پیشِ روی واقعیت
روایتِ مهدی مظفریساوجی از اهمیت ثبتِ واقعیتِ زندگی
مهدی مظفریساوجی، شاعر و پژوهشگری است که در سالهای اخیر، کتابها و مقالات بسیاری در زمینه ادبیات و هنر، بهویژه فرهنگ و هنر شفاهی ایران منتشر کرده است. گفتوگوهای او با ادیبان و هنرمندانی نظیر نجف دریابندری، عباس کیارستمی، سیمین بهبهانی، ضیاء موحد، ایران درودی، اکبر رادی، محمدعلی اسلامیندوشن، رضا براهنی، بهاءالدین خرمشاهی، مسعود کیمیایی، ابراهیم گلستان، عطاءالله مهاجرانی، احسان یارشاطر، صفدر تقیزاده، محمد حقوقی، رضا سیدحسینی، حسن انوری، مظاهر مصفا، نعمت میرزازاده، منوچهر آتشی و نامهای مطرح دیگر، همواره محل مراجعه مخاطبان و دانشجویان ادبیات و هنر ایران بوده است. علاوه بر این مظفریساوجی چندین دفتر شعر منتشر کرده که مورد توجه واقع شده و جوایزی ادبی ازجمله جایزه قیصر امینپور در سال ۱۳۸۷ و سیزدهمین دوره کتاب سال شعر ایران به انتخاب خبرنگاران در سال ۱۳۹۷ را دریافت کرده است. از او بهتازگی دو کتابِ «آنجا که وطن بود»، گفتوگو با شمس لنگرودی، و «گفتوگو با مفتون امینی» منتشر شده است. مظفریساوجی، درباره دلیل توجهاش به ثبت و ضبط زندگی هنرمندان و دیدگاههای آنان میگوید «در کشورهای دیگر، بهویژه در غرب،
هنرمندان، غالبا خود به ثبت و ضبطِ زندگی و دیدگاههایشان مبادرت میورزند و بهنوعی چندان نیازی به اهتمامِ دیگران برای چنین نَقل و نگاشتی نیست. مثلا این روزها کتابی میخواندم که زندگینامه خودنگاشتِ لوییس بونوئل در آن منعکس شده بود. انگار آینهای که این هنرمند روبهروی زندگیاش نهاده بود و خطوط چهره یک زندگی را، با همه اشکها و لبخندهایش، نشان میداد. شکسپیر تلویحا یک چنین نگرشی به تئاتر دارد و این هنر را آینهای میداند که پیشِروی طبیعت گرفته است. یا مثلا پیشِروی واقعیت. البته واقعیت در هنر، با واقعیتِ زندگی تفاوت و تمایز بسیاری دارد». مظفریساوجی میگوید «رئالیسمِ هنر، اگرچه از زندگی و زمانه هنرمند نشئت میگیرد، اما تجلّی و تکوین آن از مسیر سوررئالیسم میگذرد. به عبارتی رئالیسم وقتی به هنر میرسد، برای تکامل و تکوین یا ظهور و بروزِ خود، چارهای ندارد جز آنکه جامه سوررئالیسم بر تن کند و نقشِ تازهای بپذیرد. یعنی با اتکا به دخل و تصرفِ هنرمند، در ساخت و ساحتِ آن، به واقعیتی جدید که منطقِ آن منطبق با منطقِ هنر است نائل میآید. به عبارتی، گونهای دگرگونی و دگردیسی به ساخت و ساحتش نفوذ میکند و آن را از حالت
عادی و اعتیادی بیرون میآورد. فلوبر میگفت چیزی واقعی وجود ندارد، فقط شیوه دیدن وجود دارد. در حقیقت، این نوعِ دیدِ هنرمند است که جهان را از نو پدید میآورد». و شکل و شیوه دیدن در شعر، از نظر این شاعر و منتقد ادبی، واکنش زبان از رهگذرِ واکنشِ زبان به کُنشِ شاعر در مواجهه با آن، پدیدار میشود. «در هر صورت، شعر، از مسیر زبان به مقصد میرسد یا ما را به مقصد میرساند. سارتر بر آن است که کارکرد و کاربردِ واژگان در شعر، با آنچه از رهگذرِ این قابلیت و استعداد، در نثر حادث میشود تفاوت دارد. حتی او پا را از این هم فراتر میگذارد و در «ادبیات چیست؟» به این نتیجه میرسد که شاعران، واژگان را به کار نمیگیرند، یعنی از آنها استفاده نمیکنند، بلکه به آنها استفاده میرسانند». زبان نزد شاعران از ابزار فراتر میرود و به گفته مظفریساوجی در شعر «زبان اگر وسیله هم باشد، چیزی است که شعر با آن اشیا و واقعیتِ وجود را بدل به حقیقت میکند؛ یعنی هویت و ماهیت واقعیشان را به هویت و ماهیتی فراواقعی و در زمانی که همان حقیقت باشد، ارتقا میدهد و بهاصطلاح آنها را، یعنی مقام و مکانتِ بودن یا وجود را از آنچه هست، به آنچه باید باشد
