|

آسيب به مواريث تاريخي

محمدرضا نسب‌عبداللهی.دانشجوی ارشد باستان‌شناسی

مواریث فرهنگی و تاریخی ما ایرانیان اگر در قرن‌ها پیش از این، بر اثر جنگ‌ها و لشکرکشی‌ها و کشورگشایی‌ها با آسیب مواجه می‌شدند اما امروزه که جنگی در میان نیست باز هم هر روز باید تن و روح‌شان بلرزد که مبادا یکی طرح توسعه‌ و امثال این در دست گیرد و زخم بر پیکرشان زند و بنیان‌‌شان را براندازد. در این میان، نهادهای مذهبی که اتفاقا باید اخلاق‌مدارانه‌تر رفتار کنند و مدافع حفظ بناها و بافت‌های تاریخی باشند، واقعا چرا؟ چرا یک نهاد مذهبی یا متولی یک حرم و امامزاده، توسعه را در این می‌بیند که خانه‌های تاریخی اطراف حرم را تخریب کرده، جایش پارکینگ و مجتمع تجاری بسازد؟ این اسمش خودزنی‌ است، برانداختن هویت فرهنگی و تاریخی اطراف بناهای مذهبی است، تهی‌‌کردن امامزاده و حرم از هویت پیرامونی‌اش است که طی قرن‌ها شکل گرفته است. متأسفانه نهادهای مذهبی و نهادهایی که به گونه‌ای «انقلابی» قلمداد می‌شوند، نتوانسته‌اند به درک درستی از هویت فرهنگی و ارزش‌ بافت‌های تاریخی دست پیدا کنند. این دسته از نهادها برای تجاری‌سازی، ساخت‌وسازهای مختلف و امثال این حاضرند ترکیب و هویت بافت‌های تاریخی را از بین ببرند، بی‌آنکه بدانند این رفتارها چه آسیب‌های هولناکی در برانداختن هویت فرهنگی شهرها به جای می‌گذارد. نمونه آن را می‌توان در مشهد دید؛ بافت ارزشمند اطراف حرم قربانی همین نگاه شد و کلی ساختمان بی‌ریخت به جای یک بافت فرهنگی و ارزشمند سر برآورد. نمونه دیگرش شیراز است؛ بافت تاریخی اطراف حرم شاهچراغ در سال‌های گذشته دستخوش تخریب‌های فراوانی شد و به جای خانه‌های باارزش و تاریخی،‌ پارکینگ و واحدهای تجاری سر برآورد. تأسف‌‌‌بار است این حجم از ناآگاهی که سبب ازبین‌رفتن بافت‌های تاریخی و فرهنگی و باارزش شده است. دکتر حکمت‌الله ملاصالحی از باستان‌‌شناسان دغدغه‌مند چند سال پیش گفته بود: «در اروپا این کلیسائیان بوده‌اند که در صف مقدم بسط و گسترش جهانی تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های اروپایی ایستاده‌اند. هم‌‌اینک لشکری از آبای کلیسا، هم کلیسای مذهب کاتولیک رُمی و هم پروتستان در همه قاره‌ها به فعالیت‌های علمی به‌ویژه در حوزه‌های علوم انسانی و فرهنگی و قوم‌شناسی و باستان‌شناسی مشغول‌اند [اما] روحانیون ما نه‌تنها به تخریب مآثر تاریخی و مواریث فرهنگی حساس نیستند، بلکه با نهایت تأسف و تأثر می‌باید اذعان کرد که طی دهه‌های اخیر در تخریب آنها سهیم نیز بوده‌اند. انسان‌ها به هر میزان بیدارتر و آگاه‌تر، حساس‌تر و به هر میزان خام و بی‌خبرتر، خطرخیزتر». در ایران کدام نهاد مذهبی را سراغ داریم که در دفاع از آثار فرهنگی و تاریخی پیشگام باشد و دغدغه حفظ این مآثر را داشته باشد؟ به جز بافت‌های تاریخی در ایران در بناهای تاریخی هم که این نهادها متولی هستند مانند بناهای مذهبی، اقدامات مخربی انجام شده، از نوسازی بنای تاریخی گرفته تا تخریب. در مساجد تاریخی، بناهای مذهبی، بقعه‌ها و امثال اینکه میراث ملی همگان است، گاه آن‌قدر دست برده می‌‌شود و آن‌‌‌قدر پیراسته و آراسته می‌شوند که دیگر نشانی از هویت تاریخی‌شان ندارند و گویی که امروز و دیروز سر برآورده باشند. افزون بر اینها، گاهی نهادهای خاص هنگامی که توجه مردم را به یک اثر فرهنگی و تاریخی می‌بینند، می‌خواهند سایه سیطره مذهبی بر آن بگسترانند. سر برآوردن ناگهانی امامزاده در حریم تخت جمشید و نمونه‌هایی از این دست، نشان می‌دهد که در ناآگاهی عمیقی فرو افتاده‌اند و به اشتباه گمان می‌کنند این خدمت به دین است، درحالی‌که نیست. کاش روزی برسد که نهادهای مذهبی و انقلابی در مملکت ما دریافت درستی از تاریخ و آثار تاریخی داشته باشند و از رفتارها و تصمیم‌های حیرت‌آور در مواجهه با مآثر تاریخی پرهیز کنند.

