|

آیا ما این بازی را باخته‌ایم؟

فرشید یزدانی*

در هفته‌ای که گذشت آماری تکان‌دهنده منتشر شد که نشان می‌داد ازدواج کودکان ۱۰ تا ۱۴ سال در بهار ۱۴۰۰ رکورد شکسته است. طبق آمار مرکز آمار ایران در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۰ چیزی حدود ۹هزارو ۷۵۳ ازدواج برای دختران ۱۰ تا ۱۴ سال در ایران ثبت شده است. این عدد رشد ۳۲‌درصدی را نسبت به آمار سال گذشته در همین مقطع زمانی نشان می‌دهد. بخش دیگر آمار منتشر‌شده از سوی مرکز آمار ایران نیز خبر از طلاق ۱۷۲ دختر‌بچه ۱۰ تا ۱۴‌ساله در بهار ۱۴۰۰ و پدیده «کودک مطلقه» می‌دهد. در‌ واقع مطابق با آمار منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، در بهار ۱۴۰۰ علاوه بر ۱۷۲ دختر‌بچه ۱۰ تا ۱۴ ساله، سه‌هزارو ۴۴ دختر و ۱۴۷ پسر ۱۵ تا ۱۹ ساله نیز طلاق گرفته‌اند. این آمار در قیاس با بهار ۹۹ و در همین بازه سنی برای دختران افزایش و برای پسران کاهش داشته است. چنین آماری در کنار همه تبلیغاتی که برای ترویج کودک‌همسری می‌شود، این سؤال را ایجاد می‌کند که آیا ما مبارزه با کودک‌همسری را باخته‌ایم؟ تلاش اجتماعی صورت‌گرفته در این زمینه و هشدارهایی که از سوی فعالان تاکنون داده می‌شود، همیشه بر این نکته هم دلالت داشته که چنین وضعیتی حاصل رویدادی تک‌عاملی نیست. وضعت اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در شکل‌گیری چنین وضعیتی مؤثر است. سال گذشته وقتی تأثیرات کووید بر عرصه‌های گوناگون در ‌حال بررسی بود، به این موضوع هم پرداخته شد که کرونا بر زندگی کودکان چه اثراتی می‌گذارد. یکی از موضوعاتی که مطرح شد، این بود که فقری که بر اثر کرونا در توسعه است، زندگی کودکان را هم به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. به‌هر‌حال بخش بزرگی از کسب‌وکارها آسیب‌دیده بود و بحران اشتغال ایجاد شده بود که به مسئله فقر دامن می‌زد. در آن زمان پیش‌بینی‌هایی صورت گرفته بود که اگرچه دوست‌داشتنی نبود ولی می‌بینیم که بخشی از آن اکنون به واقعیت تبدیل شده. پیش‌بینی این بود که ما شاهد گسترش آسیب‌ها در حوزه کودکان خواهیم بود که این مسئله آموزش، بهداشت و کار کودکان را تحت تأثیر قرار داده بود و حالا می‌بینیم که مسائل ازدواج کودکان هم به‌عنوان اثر جانبی این بحران در‌حال گسترش است. اگر به