|

نویسنده بزرگراهی

بابک زمانی- نورولوژیست

این روزها بزرگراه‌های شهر آكنده است از عكس‌های غول‌آسای داستان‌نویسانی كه نام اكثریت ایشان را برای اولین بار می‌شنوی. برخی از ایشان آشكارا به تفكرات رسمی پایبندند و تعداد كمی هم نویسندگان كودک، كه مشی سیاسی خاصی ندارند! خوشبختانه اكثریت عظیمی از داستان‌نویسان فارسی در این بیلبوردها حضور ندارند وگرنه ممكن بود اسباب ناراحتی‌شان بشود. هیچ چیز جز مخاطب واقعی یك نویسنده واقعی را سر شوق نمی‌آورد. مخاطبانی كه با انتشار هر اثر آن را می‌یابند و تكثیر می‌شوند. اینكه این داستان‌نویسان بزرگراهی بیشتر از یك گرایش خاص سیاسی انتخاب شده‌اند دور از انتظار نیست، آنچه بی‌سابقه و دور از انتظار است ارتباط تبلیغات بزرگراهی برای نویسندگان است. چراكه فرض بر آن است كه خود اثر باید جای خود را در قلب و روح مردم پیدا كند و نام نویسنده‌اش را در اذهان حک كند. ادبیات و به‌خصوص ادبیات داستانی جهانی مستقل در كنار و در امتداد همین جهان ماست؛ خیالی كه از همین واقعیت می‌روید. تنها تناسب و زیبایی آن است كه به آن قوامی خودسامان می‌دهد و زندگی دوباره‌ای برای خواننده فراهم می‌‌كند تا با نویسنده یک بار دیگر به زندگی واقعی‌اش با تمام ابعاد آن بیندیشد. چنین توان و نبوغی را نمی‌توان با بیلبورد به‌ دست آورد.

بنابراین نویسنده بزرگراهی نامی است كه بر این اسامی خواهد ماند و به شكل تعبیری خاص در ادبیات درخواهد آمد. موضوع این است؛ آیا ادبیات به تبلیغ و حمایت نیاز دارد یا خیر؟ آیا ادبیات با تبلیغ و حمایت رشد می‌كند یا تنزل می‌یابد؟ برعكس آیا سانسور و فشار باعث شكوفایی خلاقیت است؟ طرفه آنكه تبلیغ و حمایت، ادبیات تولید نمی‌كند. نام‌های بزرگراهی با همان سرعت ماشین‌ها فراموش می‌شوند. اگرچه فشار و سانسور هیچ‌گاه سدی در برابر خلاقیت ادبی نبوده و گاه حتی آن را پرورش می‌دهد، مثل نمونه بی‌نظیر مرشد و مارگریتا و بسیاری از ادبیات موفق مثل ادبیات آمریكای لاتین كه در تنگنا پدیدار شدند، اما از یاد نبریم غنی‌ترین ذخایر ادبی جهان چه در ادبیات روس -جنگ و صلح و...- و چه در ادبیات اروپای غربی متعلق به ملتقای قرن 19 و 20 است كه نه ادبیات حمایت می‌شد و نه دولت‌ها موانع جدی و سانسور شدید اعمال می‌كردند و جهان هنوز وارد جنگ‌های جهانی خانمان‌سوز هم نشده بود -جویس، پروست، كافكا و...- یا در شرایطی خلق شدند كه سیاست نه به له و نه علیه ادبیات كاری می‌كرد؛ فاكنر، همینگوی و... .
بی‌تردید بسیاری از این نویسندگان به‌خصوص آنها كه برای اندكی تنوع در نام‌ها و به مدد شیرینی قصه‌های كودكی‌شان بر این جمع اتوبانی افزوده شده‌اند هم نباید از تبلیغ نام و شكل و شمایل خود بر اتوبان‌های شهر -در كنار تبلیغ یخچال و شكلات و سینمای خانگی- خیلی ناراحت باشند. حافظه اتوبانی همه چیز را با سرعت به فراموشی
خواهد سپرد.

