شکلهای زندگی: زویا پیرزاد و زندگي متوسط
وسواس تکرار
نادر شهريوري (صدقي)
تنها باورهای «متافیزیکی» به زندگی آدمی معنا نمیدهد بلکه باورهای «فیزیکی» نیز زندگی را معنادار میکند. مقصود از باورهای فیزیکی باورهای این جهانی است که بیانگر بینش، رفتار و به بیانی دقیقتر اخلاقیات طبقه متوسط شهری است که طی دوران اخیر شکل گرفته است. زویا پیرزاد در رمان مشهور «چراغها را من خاموش میکنم» نمونهای از خلقوخوی شهری را در خانوادهای متوسط به نمایش درمیآورد.
کلاریس، زنی در آستانه میانسالی، شخصیت اصلی رمان است و در همان حال راوی آن نیز هست. او که زنی بادرایت است، امور خانواده پنجنفره خود -همسرش آرتوش و سه فرزندش- را با دقت و هوشیاری اداره میکند. کلاریس اگرچه زندگی خود را گاهی یکنواخت و کسلکننده مییابد و حتی تصمیم میگیرد کاری برای دل خود بکند، اما در نهایت کاری برای دل خود نمیکند و میگذارد زندگی به همان روال سابق، همراه با «نظم» و «تکرار» که لازمه زندگیاش است ادامه یابد تا حس رضایت شخصی که از زندگی حاصل میآید، کماکان پابرجا بماند. حس رضایت شخصی صرفا حس رضایتی شخصی نیست بلکه باوری است که به زندگی کلاریس معنا میدهد. این امر به واسطه «تکرار» صورت میگیرد. «تکرار» در زندگی کلاریس نقشی مهم ایفا میکند. خواننده از همان ابتدا با نظم کلاریس که بر اثر تکرار امور روزمره روتین شده آشنا میشود. این نظم و تکرار برای خود کلاریس واجد معانیای است که در وی درونی شده است. «صدای ترمز اتوبوس مدرسه آمد. بعد قیژِ درِ فلزی حیاط و صدای دویدن روی راهباریکه وسط چمن. لازم نبود به ساعت دیواری آشپزخانه نگاه کنم، چهاروربع بعدازظهر بود. در خانه که باز شد دست کشیدم به پیشبندم و
داد زدم: روپوش درآوردن، دست و رو شستن، کیف پرت نمیکنیم وسط راهرو»1. نظمی که کلاریس برای رتق و فتق امور خانه در پیش میگیرد، نظمی آمرانه نیست بلکه نظمی دلنشین است که به فضای خانه آرامش میبخشد و خانواده نیز با آن خو گرفته است. علاوه بر این به نظر کلاریس با رعایت چنین مؤلفههایی است که میتوان به پیشرفت واقعی در زندگی رسید. پیشرفت در زندگی شخصی رؤیای طبقه متوسط و فیالواقع همان در باغ سبزی است که زندگی شهری -بورژوازی- وعده تحقق آن را میدهد. از این نظر کلاریس در ادبیات ایران نماینده خواست و آمال قشری از طبقه متوسط ایران در دورههایی از تاریخ معاصر ایران است.
