|

نامه سرگشاده‌ای به سازمان حفاظت محیط زیست- بخش دوم

سلاجقه و راه پیش‌رو در محیط زیست

حسین آخانی . استاد دانشگاه تهران

پیش‌تر و در بخش نخست نامه‌ سرگشاده‌ام به رئیس جدید سازمان حفاظت محیط زیست به نکاتی درباره کاستی‌های پیش از این در سازمان حفاظت محیط زیست و همچنین نیازهایی که بحران‌های محیط‌زیستی ایران با آن درگیر است، اشاره کردم. در بخش دوم این نامه سرگشاده که امروز می‌خوانید، دیگر انتظاراتی را که محیط زیست ایران و فعالان این حوزه از رئیس جدید این سازمان دارند، آورده شده است.
4. معضل آلودگی هوای شهرها پدیده شناخته‌شده‌ای است. می‌دانم که متخصصان بسیاری هستند که خیلی بهتر از من می‌توانند در این زمینه به شما کمک کنند. ولی انتظار من از جناب‌عالی، کمک در راستای کاهش وابستگی به خودروی شخصی و هدایت دولت به سمت تکمیل و تجهیز سیستم حمل‌و‌نقل عمومی کارا، باکیفیت و امن است. شما می‌توانید در کابینه، دولت را در حمایت از حمل‌ونقل پاک و سالم، به‌خصوص فراهم‌سازی امکان استفاده از دوچرخه ترغیب کنید. البته تلاش شما زمانی معنادار خواهد بود که تغییرات را از سازمان محیط زیست آغاز و استفاده از خودرو و موتورسیکلت را در محوطه پارک پردیسان حتی برای کارکنان ممنوع کنید. من در چهار دولت پیگیر ایجاد یک خط اتوبوس برای پارک پردیسان بوده‌ام و اینک از شما درخواست می‌کنم این موضوع را پیگیری کنید و در صد روز اول خدمت‌تان جشن افتتاح خط اتوبوس به پارک پردیسان و همچنین اتصال خط دوچرخه به مناطق اطراف پردیسان را -که خوشبختانه کارهای مطالعاتی آن در دوره قبلی شهرداری انجام شده است- به اجرا درآورید. درخصوص گردو‌غبار، لازم است که چرای دام، معدن‌کاری، جاده‌سازی‌های غیراصولی، ساخت‌وساز بی‌ضابطه و تأمین حقابه رودخانه‌ها و تالاب‌ها که خسارت‌ آنها از آلودگی خودروها و صنایع کمتر نیست به شکل جدی‌تری پیگیری شود.
5. بزرگ‌ترین مشکل تخریب سرزمین در ایران، جدی‌نگرفتن ارزیابی‌های زیست‌محیطی و سطحی‌بودن آنهاست. اینکه ارزیابی زیست‌محیطی با حمایت کارفرما صورت گیرد، یک تناقض جدی در مقررات است. چگونه می‌توانید از یک کارفرما -که اغلب دولتی یا شبه‌دولتی هم هستند- انتظار داشته باشید ارزیابی را به گونه‌ای بنویسد که ابعاد ویرانگر پروژه را ارائه کند؟! شرکت‌های ارزیابی به دلیل وابستگی به کارفرما، معمولا ارزیابی را به نفع پروژه و به زیان محیط زیست تهیه می‌کنند. یکی از راه‌های برون‌رفت از این معضل، گرفتن اختیار ارزیابی توسط خود سازمان حفاظت محیط زیست است. درصورتی‌که کارفرما هزینه ارزیابی را در اختیار سازمان حفاظت محیط زیست قرار دهد و سازمان با برون‌سپاری کار را به ارزیاب بسپارد، ارزیاب بدون ترس از پرداخت‌نشدن کارمزد، دقت بیشتری در منافع محیط زیست خواهد کرد. انتشار آزادانه گزارش‌های ارزیابی قبل از تصویب پروژه در افزایش دقت در تهیه آنها بسیار مؤثر است.
