|

به‌مناسبت چاپ پنجم «دیوان غربی‌-شرقی» گوته با ترجمه محمود حدادی

پذیرای ادبیات جهانی

شرق: گوته نماد دوران کلاسیک آلمان است و بخشی مهم از فرهنگ جامعه آلمان به شمار می‌رود. او در دوره‌ای مهم که بسیاری از عرصه‌های هنری و فکری میل به شکوفایی داشتند، زندگی ‌کرد و از زمانه‌اش تأثیر گرفت و البته بر جهان اطرافش تأثیر گذاشت. گوته عمری طولانی داشت و آثاری مهم در زمان حیاتش نوشت که از آن میان نمایش‌نامه «فاوست» و «دیوان غربی-شرقی» از شهرتی بیشتر برخوردارند. این هر دو اثر از دهه‌ها پیش در ایران شناخته می‌شدند؛ اما در چند سال گذشته محمود حدادی چندین اثر از گوته یا درباره او از زبان اصلی به فارسی ترجمه کرده که «دیوان غربی‌- شرقی» هم یکی از آنها است. چاپ پنجم این کتاب به‌تازگی در نشر کتاب‌پارسه منتشر شده است.
«دیوان غربی- شرقی» حاصل سال‌های پیری گوته است و نوشتن آن نزدیک به 10 سال، بین سال‌های 1814 تا 1824 به طول انجامیده است. این دیوان در کنار رمان «سال‌های سیر و سلوک ویلهلم مایستر» و «فاوست» از‌جمله آخرین آثار این شاعر و نویسنده دوران کلاسیک آلمان به شمار می‌رود. «دیوان غربی- شرقی» شامل دو بخش عمده و یک بخش کوچک است. بخش اول شامل تقریبا 250 قطعه شعر است که در واقع بزرگ‌ترین دفتر تغزلی گوته را تشکیل می‌دهد و بخش دوم دربرگیرنده حدود 60 مقاله درباره فرهنگ و تاریخ و ادبیات ایران است، به قلم خود گوته. بخش سوم هم شامل شعرهایی است که گوته پس از انتشار دیوان ولی در همان حال و هوا سروده و پس از مرگ او جمع‌آوری و در انتهای دیوان منتشر شدند.
گوته در دورانی که هنوز با مضمون فاوست درگیر است، به نوشتن اشعار «دیوان غربی- شرقی» روی می‌آورد. او اگرچه کار بر روی مضمون فاوست را در سال 1770 یعنی در 21سالگی‌اش شروع می‌کند، اما تا یک سال پیش از مرگش آن را اثری ناتمام می‌داند. به‌این‌ترتیب روایت گوته از فاوست در یکی از انقلابی‌ترین و پرآشوب‌ترین دوره‌های تاریخ شکل می‌گیرد و در آن سیر حرکت جامعه غربی تصویر می‌شود. شاید رجعت به جهان شرق در «دیوان غربی- شرقی» به نوعی تن‌ندادن به اراده‌گرایی مطلق دوران و هم‌پیمان‌نشدن با شیطان باشد. گوته در دورانی ایده یک ادبیات جهانی را به میانجی رجوع به ادبیات کلاسیک ایرانی و به‌ویژه حافظ، طرح می‌کند که در غرب «قدرت‌های جهان زیرین» آزاد شده‌اند و توان مهار آنها هم وجود ندارد. این همان چیزی است که گوته در منظومه «شاگرد جادوگر» هم به آن اشاره می‌کند. در چنین وضعیتی است که گوته به اندیشه شرقی و اشعار حافظ روی می‌آورد و «دیوان غربی- شرقی» را می‌سراید.