مواریث فرهنگی و تاریخی ما ایرانیان اگر در قرن‌ها پیش از این، بر اثر جنگ‌ها و لشکرکشی‌ها و کشورگشایی‌ها با آسیب مواجه می‌شدند اما امروزه که جنگی در میان نیست باز هم هر روز باید تن و روح‌شان بلرزد که مبادا یکی طرح توسعه‌ و امثال این در دست گیرد و زخم بر پیکرشان زند و بنیان‌‌شان را براندازد. در این میان، نهادهای مذهبی که اتفاقا باید اخلاق‌مدارانه‌تر رفتار کنند و مدافع حفظ بناها و بافت‌های تاریخی باشند، واقعا چرا؟ چرا یک نهاد مذهبی یا متولی یک حرم و امامزاده، توسعه را در این می‌بیند که خانه‌های تاریخی اطراف حرم را تخریب کرده، جایش پارکینگ و مجتمع تجاری بسازد؟ این اسمش خودزنی‌ است، برانداختن هویت فرهنگی و تاریخی اطراف بناهای مذهبی است، تهی‌‌کردن امامزاده و حرم از هویت پیرامونی‌اش است که طی قرن‌ها شکل گرفته است. متأسفانه نهادهای مذهبی و نهادهایی که به گونه‌ای «انقلابی» قلمداد می‌شوند، نتوانسته‌اند به درک درستی از هویت فرهنگی و ارزش‌ بافت‌های تاریخی دست پیدا کنند. این دسته از نهادها برای تجاری‌سازی، ساخت‌وسازهای مختلف و امثال این حاضرند ترکیب و هویت بافت‌های تاریخی را از بین ببرند، بی‌آنکه بدانند این رفتارها چه آسیب‌های هولناکی در برانداختن هویت فرهنگی شهرها به جای می‌گذارد. نمونه آن را می‌توان در مشهد دید؛ بافت ارزشمند اطراف حرم قربانی همین نگاه شد و کلی ساختمان بی‌ریخت به جای یک بافت فرهنگی و ارزشمند سر برآورد. نمونه دیگرش شیراز است؛ بافت تاریخی اطراف حرم شاهچراغ در سال‌های گذشته دستخوش تخریب‌های فراوانی شد و به جای خانه‌های باارزش و تاریخی،‌ پارکینگ و واحدهای تجاری سر برآورد. تأسف‌‌‌بار است این حجم از ناآگاهی که سبب ازبین‌رفتن بافت‌های تاریخی و فرهنگی و باارزش شده است. دکتر حکمت‌الله ملاصالحی از باستان‌‌شناسان دغدغه‌مند چند سال پیش گفته بود: «در اروپا این کلیسائیان بوده‌اند که در صف مقدم بسط و گسترش جهانی تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های اروپایی ایستاده‌اند. هم‌‌اینک لشکری از آبای کلیسا، هم کلیسای مذهب کاتولیک رُمی و هم پروتستان در همه قاره‌ها به فعالیت‌های علمی به‌ویژه در حوزه‌های علوم انسانی و فرهنگی و قوم‌شناسی و باستان‌شناسی مشغول‌اند [اما] روحانیون ما نه‌تنها به تخریب مآثر تاریخی و مواریث فرهنگی حساس نیستند، بلکه با نهایت تأسف و تأثر می‌باید اذعان کرد که طی دهه‌های اخیر در تخریب آنها سهیم نیز بوده‌اند. انسان‌ها به هر میزان بیدارتر و آگاه‌تر، حساس‌تر و به هر میزان خام و بی‌خبرتر، خطرخیزتر». در ایران کدام نهاد مذهبی را سراغ داریم که در دفاع از آثار فرهنگی و تاریخی پیشگام باشد و دغدغه حفظ این مآثر را داشته باشد؟ به جز بافت‌های تاریخی در ایران در بناهای تاریخی هم که این نهادها متولی هستند مانند بناهای مذهبی، اقدامات مخربی انجام شده، از نوسازی بنای تاریخی گرفته تا تخریب. در مساجد تاریخی، بناهای مذهبی، بقعه‌ها و امثال اینکه میراث ملی همگان است، گاه آن‌قدر دست برده می‌‌شود و آن‌‌‌قدر پیراسته و آراسته می‌شوند که دیگر نشانی از هویت تاریخی‌شان ندارند و گویی که امروز و دیروز سر برآورده باشند. افزون بر اینها، گاهی نهادهای خاص هنگامی که توجه مردم را به یک اثر فرهنگی و تاریخی می‌بینند، می‌خواهند سایه سیطره مذهبی بر آن بگسترانند. سر برآوردن ناگهانی امامزاده در حریم تخت جمشید و نمونه‌هایی از این دست، نشان می‌دهد که در ناآگاهی عمیقی فرو افتاده‌اند و به اشتباه گمان می‌کنند این خدمت به دین است، درحالی‌که نیست. کاش روزی برسد که نهادهای مذهبی و انقلابی در مملکت ما دریافت درستی از تاریخ و آثار تاریخی داشته باشند و از رفتارها و تصمیم‌های حیرت‌آور در مواجهه با مآثر تاریخی پرهیز کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.