آمارهای استانی نگاه کنید، می‌بینید که آمار ازدواج کودکان در استان‌های کم‌برخوردارتر هم بیشتر است. استان‌هایی که با فقر بیشتری دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند، آمار بیشتری هم در بحث ازدواج کودکان دارند. اما این به آن معنی نیست که همه مسائل اقتصادی است. بحران‌های اقتصادی بخشی از علت این رویداد را تشکیل می‌دهند. در بخش دیگر هم با مشکلات فرهنگی مواجه هستیم. در مسائل فرهنگی به اقدامات بلندمدت‌تری احتیاج داریم. البته که نباید فراموش کنیم در این عرصه با گروه‌هایی هم مواجه هستیم که متأسفانه به‌شدت موافق کودک‌همسری هستند و د‌رحال دامن‌زدن به این مسئله و ترویج آن هستند. سند ملی حقوق کودکی را که منتشر‌ شده، اگر ببینید، متوجه می‌شوید که در بخش‌هایی از آن و در مستنداتی که در کنارش منتشر‌ شده، به مسئله کودک‌همسری اشاره می‌کند و معتقد است باید از آن حمایت کرد. این گروه‌ها قدرت اثرگذاری زیادی دارند؛ چون در سیاست‌گذاری هم در این عرصه نقش دارند. در برابر این گروه سازمان‌های مردم‌نهاد و گروه‌های مدنی هستند که به سهم خودشان تلاش می‌کنند در این زمینه آگاهی‌رسانی کنند. اما شاید توانشان به اندازه گروه‌های صاحب قدرت مقابل نباشد. با این اوصاف و با قرار‌دادن این آمارها در برابر هم آیا باید نتیجه بگیریم که زمین بازی را واگذار کنیم؟ به نظر من این مسائل نباید به این مفهوم تلقی شود که ما کودک‌همسری را بپذیریم و زمین بازی را ترک کنیم؛ چرا‌که‌ نکته خیلی منفی‌ای که معمولا در این شرایط رواج پیدا می‌کند، عادی‌سازی فجایع و بحران‌هاست. چیزی که اکنون در‌خصوص کودک‌همسری هم در جریان است و تلاش می‌شود آن را عادی جلوه دهند. درباره کودکان کار هم با این مسئله مواجه بودیم که وقتی از نگرانی‌ها بابت افزایش جمعیت کودکان کار حرف می‌زدیم و هشدار می‌دادیم، برخی از جمله بسیاری از سیاست‌گذاران در جهت عادی‌سازی آن اظهار‌نظر می‌کردند و می‌گفتند که در سراسر دنیا چنین مسئله‌ای وجود دارد و کودک کار پدیده‌ای همه‌جایی است. یکی از مخاطرات جدی برای حل‌نشدن معضلات اجتماعی همین عادی‌سازی آنهاست و برای همین باید تلاش کرد و علیه این عادی‌سازی جنگید. برای همین نباید بپذیریم که ما در این زمین شکست خورده‌ایم و باید تلاش کنیم علیه عادی‌سازی کودک‌همسری مبارزه کنیم.