میرساند. به عبارتی شاعر، انسان را سوارِ «واقعیت» میکند و به مقصد میرساند. یعنی در «حقیقت» پیاده میکند. زبان در شعر پوست میاندازد. نونمود میشود و در حقیقت از نو زاده. به همین دلیل، شعر، نه مطیع و منقاد زبان، که خالقِ آن است. جانِ زبان در شعر پدیدار میشود. در حالتِ عادی، زبان، بهاصطلاح، کالبدی بیروح است. شاعر، به قولِ سعدی، بیش از زبانآوری، باید سخنآوری کند. چشمِ سخنآوری به دست و دهانِ آفرینش و اعجاز است، درحالیکه زبانآوری به سطوح اشیا و کلمات دست میساید؛ یعنی به سطح واقعیتِ ملموس و حداکثر گَرد و غبارِ روز و شبی ناگزیر را از چهره آن میزداید، دستش نمیرسد به اعماق. به هر روی، این زبان است که در فرایند آفرینش، ایده را، از نو، دیده به جهان میگشاید. این ساخت البته از رهگذرِ خلاقیتهای خیال و خِرَدی مُلهَم از جنون، رُخنمون میشود. چنانکه آندره ژید در جایی تلویحا به آن اشاره کرده است».
مظفریساوجی با اشاره به اهمیتِ جزئیات و جوانبِ مختلف زندگی هنرمندان و نامداران در نوشتن زندگینامه به زندگینامه خودنوشتِ بونوئل اشاره میکند که با عنوان «با آخرین نفسهایم» منتشر شده است: «در این کتاب، با جزئیات و جوانب، به زندگی و آثار خود پرداخته است. اهمیت این مسئله زمانی نمایانتر میشود که دریابیم او یکی از برجستهترین هنرمندانِ روشنفکرِ اسپانیای پیش از جنگِ جهانی دوم است که زندگی پرفراز و نشیبش تا سالِ ۱۹۸۳، محمل حشر و نشرهای فراوان با چهرههای خاص و شاخصی نظیرِ لورکا، دالی، آلبرتی، پل الوار، آندره برتون، آیزنشتاین، ژان کوکتو، فرانسوا تروفو، مارکز، اوکتاو یو پاز، هیچکاک و بسیاری دیگر از بزرگان ادبیات و هنر بوده است. خب، تصور کنید بونوئل چنین زندگینامه خودنگاشتی نداشت. طبیعتا اسپانیا بخش معتنابهی از سیر و طیر تاریخ هنر و فرهنگ خود را از دست میداد و در مواردی برای تأیید یا رد یک مدعا دچار اختلال و اختلاف نظر میشد. بهخصوص که بونوئل براساس پیشگفتاری که آقای امینینجفی بر ترجمه خود از این متن نگاشته، نماینده نسلی از هنرمندان و روشنفکرانِ جمهوریخواه اسپانیا در سالهای قبل از جنگ جهانی دوم است که
زخمهای دردناک جنگ و شکست و تبعید را بر تن و جان دارد. نسلی که با پیروزی نظامی فرانکو شکست خورد و بهاصطلاح تار و مار شد، اما تسلیم نشد. از اسپانیا رانده شد، اما ریشهکن نشد و ریشههای وجود یا حدوثش، یعنی ریشههای روحش، همچنان در اعماقِ وطنِ خویش، اگرچه در جایی دیگر، به رشد و نمو ادامه داد. به عبارت دیگر، اگرچه دور از میهن بود، اما دلش آنجا بود؛ یعنی وجودش، بود و نمودش در همان آب و خاکِ مقدر و معلوم ریشه داشت، گیرم نشو و نما را در سرزمینی دیگر، به سرگذشت خویش شاخ و برگ میبخشید. در حقیقت زندگینامه خودنگاشت بونوئل، روایتی است از سرگذشت و سرنوشت چنین نسل سرگشته و آوارهای. نسلی که سرخوردگی و ناامیدی با وجودش عجین شده بود. جزئی از روحش بهاصطلاح. بههرتقدیر، ارج چنین دَرجهایی در مواقع و مواردی نظیر آنچه بر بونوئل و سرزمین او رفته مشخص میشود».