حدادی در بخشی از یادداشت ابتدایی کتاب درباره این دیوان نوشته است: «دیوان غربی- شرقی به این شکل در سال 1819 انتشار یافت و آن بن‌مایه و رشته راهنمای همه فصول آن، با آن نقش کانونی‌ای که دارد، اندیشه پیونددادن شرق و غرب، برجسته‌ساختن فضیلت‌های اقوام این دو پاره جهان و ایجاد تفاهم میان ملت‌ها باشد. بااین‌حال نباید تصور کرد این اشعار براساس پیش‌طرحی صرفا عقلایی تدوین شد‌ه‌اند؛ بلکه حس و رنج شخصی هم به آنها رنگ می‌دهد. این دیوان در مسیر زندگی گوته آن بلندایی است که یک آن جوانی و پیری را در یک چشم‌انداز در کنار هم می‌نشاند تا سپس برای همیشه از هم دور و جدای‌شان کند. همخوان با عنوان دوگانه این کتاب شور جوانی و فرزانگی پیری در آن در کنار هم نشسته‌اند، همچنین عناصر دوگانه عشق و جنگ، گذشته و اکنون، غم‌های شخصی و نگرانی‌های اجتماعی، گوشه‌گیری و مصاحب‌جویی، کام‌خواهی و پرهیزگاری، مستی و هوشیاری و طنز و زنهار. و این همه به این اشعار آن فردیتی را می‌دهد که ضرورت شکل‌گیری جوهره شعر است». دیوان گوته مفصل‌ترین دفتر شعر عمر اوست و به گفته حدادی، ثمره تلاش او در راه پایه‌گذاری «ادبیات نوجهانی در طلیعه جهانی‌شدن رابطه ملت‌هاست و برابرنهاد او در پیش پدیده جهان‌گیر استعمار». دفترهای دوازده‌گانه دیوان گوته هریک در کنار نام آلمانی، عنوانی فارسی یا عربی هم دارند. سه دفتر اول دیوان با عناوین «مغنی‌نامه»، «حافظ‌نامه» و «عشق‌نامه»، بیش از سایر بخش‌ها از شیوه حافظ الهام گرفته‌اند. «تفکرنامه»، «رنج‌نامه»، «حکمت‌نامه»، «تیمورنامه»، «زلیخانامه»، «ساقی‌نامه»، «مثل‌نامه»، «فارسی‌نامه» و «خلدنامه» عناوین بخش‌های دیگر دیوان هستند. گوته شاعری جهان‌وطن بود. او از سال‌های کودکی‌اش به میانجی قصص تورات، افسانه‌های هزار‌و‌یک‌ شب و سفرنامه‌های فراوان با شرق آشنایی داشت و جان‌مایه دیوانش را بیش از همه از کلام حافظ گرفته است. حدادی در بخشی از مقدمه‌اش بر دیوان گوته درباره دوران زندگی گوته نوشته است: «بخت بزرگ گوته آن که او وقتی به عرصه هنر و ادب آلمان و اروپا قدم گذاشت که نهضت روشنگری به‌عنوان نهضتی انسان‌دوست و اصلاح‌جو دیگر از اهل اندیشه و ادب فراتر رفته بود و حتی بر دولت‌ها و پادشاهان کوچک و بزرگ اروپا هم تأثیرگذار شده بود. همراه او بزرگان بسیاری در عرصه فلسفه، ادب، موسیقی، طبیعت‌پژوهی، ترجمه، معماری، تعلیم‌وتربیت، حقوق و سیاست در کار شکل‌دهی یک جهان نو بودند و بیشتر آنها هم با گوته در ارتباط شخصی. کافی است در‌این‌میان به چند نام اشاره کنیم تا بدانیم دوران این شاعر، نمایش‌نامه‌نویس، داستان‌پرداز، طبیعت‌پژوه و سیاست‌مدار آلمانی چه یگانه‌وار از فکر و هنر سرشار و پربرکت بوده است: کانت، هگل، شیلر، موتسارت، بتهوون، هومبلد، اشلگل، شوبرت، شوپنهاور و هردر از هم‌روزگاران او بودند و هر‌کدام این‌ غول‌های دوران‌ساز کم یا بیش با او در ارتباط. نه‌تنها زمان زندگی گوته، بلکه زادگاهش فرانکفورت هم در پیدایش نقش بزرگ او سهم داشت. این شهر، در مرکز جغرافیایی آلمان و به دور از کانون قدرت‌های فئودالی در شمال و جنوب کشور پذیرش بیشتری در قبال ادبیات فرانسوی و ایتالیایی نشان می‌داد. گوته خیلی زود این دو زبان را یاد گرفت و به همان نسبت هم از جوانی تفکری فراملی یافت. در ضمن سوای ادبیات که محورش قصص تورات بود، به نقاشی هم می‌پرداخت و به‌این‌ترتیب برای دو توانایی عمده خود، یعنی روایت و نمادپردازی شاعرانه، از همان ابتدا بستری مطمئن به دست آورد».

