|

بحران‌سازی برای عراق، سوریه و ایران

تهدیدات امنیتی سیاست آبی ترکیه

دیپلماسی ایرانی: دولت ترکیه بنا دارد سد ایلیسو را نهایی کند. ساخت این سد که ظرفیتی معادل سه برابر کرخه دارد، باعث می‌شود از ورود 56 درصد حجم آبی که از خاک ترکیه به دجله سرازیر می‌شود، جلوگیری شود و فرایندهایی نظیر بیابان‌زایی و خشک‌سالی در عراق شدت یابد و تبعات بعدی آن ایران را نیز تحت تأثیر قرار دهد. ترکیه قراردادهای آبی مشترک، با همسایگان خود (عراق و سوریه) ندارد. درباره آب رودهای دجله و فرات، مذاکرات متعددی بین ترکیه، سوریه و عراق در گذشته برگزار شده که هیچ توافقی از دل آن بیرون نیامده و به نوعی حتی این گفت‌وگوها به بن‌بست رسیده‌اند. ترکیه فرات و دجله را رودهای بین‌المللی نمی‌داند و معتقد است که رود فرات تنها بعد از اتصال به دجله و با ایجاد شط‌العرب به‌عنوان مرز بین‌المللی بین عراق و ایران تا رسیدن به خلیج فارس به یک رودخانه بین‌المللی تبدیل می‌شود. اختلافات بین سوریه و عراق با کشور ترکیه بر سر آب تا به امروز ادامه داشته که نتیجه آن، توافقات غیرالزام‌آور بر ترکیه بوده است که جنبه عملی به خود نگرفته و بیشتر در سطح یادداشت‌های تفاهم متوقف مانده‌اند. ترکیه تمایل به رعایت‌نکردن کنوانسیون بین‌المللی آب دارد؛ زیرا در این کنوانسیون، کشورهایی که منابع جایگزین آبی ندارند، باید محدودیت‌های آنها در نظر گرفته شود.
رود دجله و فرات صدها سال است که معیشت مردم عراق و سوریه را تحت تأثیر قرار داده است. در سال ۱۹۸۷ پروتکلی بین ترکیه و سوریه امضا شد که در آن ترکیه به طور غیررسمی متعهد شد که سالانه مقداری مشخص از آب فرات را آزاد کند. درمورد آب دجله با عراق، هیچ مذاکره‌ای بین آنکارا و بغداد برای رهاسازی آب فراتر از اعلامیه‌های عمومی پیش نرفته است. از حدود 53 میلیارد متر مکعب آبی که به طور طبیعی از ترکیه به سمت همسایگانش خارج می‌شود، بیش از نیمی (28 میلیارد متر مکعب) به سمت سوریه جریان دارد و الباقی عمدتا به رود دجله و انشعابات آن در عراق می‌ریزد.
پرشدن دریاچه پشت سد آتاتورک بین سال‌های ۱۹۹۰ تا سال ۱۹۹۲ بیش از دو سال به طول انجامید. در این مدت، جریان رود فرات در سوریه به مدت یک ماه به طور کامل متوقف شد و بعدها به میزان درخور‌توجهی محدود شد. در عراق رود فرات حتی بیشتر خشک شد؛ زیرا تقریبا تمامی آبی که ترکیه رها می‌کرد، توسط سوریه استفاده می‌شد. از طرفی دیگر، سوریه و عراق با بحران انرژی مواجه شدند؛ زیرا تمام نیروگاه‌های برق‌آبی آنها در نزدیکی فرات دیگر نمی‌توانستند به اندازه‌ای که برنامه‌ریزی شده بودند، برق تولید کنند. بعد از دوره صدام، عمده نارضایتی‌ها در عراق یا سوریه عمدتا در سطح دیپلماتیک ابراز شد. از دهه 2000 تغییرات ژئوپلیتیکی در منطقه باعث شد که طرح ترکیه بدون حضور مانعی جدی از سمت همسایگان توسعه یابد.