در ایران بسیاری از محققان و نویسندگان تاکنون از غفلت در ثبتِ تاریخی اسناد فرهنگی گفتهاند که گویا سابقهای عمیق و دیرینه دارد. مظفریساوجی هم با این مسئله مواجه بوده و میگوید «ما هنوز حتی دسترسی به پارهای از مهمترین منابع و متون اصیل و اصلی خود نداریم. یعنی در واقع آنها را به دلایل مختلف از دست داده یا پنهان کردهایم. حمله اعراب و هجوم مغول در سال ۶۱۶ هجری و نظایر این تهاجمهای تاریخی، جراحتهای عمیق و جبرانناپذیری بر روح و روان جامعه ما به جا نهاده و بالطبع بخش قابل ملاحظهای از حافظه ما مغلوب چنین کشمکشها و جدالهایی شده است؛ مثلا تصور کنید مهمترین کتاب تاریخ ما که گویا 30 مجلد بوده، امروز تنها پنج جلد از آن باقی مانده. البته احتمال دارد این کتاب هم بعدا مثل بسیاری از آثار فرهنگی و هنری دنیا، در گوشهای کشف شود و چشم و دلِ زبان و ادبیات فارسی را روشن کند. همچنانکه گیلگمش به چنین سپیدهدمی انجامید و بعد از حدود پنج هزار سال، ضمن کاوشهای باستانشناسی در بینالنهرین کشف شد. نخستین متن ادبی مکتوبِ جهان که از سدههایی بس دور به دستِ ما رسیده. این حماسه ما را به روزگاری میبرد که گیلگمش، به عنوان
پادشاه اوروک بر تخت سلطنت، خودرأی و ستمپیشه فرمان، میراند. به هر روی، آنچه گیلگمش در قالب این خشتنگاشتها به یادگار گذاشت، تصاویری شایان توجه از جهان باستان در اختیار ما میگذارد که تا پیش از کشف آن در سال ۱۸۴۵ بیسابقه بود».
گرچه تاخت و تازهای تاریخی و کتابسوزان اعراب و مغولان در سرزمین ما به نابودی بخش قابلتوجهی از اسناد و مدارک تاریخی ما انجامید اما این تمامِ ماجرا نیست. «نمیشود همه گناه را به گردن لشکرکشیها و تاخت و تازهای تاریخی یا تحمیلی انداخت و کاسهکوزهها را تمام، سرِ چنین گزاره یا گذار و گریزِ ناگزیری شکست. البته در قدیم، ابزار و لوازم ثبت و ضبطِ وقایع و رُخدادها مثل امروز اینقدر گسترده و گونهگون نبود، اما خب، این وجه مشترک و اجتنابناپذیری میان همه کشورها بود، ولی چرا بسیاری از ممالک دنیا توانستند از چنین مهالکی جان سالم به در ببرند و برگهای زرین بیشتری از کتاب جامعه و فرهنگِ خود را به هر جانکَندنی حفظ کنند؟ فکر میکنم اهمال یا تسامح و تساهل نقش پررنگی در این زمینه بر عهده داشته است؛ اما در بسیاری از همان ممالک، اهمیت اسناد و آرشیو بر کسی پوشیده نیست و اغلب، مردم و ادارهکنندگان امور، واقفاند که حتی یک سندِ معمولی، در فلان برهه تاریخی، گاه چقدر میتواند راهگشا باشد».