شرق: گوته نماد دوران کلاسیک آلمان است و بخشی مهم از فرهنگ جامعه آلمان به شمار می‌رود. او در دوره‌ای مهم که بسیاری از عرصه‌های هنری و فکری میل به شکوفایی داشتند، زندگی ‌کرد و از زمانه‌اش تأثیر گرفت و البته بر جهان اطرافش تأثیر گذاشت. گوته عمری طولانی داشت و آثاری مهم در زمان حیاتش نوشت که از آن میان نمایش‌نامه «فاوست» و «دیوان غربی-شرقی» از شهرتی بیشتر برخوردارند. این هر دو اثر از دهه‌ها پیش در ایران شناخته می‌شدند؛ اما در چند سال گذشته محمود حدادی چندین اثر از گوته یا درباره او از زبان اصلی به فارسی ترجمه کرده که «دیوان غربی‌- شرقی» هم یکی از آنها است. چاپ پنجم این کتاب به‌تازگی در نشر کتاب‌پارسه منتشر شده است.
«دیوان غربی- شرقی» حاصل سال‌های پیری گوته است و نوشتن آن نزدیک به 10 سال، بین سال‌های 1814 تا 1824 به طول انجامیده است. این دیوان در کنار رمان «سال‌های سیر و سلوک ویلهلم مایستر» و «فاوست» از‌جمله آخرین آثار این شاعر و نویسنده دوران کلاسیک آلمان به شمار می‌رود. «دیوان غربی- شرقی» شامل دو بخش عمده و یک بخش کوچک است. بخش اول شامل تقریبا 250 قطعه شعر است که در واقع بزرگ‌ترین دفتر تغزلی گوته را تشکیل می‌دهد و بخش دوم دربرگیرنده حدود 60 مقاله درباره فرهنگ و تاریخ و ادبیات ایران است، به قلم خود گوته. بخش سوم هم شامل شعرهایی است که گوته پس از انتشار دیوان ولی در همان حال و هوا سروده و پس از مرگ او جمع‌آوری و در انتهای دیوان منتشر شدند.
گوته در دورانی که هنوز با مضمون فاوست درگیر است، به نوشتن اشعار «دیوان غربی- شرقی» روی می‌آورد. او اگرچه کار بر روی مضمون فاوست را در سال 1770 یعنی در 21سالگی‌اش شروع می‌کند، اما تا یک سال پیش از مرگش آن را اثری ناتمام می‌داند. به‌این‌ترتیب روایت گوته از فاوست در یکی از انقلابی‌ترین و پرآشوب‌ترین دوره‌های تاریخ شکل می‌گیرد و در آن سیر حرکت جامعه غربی تصویر می‌شود. شاید رجعت به جهان شرق در «دیوان غربی- شرقی» به نوعی تن‌ندادن به اراده‌گرایی مطلق دوران و هم‌پیمان‌نشدن با شیطان باشد. گوته در دورانی ایده یک ادبیات جهانی را به میانجی رجوع به ادبیات کلاسیک ایرانی و به‌ویژه حافظ، طرح می‌کند که در غرب «قدرت‌های جهان زیرین» آزاد شده‌اند و توان مهار آنها هم وجود ندارد. این همان چیزی است که گوته در منظومه «شاگرد جادوگر» هم به آن اشاره می‌کند. در چنین وضعیتی است که گوته به اندیشه شرقی و اشعار حافظ روی می‌آورد و «دیوان غربی- شرقی» را می‌سراید.
