش‌های فیلم، پستی و بلندی زندگی رحیم از همین دروغ آغاز می‌شود؛ دروغی که نقش مخرب و فاجعه‌باری در زندگی رحیم و اطرافیانش دارد.
اگر این گفته‌ها را تصدیق کنیم، آنگاه فیلم قهرمان نیز در روال دیگر فیلم‌های فرهادی قرار می‌گیرد و نه فرهادی چیزی به سینمایش افزوده است و نه ما گامی فراتر بر داشته‌ایم. اما مسئله به همین‌جا ختم نمی‌شود، در فیلم اخیر فرهادی دو رویکرد جدید وجود دارد که چهره فیلم فرهادی را دگرگون کرده‌ است:
شخصیت‌های عمده فیلم‌های اصغر فرهادی، به غیر از شهر زیبا، از طبقه متوسط اجتماعی هستند؛ طبقه‌ای تقریبا مرفه و دارای ساختار ارزشی و تفکری خاص خود. در نظام ارزشی این طبقه ارزش‌های انسانی، دموکراتیک و مدنی جایگاه ویژه‌ای دارد و آزادی‌های فردی از خواسته‌های مهم این طبقه در دهه‌های اخیر بوده است. با این وجود نگاه اصغر فرهادی به این طبقه نه از سر ستایش بلکه طعنه‌آمیز است. در نگاه فیلم‌ساز این طبقه‌ با چنین نظام ارزشی یک نقطه ضعف آشکار دارد، یعنی در امور زندگی و کنش‌های انسانی فاقد تفکر است؛ طبقه‌ای که همواره منافع خود را بر دیگران ترجیح داده است. به دیگر سخن، در نظر فرهادی، طبقه متوسط اجتماعی ایران، برخلاف ادعایش، فاقد اصول اخلاقی و درک حضور دیگری‌ است. رحیم اما به این طبقه مذکور تعلق ندارد. او زندانی‌ است. رحیم از حاشیه حاشیه‌ها پا به متن سینمای فرهادی می‌گذارد. در فیلم این طبقه متوسط است که او را قهرمان می‌نامد؛ زیرا به دنبال قهرمان است. آنها قهرمان‌شان را در تصاویر و دنیای مجازی پیدا می‌کنند، برایش نمایش می‌گیرند، کنارش می‌ایستند و به او ترحم می‌ورزند، بی‌آنکه او را به‌درستی شناخته باشند با کوچک‌ترین اتفاقی موضع‌شان را تغییر می‌دهند، پشت قهرمان را خالی و سعی می‌کنند دیگر او را نبینند. با این تلون اجتماعی اما رحیم، رحیم می‌ماند. اتفاقا فیلم فرهادی علیه این اخلاق اجتماعی برمی‌خیزد.
رحیم فاقد اصول اخلاقی نیست. برخلاف شخصیت‌های دیگر فیلم‌های فرهادی که بر اساس میل و منافع شخصی خود دروغ‌پردازی می‌کنند، این‌ بار از رحیم خواسته می‌شود که دروغ بگوید. سیستم ناظر بر رحیم، سیستمی که او را تحت مراقبت خود دارد، از رحیم می‌خواهد -‌دستور می‌دهد- که دروغ بگوید و از گذر همین دروغ‌گویی رحیم سوژه تابع سیستم می‌شود. این‌ بار به جای شخصیت‌های طبقه متوسط فرهادی که نیندیشیده موجب شر می‌شوند، این سیستم است که شرارت را رواج می‌دهد و به وقت خطر نیز پشت رحیم را خالی می‌کند و این دومین تفاوت فیلم قهرمان با دیگر فیلم‌های فرهادی‌ است. اگر این دو تفاوت را امتداد بدهیم، به نتیجه جالبی خواهیم رسید.
رحیم برخلاف دیگر شخصیت‌های فرهادی این توان را دارد که بر شود، او قادر است لحظه‌ای تأمل کند. آنگاه که می‌بیند این شر سیستماتیک تمام ابعاد زندگی خود و فرزندش را در بر گرفته است، می‌بیند که چگونه به آن کودک معصوم تجاوز می‌شود، می‌بیند که چگونه در سیرکی بزرگ به بازی گرفته شده‌اند. از پی این یافته‌ها به شناخت می‌رسد، به ناگهان می‌شورد، سازش‌ناپذیر می‌شود، برنا‌دل و مقاوم. او محافظه‌کاری طبقه متوسط را ندارد؛ بر اصول خود می‌ایستد و تا انتها برای رسیدن به مقصودش مقاومت می‌کند. رحیم در انتهای فیلم شر را پس می‌زند و این ویژگی شخصیت رحیم در فیلم‌های فرهادی کم‌سابقه است. این‌ بار فرهادی فراتر از مسائل اخلاقی می‌رود.
پایان فیلم ابتدای فیلم است و ابتدا نیست؛ در ابتدای فیلم دوربین از پشت حصاری رحیم را که از در کوچک زندان به مرخصی دو‌روزه‌اش آمده، تعقیب می‌کند؛ انگار از زندانی کوچک به زندانی بزرگ‌تر وارد شده است. اما در پایان فیلم رحیم سرخوشانه به زندان برمی‌گردد، این بار این حاشیه‌نشین قهرمان که اصول ارزشی خود را از پس امتحانی سخت دوباره به دست آورده، چهره گمشده خویش را یافته است؛ پس با هیئتی جدید او را می‌بینیم. تضاد آزادی یک زندانی و بازگشت رحیم به زندان، تضاد احساسات مخاطب از اینکه چه بر سر او خواهد آمد و آرامش رحیم در آن لحظه از فیلم، تماشاگر را منقلب می‌کند. اکنون در پایان فیلم، رحیم ما را به یاد ادیپ می‌اندازد؛ آنجا که در کلونوس، از پس مصیبت‌هایی که به وی رفته، در سرزمینی بیگانه، به آرامش رسیده و در پرتو این آرامش خواستار مرگ و پیوند با امر مطلق است. رحیم نیز همچون ادیپ، تقدس یافته و مورد فیض قرار گرفته است؛ او آرام است و هیچ زندانی نمی‌تواند زندان او باشد. رحیم آزادی‌اش را در ساحت سوبژکتیو به دست آورده است، از این‌رو مانند ادیپ، چهره‌اش به قدیسی نابهنگام در این عصر می‌ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.