در عین حال در کشورهایی که به ثبت و ضبط تاریخ و اهمیت آن واقفاند، ثبتِ جزئیات نیز سابقه دارد، یعنی جزئینگری در ثبت وقایعی که روزگاری اهمیتِ تاریخی پیدا میکند. نمونهاش آرشیوی که دکتر شفیعیکدکنی به آن اشاره میکند. دکتر شفیعیکدکنی در جایی نقل کرده که «اجر و قربِ آرشیو در شوروی، آنقدر معتنابه و والا بوده که مثلا اگر امروز شما به آرشیوِ اسناد این کشور مراجعه کنید و صورتحساب قهوهای را که مثلا تولستوی یا چخوف در فلان کافه مسکو یا سنپترزبورگ صرف کردهاند بخواهید، در کسری از ثانیه و طبق اطلاعات و دادههای طبقهبندیشده و موثق، در اختیارتان قرار میدهند. این موضوع ظاهرا کماهمیت به نظر میرسد، اما مثلا وقتی یک محقق یا منتقد در جستوجوی کشف فلان مسئله تاریخی برمیآید که نسبت و رابطهای با زندگی و آثار چخوف یا تولستوی در همان تاریخ دارد و مثلا میخواهد ببیند که چخوف یا تولستوی فلان موعد را آیا در مسکو بودهاند یا سنپترزبورگ، آن وقت است که ما پی به اهمیت این موضوع میبریم و میبینم اگر غفلت ورزیده شود چقدر زیانزاست و جبرانناپذیر».
بیشتر زندگینامههایی که مظفریساوجی بهقصد ثبت زندگی هنرمندان و نامداران تدارک دیده بهنوعی فضای روزگاری را نیز تصویر میکند که هنرمند در آن زیسته و کار کرده است. اساسِ این کتابها بیشتر بر پایه گفتوگو استوار است، چراکه او معتقد است اساس ادبیات و بسیاری دیگر از علوم بر مباحثه و مناظره و دیالوگ است و این سابقه بسیار کهنی دارد و دستکم اینقدر هست که نقشه راه و بهاصطلاح خط و مشی این شیوه را قرنها پیش از میلاد، سقراط و مشاییون مشخص کردهاند و در ادامه، افلاطون که مهمترین شاگرد سقراط به حساب میآمد به شکلی دقیق ترسیم کرده. میدانید که بخش قابل توجهی از کتابهای افلاطون را همین دیالوگ شکل داده است، یعنی دیالوگ، مرکزی است که دیگر عناصر و اجزای متن، گِرد آن میگَردند».
مهدی مظفریساوجی، شاعر و پژوهشگری است که در سالهای اخیر، کتابها و مقالات بسیاری در زمینه ادبیات و هنر، بهویژه فرهنگ و هنر شفاهی ایران منتشر کرده است. گفتوگوهای او با ادیبان و هنرمندانی نظیر نجف دریابندری، عباس کیارستمی، سیمین بهبهانی، ضیاء موحد، ایران درودی، اکبر رادی، محمدعلی اسلامیندوشن، رضا براهنی، بهاءالدین خرمشاهی، مسعود کیمیایی، ابراهیم گلستان، عطاءالله مهاجرانی، احسان یارشاطر، صفدر تقیزاده، محمد حقوقی، رضا سیدحسینی، حسن انوری، مظاهر مصفا، نعمت میرزازاده، منوچهر آتشی و نامهای مطرح دیگر، همواره محل مراجعه مخاطبان و دانشجویان ادبیات و هنر ایران بوده است. علاوه بر این مظفریساوجی چندین دفتر شعر منتشر کرده که مورد توجه واقع شده و جوایزی ادبی ازجمله جایزه قیصر امینپور در سال ۱۳۸۷ و سیزدهمین دوره کتاب سال شعر ایران به انتخاب خبرنگاران در سال ۱۳۹۷ را دریافت کرده است. از او بهتازگی دو کتابِ «آنجا که وطن بود»، گفتوگو با شمس لنگرودی، و «گفتوگو با مفتون امینی» منتشر شده است. مظفریساوجی، درباره دلیل توجهاش به ثبت و ضبط زندگی هنرمندان و دیدگاههای آنان میگوید «در کشورهای دیگر، بهویژه در غرب،