6. یکی از بزرگ‌ترین علت‌های بحران آب و تخریب محیط زیست در ایران، نبود نظارت کامل بر اکوسیستم‌‌های رودخانه‌ای است که علاوه‌ بر آسیب به تنوع زیستی باعث بروز سیلاب‌های ویرانگر شده است. درحالی‌که بسیاری از تالاب‌های کشور خشک شده‌اند، مهم‌ترین زیست‌بوم‌های آبی داخلی ما، رودخانه‌ها هستند. حاکمیت وزارت نیرو بر رودخانه‌ها هرگز به نفع این شاهرگ‌های حیاتی سرزمین نبوده و تعدی به حریم آنها، برداشت شن و ماسه، ازبین‌بردن پوشش گیاهی، رهاکردن پساب و زباله به داخل آنها، سدسازی و جاده‌سازی‌های بی‌ضابطه از نمونه‌های بارز ناشی از سوءمدیریت وزارت نیرو است. در تغییر ساختار سازمان حفاظت محیط زیست، تغییر و اصلاح مدیریت اکوسیستم‌های رودخانه‌ای، تعیین محدوده حفاظتی و اقدام برای احیای آنها تأثیر بسیاری در بهبود شرایط زیستی کشور خواهد داشت.
7. یکی از پدیده‌های نوظهور تخریب محیط زیست در ایران توسعه گردشگری مخرب «آفرود» است. متأسفانه در سایه نبود مقررات بازدارنده، این صنعت پول‌ساز به‌شدت رشد کرده است و تقریبا هیچ‌جای ایران از مرتفع‌ترین مناطق کوهستانی تا پست‌ترین و دورترین مناطق بیابانی از سیطره آفرودبازان در امان نیست. جالب است که آفرودبازان بهتر از بسیاری از سازمان‌های مسئول، گوشه‌وکنار کشور را می‌شناسند(!) چون دستگاه‌های دولتی مسئول حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی، درآمدهای سرشار و خودروهای مجهز آنان را ندارند. رانندگان آفرود اغلب بسیار حرفه‌ای هستند و به‌راحتی بکرترین نقاط کشور را بی‌آنکه کسی بتواند ایشان را رصد و کنترل کند، تخریب می‌کنند. پیشنهاد می‌شود که قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای استفاده از خودروهای آفرود وضع و این فعالیت فقط به مناطق مشخص محدود شود.
8. معضل ریخت‌وپاش زباله در طبیعت و پیرامون شهرها و روستاها همچنان یک بحران حل‌نشده کشور است. با وجود قول‌هایی که دولت‌های مختلف داده‌اند، متأسفانه اقدام کارسازی در این خصوص انجام نشده است. بدون تردید الگوهای موفق در کنترل زباله در دنیا زیاد است. اگرچه من تخصصی در این زمینه ندارم، ولی به‌عنوان یک فعال محیط زیست و آشنا به الگوهای دیگر کشورها، سه پیشنهاد زیر را به استحضار می‌رسانم:
الف: «فرهنگ‌سازی» درصورتی‌که با قوانین بازدارنده و گرفتن جریمه و مجازات متخلفان همراه نباشد، برای پاک‌سازی ایران کارساز نخواهد بود. جریمه کسانی که پسماند خود را در طبیعت رها می‌کنند باید متناسب با حساسیت زیستگاه و حجم زباله تعیین شود. در راستای ترویج فرهنگ خودداری از ریخت‌وپاش زباله، من الگوی کشور ازبکستان را پیشنهاد می‌کنم که در سال یک هفته را به‌عنوان هفته پاک‌سازی طبیعت در نظر گرفته‌اند. جا دارد در هفته منابع طبیعی و درخت‌کاری همه کارکنان دولت، دانش‌آموزان، دانشجویان، سربازان و نیروهای نظامی و انتظامی یک روز را برای پاک‌سازی مناطق طبیعی اختصاص دهند.
ب: کاهش زباله‌های پلاستیک در کشور فقط زمانی ممکن است که اولا کیسه‌های پلاستیکی در قبال قیمت قابل ‌توجه (قیمت کیسه به اضافه مالیات سبز) به مشتری داده شود و دوم اینکه بطری‌های آب معدنی و نوشابه و موارد مشابه با اخذ گرویی عرضه شوند. با این دو اقدام، بخش عمده زباله‌های پلاستیکی هرگز وارد چرخه جمع‌آوری زباله یا وارد طبیعت نمی‌شوند.