این روزها بزرگراه‌های شهر آكنده است از عكس‌های غول‌آسای داستان‌نویسانی كه نام اكثریت ایشان را برای اولین بار می‌شنوی. برخی از ایشان آشكارا به تفكرات رسمی پایبندند و تعداد كمی هم نویسندگان كودک، كه مشی سیاسی خاصی ندارند! خوشبختانه اكثریت عظیمی از داستان‌نویسان فارسی در این بیلبوردها حضور ندارند وگرنه ممكن بود اسباب ناراحتی‌شان بشود. هیچ چیز جز مخاطب واقعی یك نویسنده واقعی را سر شوق نمی‌آورد. مخاطبانی كه با انتشار هر اثر آن را می‌یابند و تكثیر می‌شوند. اینكه این داستان‌نویسان بزرگراهی بیشتر از یك گرایش خاص سیاسی انتخاب شده‌اند دور از انتظار نیست، آنچه بی‌سابقه و دور از انتظار است ارتباط تبلیغات بزرگراهی برای نویسندگان است. چراكه فرض بر آن است كه خود اثر باید جای خود را در قلب و روح مردم پیدا كند و نام نویسنده‌اش را در اذهان حک كند. ادبیات و به‌خصوص ادبیات داستانی جهانی مستقل در كنار و در امتداد همین جهان ماست؛ خیالی كه از همین واقعیت می‌روید. تنها تناسب و زیبایی آن است كه به آن قوامی خودسامان می‌دهد و زندگی دوباره‌ای برای خواننده فراهم می‌‌كند تا با نویسنده یک بار دیگر به زندگی واقعی‌اش با تمام ابعاد آن بیندیشد. چنین توان و نبوغی را نمی‌توان با بیلبورد به‌ دست آورد.

بنابراین نویسنده بزرگراهی نامی است كه بر این اسامی خواهد ماند و به شكل تعبیری خاص در ادبیات درخواهد آمد. موضوع این است؛ آیا ادبیات به تبلیغ و حمایت نیاز دارد یا خیر؟ آیا ادبیات با تبلیغ و حمایت رشد می‌كند یا تنزل می‌یابد؟ برعكس آیا سانسور و فشار باعث شكوفایی خلاقیت است؟ طرفه آنكه تبلیغ و حمایت، ادبیات تولید نمی‌كند. نام‌های بزرگراهی با همان سرعت ماشین‌ها فراموش می‌شوند. اگرچه فشار و سانسور هیچ‌گاه سدی در برابر خلاقیت ادبی نبوده و گاه حتی آن را پرورش می‌دهد، مثل نمونه بی‌نظیر مرشد و مارگریتا و بسیاری از ادبیات موفق مثل ادبیات آمریكای لاتین كه در تنگنا پدیدار شدند، اما از یاد نبریم غنی‌ترین ذخایر ادبی جهان چه در ادبیات روس -جنگ و صلح و...- و چه در ادبیات اروپای غربی متعلق به ملتقای قرن 19 و 20 است كه نه ادبیات حمایت می‌شد و نه دولت‌ها موانع جدی و سانسور شدید اعمال می‌كردند و جهان هنوز وارد جنگ‌های جهانی خانمان‌سوز هم نشده بود -جویس، پروست، كافكا و...- یا در شرایطی خلق شدند كه سیاست نه به له و نه علیه ادبیات كاری می‌كرد؛ فاكنر، همینگوی و... .
بی‌تردید بسیاری از این نویسندگان به‌خصوص آنها كه برای اندكی تنوع در نام‌ها و به مدد شیرینی قصه‌های كودكی‌شان بر این جمع اتوبانی افزوده شده‌اند هم نباید از تبلیغ نام و شكل و شمایل خود بر اتوبان‌های شهر -در كنار تبلیغ یخچال و شكلات و سینمای خانگی- خیلی ناراحت باشند. حافظه اتوبانی همه چیز را با سرعت به فراموشی
خواهد سپرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.