هنرمندان، غالبا خود به ثبت و ضبطِ زندگی و دیدگاههایشان مبادرت میورزند و بهنوعی چندان نیازی به اهتمامِ دیگران برای چنین نَقل و نگاشتی نیست. مثلا این روزها کتابی میخواندم که زندگینامه خودنگاشتِ لوییس بونوئل در آن منعکس شده بود. انگار آینهای که این هنرمند روبهروی زندگیاش نهاده بود و خطوط چهره یک زندگی را، با همه اشکها و لبخندهایش، نشان میداد. شکسپیر تلویحا یک چنین نگرشی به تئاتر دارد و این هنر را آینهای میداند که پیشِروی طبیعت گرفته است. یا مثلا پیشِروی واقعیت. البته واقعیت در هنر، با واقعیتِ زندگی تفاوت و تمایز بسیاری دارد». مظفریساوجی میگوید «رئالیسمِ هنر، اگرچه از زندگی و زمانه هنرمند نشئت میگیرد، اما تجلّی و تکوین آن از مسیر سوررئالیسم میگذرد. به عبارتی رئالیسم وقتی به هنر میرسد، برای تکامل و تکوین یا ظهور و بروزِ خود، چارهای ندارد جز آنکه جامه سوررئالیسم بر تن کند و نقشِ تازهای بپذیرد. یعنی با اتکا به دخل و تصرفِ هنرمند، در ساخت و ساحتِ آن، به واقعیتی جدید که منطقِ آن منطبق با منطقِ هنر است نائل میآید. به عبارتی، گونهای دگرگونی و دگردیسی به ساخت و ساحتش نفوذ میکند و آن را از حالت
عادی و اعتیادی بیرون میآورد. فلوبر میگفت چیزی واقعی وجود ندارد، فقط شیوه دیدن وجود دارد. در حقیقت، این نوعِ دیدِ هنرمند است که جهان را از نو پدید میآورد». و شکل و شیوه دیدن در شعر، از نظر این شاعر و منتقد ادبی، واکنش زبان از رهگذرِ واکنشِ زبان به کُنشِ شاعر در مواجهه با آن، پدیدار میشود. «در هر صورت، شعر، از مسیر زبان به مقصد میرسد یا ما را به مقصد میرساند. سارتر بر آن است که کارکرد و کاربردِ واژگان در شعر، با آنچه از رهگذرِ این قابلیت و استعداد، در نثر حادث میشود تفاوت دارد. حتی او پا را از این هم فراتر میگذارد و در «ادبیات چیست؟» به این نتیجه میرسد که شاعران، واژگان را به کار نمیگیرند، یعنی از آنها استفاده نمیکنند، بلکه به آنها استفاده میرسانند». زبان نزد شاعران از ابزار فراتر میرود و به گفته مظفریساوجی در شعر «زبان اگر وسیله هم باشد، چیزی است که شعر با آن اشیا و واقعیتِ وجود را بدل به حقیقت میکند؛ یعنی هویت و ماهیت واقعیشان را به هویت و ماهیتی فراواقعی و در زمانی که همان حقیقت باشد، ارتقا میدهد و بهاصطلاح آنها را، یعنی مقام و مکانتِ بودن یا وجود را از آنچه هست، به آنچه باید باشد
میرساند. به عبارتی شاعر، انسان را سوارِ «واقعیت» میکند و به مقصد میرساند. یعنی در «حقیقت» پیاده میکند. زبان در شعر پوست میاندازد. نونمود میشود و در حقیقت از نو زاده. به همین دلیل، شعر، نه مطیع و منقاد زبان، که خالقِ آن است. جانِ زبان در شعر پدیدار میشود. در حالتِ عادی، زبان، بهاصطلاح، کالبدی بیروح است. شاعر، به قولِ سعدی، بیش از زبانآوری، باید سخنآوری کند. چشمِ سخنآوری به دست و دهانِ آفرینش و اعجاز است، درحالیکه زبانآوری به سطوح اشیا و کلمات دست میساید؛ یعنی به سطح واقعیتِ ملموس و حداکثر گَرد و غبارِ روز و شبی ناگزیر را از چهره آن میزداید، دستش نمیرسد به اعماق. به هر روی، این زبان است که در فرایند آفرینش، ایده را، از نو، دیده به جهان میگشاید. این ساخت البته از رهگذرِ خلاقیتهای خیال و خِرَدی مُلهَم از جنون، رُخنمون میشود. چنانکه آندره ژید در جایی تلویحا به آن اشاره کرده است».