پیش‌تر و در بخش نخست نامه‌ سرگشاده‌ام به رئیس جدید سازمان حفاظت محیط زیست به نکاتی درباره کاستی‌های پیش از این در سازمان حفاظت محیط زیست و همچنین نیازهایی که بحران‌های محیط‌زیستی ایران با آن درگیر است، اشاره کردم. در بخش دوم این نامه سرگشاده که امروز می‌خوانید، دیگر انتظاراتی را که محیط زیست ایران و فعالان این حوزه از رئیس جدید این سازمان دارند، آورده شده است.
4. معضل آلودگی هوای شهرها پدیده شناخته‌شده‌ای است. می‌دانم که متخصصان بسیاری هستند که خیلی بهتر از من می‌توانند در این زمینه به شما کمک کنند. ولی انتظار من از جناب‌عالی، کمک در راستای کاهش وابستگی به خودروی شخصی و هدایت دولت به سمت تکمیل و تجهیز سیستم حمل‌و‌نقل عمومی کارا، باکیفیت و امن است. شما می‌توانید در کابینه، دولت را در حمایت از حمل‌ونقل پاک و سالم، به‌خصوص فراهم‌سازی امکان استفاده از دوچرخه ترغیب کنید. البته تلاش شما زمانی معنادار خواهد بود که تغییرات را از سازمان محیط زیست آغاز و استفاده از خودرو و موتورسیکلت را در محوطه پارک پردیسان حتی برای کارکنان ممنوع کنید. من در چهار دولت پیگیر ایجاد یک خط اتوبوس برای پارک پردیسان بوده‌ام و اینک از شما درخواست می‌کنم این موضوع را پیگیری کنید و در صد روز اول خدمت‌تان جشن افتتاح خط اتوبوس به پارک پردیسان و همچنین اتصال خط دوچرخه به مناطق اطراف پردیسان را -که خوشبختانه کارهای مطالعاتی آن در دوره قبلی شهرداری انجام شده است- به اجرا درآورید. درخصوص گردو‌غبار، لازم است که چرای دام، معدن‌کاری، جاده‌سازی‌های غیراصولی، ساخت‌وساز بی‌ضابطه و تأمین حقابه رودخانه‌ها و تالاب‌ها که خسارت‌ آنها از آلودگی خودروها و صنایع کمتر نیست به شکل جدی‌تری پیگیری شود.
5. بزرگ‌ترین مشکل تخریب سرزمین در ایران، جدی‌نگرفتن ارزیابی‌های زیست‌محیطی و سطحی‌بودن آنهاست. اینکه ارزیابی زیست‌محیطی با حمایت کارفرما صورت گیرد، یک تناقض جدی در مقررات است. چگونه می‌توانید از یک کارفرما -که اغلب دولتی یا شبه‌دولتی هم هستند- انتظار داشته باشید ارزیابی را به گونه‌ای بنویسد که ابعاد ویرانگر پروژه را ارائه کند؟! شرکت‌های ارزیابی به دلیل وابستگی به کارفرما، معمولا ارزیابی را به نفع پروژه و به زیان محیط زیست تهیه می‌کنند. یکی از راه‌های برون‌رفت از این معضل، گرفتن اختیار ارزیابی توسط خود سازمان حفاظت محیط زیست است. درصورتی‌که کارفرما هزینه ارزیابی را در اختیار سازمان حفاظت محیط زیست قرار دهد و سازمان با برون‌سپاری کار را به ارزیاب بسپارد، ارزیاب بدون ترس از پرداخت‌نشدن کارمزد، دقت بیشتری در منافع محیط زیست خواهد کرد. انتشار آزادانه گزارش‌های ارزیابی قبل از تصویب پروژه در افزایش دقت در تهیه آنها بسیار مؤثر است.