شروع داستان «چراغها را من خاموش میکنم»، با ورود سرزده امیلی به همراه دوقلوهای خانواده آرمینه و آرسینه آغاز میشود. خانواده امیلی سیمونیان، خانوادهای از دیرباز مشهور و ثروتمندند. آنها ثروتشان را از راه تجارت در شهرها و کشورهای مختلف به دست آوردهاند. امیل سیمونیان، پدر امیلی، مرد در حال حاضر مجرد، تنها فرزند خانم سیمونیان است. این خانواده سهنفره اما پرهیاهو تحت تسلط خانم سیمونیان هستند. خانم سیمونیان زنی مصمم و خودرأی است که به دیگران توجهی نمیکند، زیرا به آنها اهمیتی نمیدهد. او از همان ابتدا و در بدو ورود به آبادان، چهره مغرور و تلخ خود را نمایان میکند: «قورباغهای ناپیدا دوباره قور کرد و این بار قورباغه دیگری با قور بلندتری جواب داد، دستپاچه شدم. دلیلش شاید کوتاهی قد مادربزرگ امیلی بود، یا گردنبند مروارید در ساعت چهار بعدازظهر یا شال پشمی در آن هوای گرم یا لحن خیلی رسمی».2
بااینحال ورود یکباره خانم سیمونیان به شهر شوکی است اگرچه زودگذر اما در هر حال فضای اطرافیان را کاملا تحت تأثیر قرار میدهد. خانه کلاریس مکانی برای رفتوآمد و دید و بازدیدشان میشود و خانواده کلاریس نیز هریک به طریقی متأثر از حضور سیمونیانها میشوند. امیلی همبازی دوقلوها میشود، آرمن پسر کلاریس عاشق امیلی میشود و امیل سیمونیان، پدر امیلی و تنها فرزند خانم سیمونیان، همبازی همیشه برنده شطرنج با آرتوش میشود. امیل که علاقهای به شعر و کتاب و گفتوگو در این زمینه دارد و مانند کلاریس از سیاست هم متنفر است، میتواند بهویژه همنشین خوبی برای کلاریس شود. او که به تدریج از موقعیت خود بیشتر آگاهی مییابد، میکوشد از کلاریس دلبری کند و خود را به او علاقهمند نشان دهد اما چون شخصی لحظهای و متزلزل است و بیشتر تحت نفوذ مادرش خانم سیمونیان است در آخر کار تصمیم به ازدواج با ویولت میگیرد که موقتا از تهران به آبادان آمده است.
کلاریس اما موقعیت سختتری را تجربه میکند. از طرفی متأثر از امیل و علایق وی میشود و رفتار و کردارهای او را نشانهای از عشق او به خود تلقی میکند و از طرفی دیگر به واسطه آشنایی حال خود را خوبتر حس میکند و آن را به حضور امیل ربط میدهد. کلاریس با خود میاندیشد که با امیل دنیای قشنگتری را کشف میکند و از تنهایی مزمن که درونش ریشه دوانیده نجات پیدا میکند اما اینها تماما یک طرف ماجراست. طرف دیگر وظیفهشناسی و احساس مسئولیت کلاریس نسبت به همسر و فرزندانش و به طور کلی خانوادهاش است؛ وظیفهای که او را سرپا نگاه میدارد. تنش درونی در کلاریس شدت میگیرد و او را سرانجام به کلیسا میکشاند تا از ارواح گذشتگان که در عین حال نمادی از اخلاقیات تثبیتشدهاند مدد گیرد تا او را آرام کنند و آرامش ازدسترفته را به زندگیاش بازگردانند. کلاریس در کلیسا از پدرش که در خوشیها و ناخوشیها همراه اوست میخواهد که به او کمک کند تا سرانجام آرامش به زندگیاش بازگشته و او به موقعیت آغازین خود برگردد.
«چراغها را من خاموش میکنم» رمان قابل تأملی است و میتوان آن را از ابعاد گوناگون مورد بررسی قرار داد. شخصیتهای این رمان پرکشش هریک نقشی را بازی میکنند اما شخصیت اصلی رمان کلاریس است. او «مسئله» رمان است. آنچه کلاریس را مسئله میکند و او را به بحرانی عمیق میکشاند تنش میان وظیفهشناسی به مثابه امر اخلاقی و عشق به مثابه نیروی گریز از مرکز است. به بیانی دیگر تنش اصلی میان تکرار همچون امری اخلاقی و عشق به منزله رهایی از دایره تکرار است. آنچه خواننده در کلاریس بهویژه مشاهده میکند، رابطه میان تکرار و اخلاق است. نیچه میان این دو رابطه تنگاتنگ مییابد. از نظر نیچه تکرار جوهره هرگونه اخلاقی است به این معنا که تکرار به مرور و طی زمانی پیوسته میتواند چنان منش و رفتاری در آدمی به وجود آورد که گریز از آن امری ناپسند و از نظر اخلاقی بد و حتی گناه تلقی میشود.