*فعال حقوق کودک

در هفته‌ای که گذشت آماری تکان‌دهنده منتشر شد که نشان می‌داد ازدواج کودکان ۱۰ تا ۱۴ سال در بهار ۱۴۰۰ رکورد شکسته است. طبق آمار مرکز آمار ایران در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۰ چیزی حدود ۹هزارو ۷۵۳ ازدواج برای دختران ۱۰ تا ۱۴ سال در ایران ثبت شده است. این عدد رشد ۳۲‌درصدی را نسبت به آمار سال گذشته در همین مقطع زمانی نشان می‌دهد. بخش دیگر آمار منتشر‌شده از سوی مرکز آمار ایران نیز خبر از طلاق ۱۷۲ دختر‌بچه ۱۰ تا ۱۴‌ساله در بهار ۱۴۰۰ و پدیده «کودک مطلقه» می‌دهد. در‌ واقع مطابق با آمار منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، در بهار ۱۴۰۰ علاوه بر ۱۷۲ دختر‌بچه ۱۰ تا ۱۴ ساله، سه‌هزارو ۴۴ دختر و ۱۴۷ پسر ۱۵ تا ۱۹ ساله نیز طلاق گرفته‌اند. این آمار در قیاس با بهار ۹۹ و در همین بازه سنی برای دختران افزایش و برای پسران کاهش داشته است. چنین آماری در کنار همه تبلیغاتی که برای ترویج کودک‌همسری می‌شود، این سؤال را ایجاد می‌کند که آیا ما مبارزه با کودک‌همسری را باخته‌ایم؟ تلاش اجتماعی صورت‌گرفته در این زمینه و هشدارهایی که از سوی فعالان تاکنون داده می‌شود، همیشه بر این نکته هم دلالت داشته که چنین وضعیتی حاصل رویدادی تک‌عاملی نیست. وضعت اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در شکل‌گیری چنین وضعیتی مؤثر است. سال گذشته وقتی تأثیرات کووید بر عرصه‌های گوناگون در ‌حال بررسی بود، به این موضوع هم پرداخته شد که کرونا بر زندگی کودکان چه اثراتی می‌گذارد. یکی از موضوعاتی که مطرح شد، این بود که فقری که بر اثر کرونا در توسعه است، زندگی کودکان را هم به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. به‌هر‌حال بخش بزرگی از کسب‌وکارها آسیب‌دیده بود و بحران اشتغال ایجاد شده بود که به مسئله فقر دامن می‌زد. در آن زمان پیش‌بینی‌هایی صورت گرفته بود که اگرچه دوست‌داشتنی نبود ولی می‌بینیم که بخشی از آن اکنون به واقعیت تبدیل شده. پیش‌بینی این بود که ما شاهد گسترش آسیب‌ها در حوزه کودکان خواهیم بود که این مسئله آموزش، بهداشت و کار کودکان را تحت تأثیر قرار داده بود و حالا می‌بینیم که مسائل ازدواج کودکان هم به‌عنوان اثر جانبی این بحران در‌حال گسترش است. اگر به آمارهای استانی نگاه کنید، می‌بینید که آمار ازدواج کودکان در استان‌های کم‌برخوردارتر هم بیشتر است. استان‌هایی که با فقر بیشتری دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند، آمار بیشتری هم در بحث ازدواج کودکان دارند. اما این به آن معنی نیست که همه مسائل اقتصادی است. بحران‌های اقتصادی بخشی از علت این رویداد را تشکیل می‌دهند. در بخش دیگر هم با مشکلات فرهنگی مواجه هستیم. در مسائل فرهنگی به اقدامات بلندمدت‌تری احتیاج داریم. البته که نباید فراموش کنیم در این عرصه با گروه‌هایی هم مواجه هستیم که متأسفانه به‌شدت موافق کودک‌همسری هستند و د‌رحال دامن‌زدن به این مسئله و ترویج آن هستند. سند ملی حقوق کودکی را که منتشر‌ شده، اگر ببینید، متوجه می‌شوید که در بخش‌هایی از آن و در مستنداتی که در کنارش منتشر‌ شده، به مسئله کودک‌همسری اشاره می‌کند و معتقد است باید از آن حمایت کرد. این گروه‌ها قدرت اثرگذاری زیادی دارند؛ چون در سیاست‌گذاری هم در این عرصه نقش دارند. در برابر این گروه سازمان‌های مردم‌نهاد و گروه‌های مدنی هستند که به سهم خودشان تلاش می‌کنند در این زمینه آگاهی‌رسانی کنند. اما شاید توانشان به اندازه گروه‌های صاحب قدرت مقابل نباشد. با این اوصاف و با قرار‌دادن این آمارها در برابر هم آیا باید نتیجه بگیریم که زمین بازی را واگذار کنیم؟ به نظر من این مسائل نباید به این مفهوم تلقی شود که ما کودک‌همسری را بپذیریم و زمین بازی را ترک کنیم؛ چرا‌که‌ نکته خیلی منفی‌ای که معمولا در این شرایط رواج پیدا می‌کند، عادی‌سازی فجایع و بحران‌هاست. چیزی که اکنون در‌خصوص کودک‌همسری هم در جریان است و تلاش می‌شود آن را عادی جلوه دهند. درباره کودکان کار هم با این مسئله مواجه بودیم که وقتی از نگرانی‌ها بابت افزایش جمعیت کودکان کار حرف می‌زدیم و هشدار می‌دادیم، برخی از جمله بسیاری از سیاست‌گذاران در جهت عادی‌سازی آن اظهار‌نظر می‌کردند و می‌گفتند که در سراسر دنیا چنین مسئله‌ای وجود دارد و کودک کار پدیده‌ای همه‌جایی است. یکی از مخاطرات جدی برای حل‌نشدن معضلات اجتماعی همین عادی‌سازی آنهاست و برای همین باید تلاش کرد و علیه این عادی‌سازی جنگید. برای همین نباید بپذیریم که ما در این زمین شکست خورده‌ایم و باید تلاش کنیم علیه عادی‌سازی کودک‌همسری مبارزه کنیم.

*فعال حقوق کودک

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.