مظفریساوجی با اشاره به اهمیتِ جزئیات و جوانبِ مختلف زندگی هنرمندان و نامداران در نوشتن زندگینامه به زندگینامه خودنوشتِ بونوئل اشاره میکند که با عنوان «با آخرین نفسهایم» منتشر شده است: «در این کتاب، با جزئیات و جوانب، به زندگی و آثار خود پرداخته است. اهمیت این مسئله زمانی نمایانتر میشود که دریابیم او یکی از برجستهترین هنرمندانِ روشنفکرِ اسپانیای پیش از جنگِ جهانی دوم است که زندگی پرفراز و نشیبش تا سالِ ۱۹۸۳، محمل حشر و نشرهای فراوان با چهرههای خاص و شاخصی نظیرِ لورکا، دالی، آلبرتی، پل الوار، آندره برتون، آیزنشتاین، ژان کوکتو، فرانسوا تروفو، مارکز، اوکتاو یو پاز، هیچکاک و بسیاری دیگر از بزرگان ادبیات و هنر بوده است. خب، تصور کنید بونوئل چنین زندگینامه خودنگاشتی نداشت. طبیعتا اسپانیا بخش معتنابهی از سیر و طیر تاریخ هنر و فرهنگ خود را از دست میداد و در مواردی برای تأیید یا رد یک مدعا دچار اختلال و اختلاف نظر میشد. بهخصوص که بونوئل براساس پیشگفتاری که آقای امینینجفی بر ترجمه خود از این متن نگاشته، نماینده نسلی از هنرمندان و روشنفکرانِ جمهوریخواه اسپانیا در سالهای قبل از جنگ جهانی دوم است که
زخمهای دردناک جنگ و شکست و تبعید را بر تن و جان دارد. نسلی که با پیروزی نظامی فرانکو شکست خورد و بهاصطلاح تار و مار شد، اما تسلیم نشد. از اسپانیا رانده شد، اما ریشهکن نشد و ریشههای وجود یا حدوثش، یعنی ریشههای روحش، همچنان در اعماقِ وطنِ خویش، اگرچه در جایی دیگر، به رشد و نمو ادامه داد. به عبارت دیگر، اگرچه دور از میهن بود، اما دلش آنجا بود؛ یعنی وجودش، بود و نمودش در همان آب و خاکِ مقدر و معلوم ریشه داشت، گیرم نشو و نما را در سرزمینی دیگر، به سرگذشت خویش شاخ و برگ میبخشید. در حقیقت زندگینامه خودنگاشت بونوئل، روایتی است از سرگذشت و سرنوشت چنین نسل سرگشته و آوارهای. نسلی که سرخوردگی و ناامیدی با وجودش عجین شده بود. جزئی از روحش بهاصطلاح. بههرتقدیر، ارج چنین دَرجهایی در مواقع و مواردی نظیر آنچه بر بونوئل و سرزمین او رفته مشخص میشود».
در ایران بسیاری از محققان و نویسندگان تاکنون از غفلت در ثبتِ تاریخی اسناد فرهنگی گفتهاند که گویا سابقهای عمیق و دیرینه دارد. مظفریساوجی هم با این مسئله مواجه بوده و میگوید «ما هنوز حتی دسترسی به پارهای از مهمترین منابع و متون اصیل و اصلی خود نداریم. یعنی در واقع آنها را به دلایل مختلف از دست داده یا پنهان کردهایم. حمله اعراب و هجوم مغول در سال ۶۱۶ هجری و نظایر این تهاجمهای تاریخی، جراحتهای عمیق و جبرانناپذیری بر روح و روان جامعه ما به جا نهاده و بالطبع بخش قابل ملاحظهای از حافظه ما مغلوب چنین کشمکشها و جدالهایی شده است؛ مثلا تصور کنید مهمترین کتاب تاریخ ما که گویا 30 مجلد بوده، امروز تنها پنج جلد از آن باقی مانده. البته احتمال دارد این کتاب هم بعدا مثل بسیاری از آثار فرهنگی و هنری دنیا، در گوشهای کشف شود و چشم و دلِ زبان و ادبیات فارسی را روشن کند. همچنانکه گیلگمش به چنین سپیدهدمی انجامید و بعد از حدود پنج هزار سال، ضمن کاوشهای باستانشناسی در بینالنهرین کشف شد. نخستین متن ادبی مکتوبِ جهان که از سدههایی بس دور به دستِ ما رسیده. این حماسه ما را به روزگاری میبرد که گیلگمش، به عنوان
پادشاه اوروک بر تخت سلطنت، خودرأی و ستمپیشه فرمان، میراند. به هر روی، آنچه گیلگمش در قالب این خشتنگاشتها به یادگار گذاشت، تصاویری شایان توجه از جهان باستان در اختیار ما میگذارد که تا پیش از کشف آن در سال ۱۸۴۵ بیسابقه بود».