اهمیت حادثه یا رخداد در این است که میتواند «تکرار» را به حال تعلیق درآورد. در این شرایط دو راه پیشرو است؛ استمرار تعلیق و در پی آن تجربه دنیایی دیگر و «یا» بازگشت به مدار اولیه که همانا تکرار روال گذشته است. این دیگر به موقعیت، خواست و توان سوژه در انتخاب میان این دو ساحت متفاوتزیستن بستگی پیدا میکند. حادثه در شکلهای بیاندازه متفاوتی رخ میدهد. حادثه در رمان «چراغها را من خاموش میکنم»، ورود نابهنگام و یکباره خانواده سیمونیان است که فضای آرام خانواده کلاریس را ملتهب میکند و آنها را ولو موقت از مدار خارج میکند و به تأمل یا انتخاب وامیدارد. مواجهه با حادثه یا حتی به پیشواز آن رفتن دقیقا به مفهوم نیچهای میتواند انتخابی باشد که توان بالقوه آدمی را به فعل درآورد. این انتخاب در وجه عاطفی آن منجر به ظهور واقعهای مهم به نام عشق میشود که یکباره رخ میدهد. در این شرایط عشق همراه با ریسک، ماجراجویی و حتی ازدستدادن تمام موقعیتهای پیشین است. انتخاب میان «همهچیز» یا «هیچچیز» در هر حال انتخابی سرنوشتساز است که تمامیت یک زندگی را تحتالشعاع قرار میدهد.
آنچه در شخصیت کلاریس بارز است، «تکرار وسواس» است. «وسواس» اگرچه پدیدهای روانکاوانه است اما در زندگی جمعی میتواند واجد سویهای محافظهکارانه باشد. مقصود از سویه محافظهکارانه آن است که «وسواس» به هر حادثهای که منجر به تغییر شود روی خوش نشان نمیدهد، زیرا تغییر میتواند آرامش زندگی او را مختل کند و این همان چیزی است که کلاریس برنمیتابد. کلاریس با وجود پستیها و بلندیهای زندگی و اتفاقات گاه ناخوشایند زندگیاش مانند رابطه مشکوک سیاسی همسرش آرتوش با شاهنده و همینطور وجود نامطبوع خانم سیمونیان، وراجیهای تمامنشدنی خواهرش آلیس و مهمتر از همه کار سخت و طاقتفرسایی که برای یک زندگی شیک لازم است ازجمله وظایف عاجل خود میداند که در او حسی از رضایت پدید میآورد بنابراین میکوشد با وسواس زندگی موجود را حفظ کند و خود را از هر تغییری دور نگه دارد. در این شرایط کلاریس هر اتفاق مهم حتی عشق را حادثهای گذرا تلقی میکند که در هیچ حال نباید وظیفهشناسی اخلاقی و در پی آن آرامش زندگیاش را مختل کند.
1، 2. چراغها را من خاموش میکنم، زویا پیرزاد
تنها باورهای «متافیزیکی» به زندگی آدمی معنا نمیدهد بلکه باورهای «فیزیکی» نیز زندگی را معنادار میکند. مقصود از باورهای فیزیکی باورهای این جهانی است که بیانگر بینش، رفتار و به بیانی دقیقتر اخلاقیات طبقه متوسط شهری است که طی دوران اخیر شکل گرفته است. زویا پیرزاد در رمان مشهور «چراغها را من خاموش میکنم» نمونهای از خلقوخوی شهری را در خانوادهای متوسط به نمایش درمیآورد.
کلاریس، زنی در آستانه میانسالی، شخصیت اصلی رمان است و در همان حال راوی آن نیز هست. او که زنی بادرایت است، امور خانواده پنجنفره خود -همسرش آرتوش و سه فرزندش- را با دقت و هوشیاری اداره میکند. کلاریس اگرچه زندگی خود را گاهی یکنواخت و کسلکننده مییابد و حتی تصمیم میگیرد کاری برای دل خود بکند، اما در نهایت کاری برای دل خود نمیکند و میگذارد زندگی به همان روال سابق، همراه با «نظم» و «تکرار» که لازمه زندگیاش است ادامه یابد تا حس رضایت شخصی که از زندگی حاصل میآید، کماکان پابرجا بماند. حس رضایت شخصی صرفا حس رضایتی شخصی نیست بلکه باوری است که به زندگی کلاریس معنا میدهد. این امر به واسطه «تکرار» صورت میگیرد. «تکرار» در زندگی کلاریس نقشی مهم ایفا میکند. خواننده از همان ابتدا با نظم کلاریس که بر اثر تکرار امور روزمره روتین شده آشنا میشود. این نظم و تکرار برای خود کلاریس واجد معانیای است که در وی درونی شده است. «صدای ترمز اتوبوس مدرسه آمد. بعد قیژِ درِ فلزی حیاط و صدای دویدن روی راهباریکه وسط چمن. لازم نبود به ساعت دیواری آشپزخانه نگاه کنم، چهاروربع بعدازظهر بود. در خانه که باز شد دست کشیدم به پیشبندم و
داد زدم: روپوش درآوردن، دست و رو شستن، کیف پرت نمیکنیم وسط راهرو»1. نظمی که کلاریس برای رتق و فتق امور خانه در پیش میگیرد، نظمی آمرانه نیست بلکه نظمی دلنشین است که به فضای خانه آرامش میبخشد و خانواده نیز با آن خو گرفته است. علاوه بر این به نظر کلاریس با رعایت چنین مؤلفههایی است که میتوان به پیشرفت واقعی در زندگی رسید. پیشرفت در زندگی شخصی رؤیای طبقه متوسط و فیالواقع همان در باغ سبزی است که زندگی شهری -بورژوازی- وعده تحقق آن را میدهد. از این نظر کلاریس در ادبیات ایران نماینده خواست و آمال قشری از طبقه متوسط ایران در دورههایی از تاریخ معاصر ایران است.