حدادی در بخشی از یادداشت ابتدایی کتاب درباره این دیوان نوشته است: «دیوان غربی- شرقی به این شکل در سال 1819 انتشار یافت و آن بن‌مایه و رشته راهنمای همه فصول آن، با آن نقش کانونی‌ای که دارد، اندیشه پیونددادن شرق و غرب، برجسته‌ساختن فضیلت‌های اقوام این دو پاره جهان و ایجاد تفاهم میان ملت‌ها باشد. بااین‌حال نباید تصور کرد این اشعار براساس پیش‌طرحی صرفا عقلایی تدوین شد‌ه‌اند؛ بلکه حس و رنج شخصی هم به آنها رنگ می‌دهد. این دیوان در مسیر زندگی گوته آن بلندایی است که یک آن جوانی و پیری را در یک چشم‌انداز در کنار هم می‌نشاند تا سپس برای همیشه از هم دور و جدای‌شان کند. همخوان با عنوان دوگانه این کتاب شور جوانی و فرزانگی پیری در آن در کنار هم نشسته‌اند، همچنین عناصر دوگانه عشق و جنگ، گذشته و اکنون، غم‌های شخصی و نگرانی‌های اجتماعی، گوشه‌گیری و مصاحب‌جویی، کام‌خواهی و پرهیزگاری، مستی و هوشیاری و طنز و زنهار. و این همه به این اشعار آن فردیتی را می‌دهد که ضرورت شکل‌گیری جوهره شعر است». دیوان گوته مفصل‌ترین دفتر شعر عمر اوست و به گفته حدادی، ثمره تلاش او در راه پایه‌گذاری «ادبیات نوجهانی در طلیعه جهانی‌شدن رابطه ملت‌هاست و برابرنهاد او در پیش پدیده جهان‌گیر استعمار». دفترهای دوازده‌گانه دیوان گوته هریک در کنار نام آلمانی، عنوانی فارسی یا عربی هم دارند. سه دفتر اول دیوان با عناوین «مغنی‌نامه»، «حافظ‌نامه» و «عشق‌نامه»، بیش از سایر بخش‌ها از شیوه حافظ الهام گرفته‌اند. «تفکرنامه»، «رنج‌نامه»، «حکمت‌نامه»، «تیمورنامه»، «زلیخانامه»، «ساقی‌نامه»، «مثل‌نامه»، «فارسی‌نامه» و «خلدنامه» عناوین بخش‌های دیگر دیوان هستند. گوته شاعری جهان‌وطن بود. او از سال‌های کودکی‌اش به میانجی قصص تورات، افسانه‌های هزار‌و‌یک‌ شب و سفرنامه‌های فراوان با شرق آشنایی داشت و جان‌مایه دیوانش را بیش از همه از کلام حافظ گرفته است. حدادی در بخشی از مقدمه‌اش بر دیوان گوته درباره دوران زندگی گوته نوشته است: «بخت بزرگ گوته آن که او وقتی به عرصه هنر و ادب آلمان و اروپا قدم گذاشت که نهضت روشنگری به‌عنوان نهضتی انسان‌دوست و اصلاح‌جو دیگر از اهل اندیشه و ادب فراتر رفته بود و حتی بر دولت‌ها و پادشاهان کوچک و بزرگ اروپا هم تأثیرگذار شده بود. همراه او بزرگان بسیاری در عرصه فلسفه، ادب، موسیقی، طبیعت‌پژوهی، ترجمه، معماری، تعلیم‌وتربیت، حقوق و سیاست در کار شکل‌دهی یک جهان نو بودند و بیشتر آنها هم با گوته در ارتباط شخصی. کافی است در‌این‌میان به چند نام اشاره کنیم تا بدانیم دوران این شاعر، نمایش‌نامه‌نویس، داستان‌پرداز، طبیعت‌پژوه و سیاست‌مدار آلمانی چه یگانه‌وار از فکر و هنر سرشار و پربرکت بوده است: کانت، هگل، شیلر، موتسارت، بتهوون، هومبلد، اشلگل، شوبرت، شوپنهاور و هردر از هم‌روزگاران او بودند و هر‌کدام این‌ غول‌های دوران‌ساز کم یا بیش با او در ارتباط. نه‌تنها زمان زندگی گوته، بلکه زادگاهش فرانکفورت هم در پیدایش نقش بزرگ او سهم داشت. این شهر، در مرکز جغرافیایی آلمان و به دور از کانون قدرت‌های فئودالی در شمال و جنوب کشور پذیرش بیشتری در قبال ادبیات فرانسوی و ایتالیایی نشان می‌داد. گوته خیلی زود این دو زبان را یاد گرفت و به همان نسبت هم از جوانی تفکری فراملی یافت. در ضمن سوای ادبیات که محورش قصص تورات بود، به نقاشی هم می‌پرداخت و به‌این‌ترتیب برای دو توانایی عمده خود، یعنی روایت و نمادپردازی شاعرانه، از همان ابتدا بستری مطمئن به دست آورد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.