ترکیه بر رود دجله نیز به ساختن سد روی آورد و امنیت آبی عراق را نیز تهدید کرد. برای سوریه این‌طور ترسیم کرد که این کشور باید با این واقعیت کنار بیاید که امنیت آبی دمشق، در دست آنکارا است. در عراق، بعد از حمله آمریکا مسائل مربوط به آب از گفتمان سیاسی عمومی خارج شد. رویدادهای بهار عربی به ترکیه این فرصت را داد تا نیازهای آبی در حال فروپاشی سوریه و عراق را به طور کامل نادیده بگیرد. سوریه و عراق تا به امروز قادر به نظارت بر آنچه ترکیه در آب‌های فرات و دجله انجام داده، نبوده‌اند. امروزه ترکیه بدون هیچ مانعی به برنامه خود برای سدسازی بر رود فرات و دجله ادامه می‌دهد. این در حالی است که پیش‌بینی‌های تغییر اقلیم در منطقه، کاهش میزان بارندگی‌ها را که بر میزان آب فرات و دجله تأثیر منفی می‌گذارد نیز شاهدیم. از طرفی، افزایش دما به افزایش تبخیر و تقریبا ناپدیدشدن پوشش برف در قسمت‌های کوهستانی منجر شده است؛ بنابراین به دلیل آب‌شدن زودهنگام برف‌ها، میزان آب این رودها کاهش چشمگیری داشته‌اند.
بدیهی است که ساخت سد ایلیسو قطعا بر تالاب‌ها و ریزگردها تأثیر منفی دارد. با بحران کم‌آبی در عراق، ریزگردها وارد استان‌های جنوبی ایران خواهند شد و در نهایت با کاهش آب در دو رود دجله و فرات، ضربه بزرگی به تالاب هورالعظیم وارد خواهد آمد. با افتتاح سد «ایلیسو» باید منتظر مرگ تالاب هورالعظیم و بروز یک فاجعه زیست‌محیطی برای ایران باشیم که بر امرار معاش مردم منطقه تأثیرات خود را خواهد گذاشت. ترکیه با احداث این سدها، زمام امور آب عراق را در دست خواهد گرفت. طبق اعلام یونسکو ۶۹۶ هکتار از اراضی عراق از دست خواهد رفت که نتیجه آن مهاجرت معکوس از روستاها به شهرها خواهد بود و بافت جمعیت (کشاورز) عراق را تحت تأثیر قرار خواهد داد. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، در سخنانی در مراسم افتتاحیه سد ایلیسو نشان داد به دنبال استفاده ابزاری از آب برای کسب قدرت در منطقه در مقابل همسایگان است. او تأکید کرد که احداث سد ایلیسو، بهترین پاسخ به دشمنان داخلی و خارجی ترکیه است.

دیپلماسی ایرانی: دولت ترکیه بنا دارد سد ایلیسو را نهایی کند. ساخت این سد که ظرفیتی معادل سه برابر کرخه دارد، باعث می‌شود از ورود 56 درصد حجم آبی که از خاک ترکیه به دجله سرازیر می‌شود، جلوگیری شود و فرایندهایی نظیر بیابان‌زایی و خشک‌سالی در عراق شدت یابد و تبعات بعدی آن ایران را نیز تحت تأثیر قرار دهد. ترکیه قراردادهای آبی مشترک، با همسایگان خود (عراق و سوریه) ندارد. درباره آب رودهای دجله و فرات، مذاکرات متعددی بین ترکیه، سوریه و عراق در گذشته برگزار شده که هیچ توافقی از دل آن بیرون نیامده و به نوعی حتی این گفت‌وگوها به بن‌بست رسیده‌اند. ترکیه فرات و دجله را رودهای بین‌المللی نمی‌داند و معتقد است که رود فرات تنها بعد از اتصال به دجله و با ایجاد شط‌العرب به‌عنوان مرز بین‌المللی بین عراق و ایران تا رسیدن به خلیج فارس به یک رودخانه بین‌المللی تبدیل می‌شود. اختلافات بین سوریه و عراق با کشور ترکیه بر سر آب تا به امروز ادامه داشته که نتیجه آن، توافقات غیرالزام‌آور بر ترکیه بوده است که جنبه عملی به خود نگرفته و بیشتر در سطح یادداشت‌های تفاهم متوقف مانده‌اند. ترکیه تمایل به رعایت‌نکردن کنوانسیون بین‌المللی آب دارد؛ زیرا در این کنوانسیون، کشورهایی که منابع جایگزین آبی ندارند، باید محدودیت‌های آنها در نظر گرفته شود.