شروع داستان «چراغها را من خاموش میکنم»، با ورود سرزده امیلی به همراه دوقلوهای خانواده آرمینه و آرسینه آغاز میشود. خانواده امیلی سیمونیان، خانوادهای از دیرباز مشهور و ثروتمندند. آنها ثروتشان را از راه تجارت در شهرها و کشورهای مختلف به دست آوردهاند. امیل سیمونیان، پدر امیلی، مرد در حال حاضر مجرد، تنها فرزند خانم سیمونیان است. این خانواده سهنفره اما پرهیاهو تحت تسلط خانم سیمونیان هستند. خانم سیمونیان زنی مصمم و خودرأی است که به دیگران توجهی نمیکند، زیرا به آنها اهمیتی نمیدهد. او از همان ابتدا و در بدو ورود به آبادان، چهره مغرور و تلخ خود را نمایان میکند: «قورباغهای ناپیدا دوباره قور کرد و این بار قورباغه دیگری با قور بلندتری جواب داد، دستپاچه شدم. دلیلش شاید کوتاهی قد مادربزرگ امیلی بود، یا گردنبند مروارید در ساعت چهار بعدازظهر یا شال پشمی در آن هوای گرم یا لحن خیلی رسمی».2
بااینحال ورود یکباره خانم سیمونیان به شهر شوکی است اگرچه زودگذر اما در هر حال فضای اطرافیان را کاملا تحت تأثیر قرار میدهد. خانه کلاریس مکانی برای رفتوآمد و دید و بازدیدشان میشود و خانواده کلاریس نیز هریک به طریقی متأثر از حضور سیمونیانها میشوند. امیلی همبازی دوقلوها میشود، آرمن پسر کلاریس عاشق امیلی میشود و امیل سیمونیان، پدر امیلی و تنها فرزند خانم سیمونیان، همبازی همیشه برنده شطرنج با آرتوش میشود. امیل که علاقهای به شعر و کتاب و گفتوگو در این زمینه دارد و مانند کلاریس از سیاست هم متنفر است، میتواند بهویژه همنشین خوبی برای کلاریس شود. او که به تدریج از موقعیت خود بیشتر آگاهی مییابد، میکوشد از کلاریس دلبری کند و خود را به او علاقهمند نشان دهد اما چون شخصی لحظهای و متزلزل است و بیشتر تحت نفوذ مادرش خانم سیمونیان است در آخر کار تصمیم به ازدواج با ویولت میگیرد که موقتا از تهران به آبادان آمده است.
کلاریس اما موقعیت سختتری را تجربه میکند. از طرفی متأثر از امیل و علایق وی میشود و رفتار و کردارهای او را نشانهای از عشق او به خود تلقی میکند و از طرفی دیگر به واسطه آشنایی حال خود را خوبتر حس میکند و آن را به حضور امیل ربط میدهد. کلاریس با خود میاندیشد که با امیل دنیای قشنگتری را کشف میکند و از تنهایی مزمن که درونش ریشه دوانیده نجات پیدا میکند اما اینها تماما یک طرف ماجراست. طرف دیگر وظیفهشناسی و احساس مسئولیت کلاریس نسبت به همسر و فرزندانش و به طور کلی خانوادهاش است؛ وظیفهای که او را سرپا نگاه میدارد. تنش درونی در کلاریس شدت میگیرد و او را سرانجام به کلیسا میکشاند تا از ارواح گذشتگان که در عین حال نمادی از اخلاقیات تثبیتشدهاند مدد گیرد تا او را آرام کنند و آرامش ازدسترفته را به زندگیاش بازگردانند. کلاریس در کلیسا از پدرش که در خوشیها و ناخوشیها همراه اوست میخواهد که به او کمک کند تا سرانجام آرامش به زندگیاش بازگشته و او به موقعیت آغازین خود برگردد.