6. یکی از بزرگ‌ترین علت‌های بحران آب و تخریب محیط زیست در ایران، نبود نظارت کامل بر اکوسیستم‌‌های رودخانه‌ای است که علاوه‌ بر آسیب به تنوع زیستی باعث بروز سیلاب‌های ویرانگر شده است. درحالی‌که بسیاری از تالاب‌های کشور خشک شده‌اند، مهم‌ترین زیست‌بوم‌های آبی داخلی ما، رودخانه‌ها هستند. حاکمیت وزارت نیرو بر رودخانه‌ها هرگز به نفع این شاهرگ‌های حیاتی سرزمین نبوده و تعدی به حریم آنها، برداشت شن و ماسه، ازبین‌بردن پوشش گیاهی، رهاکردن پساب و زباله به داخل آنها، سدسازی و جاده‌سازی‌های بی‌ضابطه از نمونه‌های بارز ناشی از سوءمدیریت وزارت نیرو است. در تغییر ساختار سازمان حفاظت محیط زیست، تغییر و اصلاح مدیریت اکوسیستم‌های رودخانه‌ای، تعیین محدوده حفاظتی و اقدام برای احیای آنها تأثیر بسیاری در بهبود شرایط زیستی کشور خواهد داشت.
7. یکی از پدیده‌های نوظهور تخریب محیط زیست در ایران توسعه گردشگری مخرب «آفرود» است. متأسفانه در سایه نبود مقررات بازدارنده، این صنعت پول‌ساز به‌شدت رشد کرده است و تقریبا هیچ‌جای ایران از مرتفع‌ترین مناطق کوهستانی تا پست‌ترین و دورترین مناطق بیابانی از سیطره آفرودبازان در امان نیست. جالب است که آفرودبازان بهتر از بسیاری از سازمان‌های مسئول، گوشه‌وکنار کشور را می‌شناسند(!) چون دستگاه‌های دولتی مسئول حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی، درآمدهای سرشار و خودروهای مجهز آنان را ندارند. رانندگان آفرود اغلب بسیار حرفه‌ای هستند و به‌راحتی بکرترین نقاط کشور را بی‌آنکه کسی بتواند ایشان را رصد و کنترل کند، تخریب می‌کنند. پیشنهاد می‌شود که قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای استفاده از خودروهای آفرود وضع و این فعالیت فقط به مناطق مشخص محدود شود.
8. معضل ریخت‌وپاش زباله در طبیعت و پیرامون شهرها و روستاها همچنان یک بحران حل‌نشده کشور است. با وجود قول‌هایی که دولت‌های مختلف داده‌اند، متأسفانه اقدام کارسازی در این خصوص انجام نشده است. بدون تردید الگوهای موفق در کنترل زباله در دنیا زیاد است. اگرچه من تخصصی در این زمینه ندارم، ولی به‌عنوان یک فعال محیط زیست و آشنا به الگوهای دیگر کشورها، سه پیشنهاد زیر را به استحضار می‌رسانم:
الف: «فرهنگ‌سازی» درصورتی‌که با قوانین بازدارنده و گرفتن جریمه و مجازات متخلفان همراه نباشد، برای پاک‌سازی ایران کارساز نخواهد بود. جریمه کسانی که پسماند خود را در طبیعت رها می‌کنند باید متناسب با حساسیت زیستگاه و حجم زباله تعیین شود. در راستای ترویج فرهنگ خودداری از ریخت‌وپاش زباله، من الگوی کشور ازبکستان را پیشنهاد می‌کنم که در سال یک هفته را به‌عنوان هفته پاک‌سازی طبیعت در نظر گرفته‌اند. جا دارد در هفته منابع طبیعی و درخت‌کاری همه کارکنان دولت، دانش‌آموزان، دانشجویان، سربازان و نیروهای نظامی و انتظامی یک روز را برای پاک‌سازی مناطق طبیعی اختصاص دهند.
ب: کاهش زباله‌های پلاستیک در کشور فقط زمانی ممکن است که اولا کیسه‌های پلاستیکی در قبال قیمت قابل ‌توجه (قیمت کیسه به اضافه مالیات سبز) به مشتری داده شود و دوم اینکه بطری‌های آب معدنی و نوشابه و موارد مشابه با اخذ گرویی عرضه شوند. با این دو اقدام، بخش عمده زباله‌های پلاستیکی هرگز وارد چرخه جمع‌آوری زباله یا وارد طبیعت نمی‌شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.