رود دجله و فرات صدها سال است که معیشت مردم عراق و سوریه را تحت تأثیر قرار داده است. در سال ۱۹۸۷ پروتکلی بین ترکیه و سوریه امضا شد که در آن ترکیه به طور غیررسمی متعهد شد که سالانه مقداری مشخص از آب فرات را آزاد کند. درمورد آب دجله با عراق، هیچ مذاکره‌ای بین آنکارا و بغداد برای رهاسازی آب فراتر از اعلامیه‌های عمومی پیش نرفته است. از حدود 53 میلیارد متر مکعب آبی که به طور طبیعی از ترکیه به سمت همسایگانش خارج می‌شود، بیش از نیمی (28 میلیارد متر مکعب) به سمت سوریه جریان دارد و الباقی عمدتا به رود دجله و انشعابات آن در عراق می‌ریزد.
پرشدن دریاچه پشت سد آتاتورک بین سال‌های ۱۹۹۰ تا سال ۱۹۹۲ بیش از دو سال به طول انجامید. در این مدت، جریان رود فرات در سوریه به مدت یک ماه به طور کامل متوقف شد و بعدها به میزان درخور‌توجهی محدود شد. در عراق رود فرات حتی بیشتر خشک شد؛ زیرا تقریبا تمامی آبی که ترکیه رها می‌کرد، توسط سوریه استفاده می‌شد. از طرفی دیگر، سوریه و عراق با بحران انرژی مواجه شدند؛ زیرا تمام نیروگاه‌های برق‌آبی آنها در نزدیکی فرات دیگر نمی‌توانستند به اندازه‌ای که برنامه‌ریزی شده بودند، برق تولید کنند. بعد از دوره صدام، عمده نارضایتی‌ها در عراق یا سوریه عمدتا در سطح دیپلماتیک ابراز شد. از دهه 2000 تغییرات ژئوپلیتیکی در منطقه باعث شد که طرح ترکیه بدون حضور مانعی جدی از سمت همسایگان توسعه یابد.
ترکیه بر رود دجله نیز به ساختن سد روی آورد و امنیت آبی عراق را نیز تهدید کرد. برای سوریه این‌طور ترسیم کرد که این کشور باید با این واقعیت کنار بیاید که امنیت آبی دمشق، در دست آنکارا است. در عراق، بعد از حمله آمریکا مسائل مربوط به آب از گفتمان سیاسی عمومی خارج شد. رویدادهای بهار عربی به ترکیه این فرصت را داد تا نیازهای آبی در حال فروپاشی سوریه و عراق را به طور کامل نادیده بگیرد. سوریه و عراق تا به امروز قادر به نظارت بر آنچه ترکیه در آب‌های فرات و دجله انجام داده، نبوده‌اند. امروزه ترکیه بدون هیچ مانعی به برنامه خود برای سدسازی بر رود فرات و دجله ادامه می‌دهد. این در حالی است که پیش‌بینی‌های تغییر اقلیم در منطقه، کاهش میزان بارندگی‌ها را که بر میزان آب فرات و دجله تأثیر منفی می‌گذارد نیز شاهدیم. از طرفی، افزایش دما به افزایش تبخیر و تقریبا ناپدیدشدن پوشش برف در قسمت‌های کوهستانی منجر شده است؛ بنابراین به دلیل آب‌شدن زودهنگام برف‌ها، میزان آب این رودها کاهش چشمگیری داشته‌اند.
بدیهی است که ساخت سد ایلیسو قطعا بر تالاب‌ها و ریزگردها تأثیر منفی دارد. با بحران کم‌آبی در عراق، ریزگردها وارد استان‌های جنوبی ایران خواهند شد و در نهایت با کاهش آب در دو رود دجله و فرات، ضربه بزرگی به تالاب هورالعظیم وارد خواهد آمد. با افتتاح سد «ایلیسو» باید منتظر مرگ تالاب هورالعظیم و بروز یک فاجعه زیست‌محیطی برای ایران باشیم که بر امرار معاش مردم منطقه تأثیرات خود را خواهد گذاشت. ترکیه با احداث این سدها، زمام امور آب عراق را در دست خواهد گرفت. طبق اعلام یونسکو ۶۹۶ هکتار از اراضی عراق از دست خواهد رفت که نتیجه آن مهاجرت معکوس از روستاها به شهرها خواهد بود و بافت جمعیت (کشاورز) عراق را تحت تأثیر قرار خواهد داد. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، در سخنانی در مراسم افتتاحیه سد ایلیسو نشان داد به دنبال استفاده ابزاری از آب برای کسب قدرت در منطقه در مقابل همسایگان است. او تأکید کرد که احداث سد ایلیسو، بهترین پاسخ به دشمنان داخلی و خارجی ترکیه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.