«چراغها را من خاموش میکنم» رمان قابل تأملی است و میتوان آن را از ابعاد گوناگون مورد بررسی قرار داد. شخصیتهای این رمان پرکشش هریک نقشی را بازی میکنند اما شخصیت اصلی رمان کلاریس است. او «مسئله» رمان است. آنچه کلاریس را مسئله میکند و او را به بحرانی عمیق میکشاند تنش میان وظیفهشناسی به مثابه امر اخلاقی و عشق به مثابه نیروی گریز از مرکز است. به بیانی دیگر تنش اصلی میان تکرار همچون امری اخلاقی و عشق به منزله رهایی از دایره تکرار است. آنچه خواننده در کلاریس بهویژه مشاهده میکند، رابطه میان تکرار و اخلاق است. نیچه میان این دو رابطه تنگاتنگ مییابد. از نظر نیچه تکرار جوهره هرگونه اخلاقی است به این معنا که تکرار به مرور و طی زمانی پیوسته میتواند چنان منش و رفتاری در آدمی به وجود آورد که گریز از آن امری ناپسند و از نظر اخلاقی بد و حتی گناه تلقی میشود.
اهمیت حادثه یا رخداد در این است که میتواند «تکرار» را به حال تعلیق درآورد. در این شرایط دو راه پیشرو است؛ استمرار تعلیق و در پی آن تجربه دنیایی دیگر و «یا» بازگشت به مدار اولیه که همانا تکرار روال گذشته است. این دیگر به موقعیت، خواست و توان سوژه در انتخاب میان این دو ساحت متفاوتزیستن بستگی پیدا میکند. حادثه در شکلهای بیاندازه متفاوتی رخ میدهد. حادثه در رمان «چراغها را من خاموش میکنم»، ورود نابهنگام و یکباره خانواده سیمونیان است که فضای آرام خانواده کلاریس را ملتهب میکند و آنها را ولو موقت از مدار خارج میکند و به تأمل یا انتخاب وامیدارد. مواجهه با حادثه یا حتی به پیشواز آن رفتن دقیقا به مفهوم نیچهای میتواند انتخابی باشد که توان بالقوه آدمی را به فعل درآورد. این انتخاب در وجه عاطفی آن منجر به ظهور واقعهای مهم به نام عشق میشود که یکباره رخ میدهد. در این شرایط عشق همراه با ریسک، ماجراجویی و حتی ازدستدادن تمام موقعیتهای پیشین است. انتخاب میان «همهچیز» یا «هیچچیز» در هر حال انتخابی سرنوشتساز است که تمامیت یک زندگی را تحتالشعاع قرار میدهد.
آنچه در شخصیت کلاریس بارز است، «تکرار وسواس» است. «وسواس» اگرچه پدیدهای روانکاوانه است اما در زندگی جمعی میتواند واجد سویهای محافظهکارانه باشد. مقصود از سویه محافظهکارانه آن است که «وسواس» به هر حادثهای که منجر به تغییر شود روی خوش نشان نمیدهد، زیرا تغییر میتواند آرامش زندگی او را مختل کند و این همان چیزی است که کلاریس برنمیتابد. کلاریس با وجود پستیها و بلندیهای زندگی و اتفاقات گاه ناخوشایند زندگیاش مانند رابطه مشکوک سیاسی همسرش آرتوش با شاهنده و همینطور وجود نامطبوع خانم سیمونیان، وراجیهای تمامنشدنی خواهرش آلیس و مهمتر از همه کار سخت و طاقتفرسایی که برای یک زندگی شیک لازم است ازجمله وظایف عاجل خود میداند که در او حسی از رضایت پدید میآورد بنابراین میکوشد با وسواس زندگی موجود را حفظ کند و خود را از هر تغییری دور نگه دارد. در این شرایط کلاریس هر اتفاق مهم حتی عشق را حادثهای گذرا تلقی میکند که در هیچ حال نباید وظیفهشناسی اخلاقی و در پی آن آرامش زندگیاش را مختل کند.
1، 2. چراغها را من خاموش میکنم، زویا پیرزاد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.