گرچه تاخت و تازهای تاریخی و کتابسوزان اعراب و مغولان در سرزمین ما به نابودی بخش قابلتوجهی از اسناد و مدارک تاریخی ما انجامید اما این تمامِ ماجرا نیست. «نمیشود همه گناه را به گردن لشکرکشیها و تاخت و تازهای تاریخی یا تحمیلی انداخت و کاسهکوزهها را تمام، سرِ چنین گزاره یا گذار و گریزِ ناگزیری شکست. البته در قدیم، ابزار و لوازم ثبت و ضبطِ وقایع و رُخدادها مثل امروز اینقدر گسترده و گونهگون نبود، اما خب، این وجه مشترک و اجتنابناپذیری میان همه کشورها بود، ولی چرا بسیاری از ممالک دنیا توانستند از چنین مهالکی جان سالم به در ببرند و برگهای زرین بیشتری از کتاب جامعه و فرهنگِ خود را به هر جانکَندنی حفظ کنند؟ فکر میکنم اهمال یا تسامح و تساهل نقش پررنگی در این زمینه بر عهده داشته است؛ اما در بسیاری از همان ممالک، اهمیت اسناد و آرشیو بر کسی پوشیده نیست و اغلب، مردم و ادارهکنندگان امور، واقفاند که حتی یک سندِ معمولی، در فلان برهه تاریخی، گاه چقدر میتواند راهگشا باشد».
در عین حال در کشورهایی که به ثبت و ضبط تاریخ و اهمیت آن واقفاند، ثبتِ جزئیات نیز سابقه دارد، یعنی جزئینگری در ثبت وقایعی که روزگاری اهمیتِ تاریخی پیدا میکند. نمونهاش آرشیوی که دکتر شفیعیکدکنی به آن اشاره میکند. دکتر شفیعیکدکنی در جایی نقل کرده که «اجر و قربِ آرشیو در شوروی، آنقدر معتنابه و والا بوده که مثلا اگر امروز شما به آرشیوِ اسناد این کشور مراجعه کنید و صورتحساب قهوهای را که مثلا تولستوی یا چخوف در فلان کافه مسکو یا سنپترزبورگ صرف کردهاند بخواهید، در کسری از ثانیه و طبق اطلاعات و دادههای طبقهبندیشده و موثق، در اختیارتان قرار میدهند. این موضوع ظاهرا کماهمیت به نظر میرسد، اما مثلا وقتی یک محقق یا منتقد در جستوجوی کشف فلان مسئله تاریخی برمیآید که نسبت و رابطهای با زندگی و آثار چخوف یا تولستوی در همان تاریخ دارد و مثلا میخواهد ببیند که چخوف یا تولستوی فلان موعد را آیا در مسکو بودهاند یا سنپترزبورگ، آن وقت است که ما پی به اهمیت این موضوع میبریم و میبینم اگر غفلت ورزیده شود چقدر زیانزاست و جبرانناپذیر».
بیشتر زندگینامههایی که مظفریساوجی بهقصد ثبت زندگی هنرمندان و نامداران تدارک دیده بهنوعی فضای روزگاری را نیز تصویر میکند که هنرمند در آن زیسته و کار کرده است. اساسِ این کتابها بیشتر بر پایه گفتوگو استوار است، چراکه او معتقد است اساس ادبیات و بسیاری دیگر از علوم بر مباحثه و مناظره و دیالوگ است و این سابقه بسیار کهنی دارد و دستکم اینقدر هست که نقشه راه و بهاصطلاح خط و مشی این شیوه را قرنها پیش از میلاد، سقراط و مشاییون مشخص کردهاند و در ادامه، افلاطون که مهمترین شاگرد سقراط به حساب میآمد به شکلی دقیق ترسیم کرده. میدانید که بخش قابل توجهی از کتابهای افلاطون را همین دیالوگ شکل داده است، یعنی دیالوگ، مرکزی است که دیگر عناصر و اجزای متن، گِرد آن میگَردند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.