|

به‌سخن درآوردن تاریخ

نادر انتخابی تاریخ‌نگار و پژوهشگر فلسفه شناخته‌شده ایرانی است. انتخابی در طول سال‌ها فعالیت فکری آثار متعددی را به فارسی تألیف و ترجمه کرده است. «ناسیونالیسم و تجدد در ایران و ترکیه» از آثار برجسته اوست. اخیرا اثر دیگری از او با عنوان «چهره‌ها و اندیشه‌ها: درآمدی بر زندگی و اندیشه هفت دانشور» از سوی نشر فنجان منتشر شده که به‌جز یکی بقیه قبلا منتشر شده بودند و انتخابی برای انتشار در قالب کتاب آنها را بازبینی و بازنویسی کرده است. این کتاب مجموعه‌ تک‌نگاری‌هایی در بررسی زندگی و اندیشه هفت متفکر اروپایی‌تبار در حوزه علوم انسانی است. آنچه آفریده‌های فکری این دانشوران را، باوجود تنوع، به یکدیگر می‌پیوندد تاریخ در گسترده‌ترین مفهوم آن است. پژوهش‌های این دانشوران عرصه‌های متفاوتی را دربر‌ می‌گیرد، از تاریخ سده‌های میانه و سرآغاز روزگار جدید تا تاریخ سیاسی دین و تاریخ اندیشه‌ها و نهادهای سیاسی مدرن، از تاریخ فلسفه سیاسی تا جامعه‌شناسی تاریخی تجدد و ناسیونالیسم و تاریخ تمدن بورژوایی. به‌جز لئو اشتراوس که استاد فلسفه بود، دیگر چهره‌های این کتاب به تاریخ و تاریخ‌نگاری در مفهوم گسترده آن می‌پردازند. مارک بلوک، لوسین فور و اریک هابسبام تاریخ‌نگار حرفه‌ای و دانشگاهی بودند، برنارد لوئیس استاد تاریخ کشورهای خاورمیانه و خاور نزدیک در دوره اسلامی بود، ارنست گلنر به جامعه‌شناسی تاریخی تجدد و ناسیونالیسم توجه ویژه‌ای داشت‌ و مارسل گشه که یگانه چهره هنوز در قید حیات این مجموعه است، پژوهش‌های بینارشته‌ای گسترده‌ای در عرصه‌هایی چون تاریخ سیاسی دین و تاریخ اندیشه‌ها و نهادهای سیاسی مدرن انجام داده است. حتی لئو اشتراوس نیز کارشناس تاریخ اندیشه بود. چهره‌های مورد بحث در این کتاب همگی، بیش‌و‌کم، در ایران شناخته‌شده هستند و شماری از آثارشان نیز به فارسی ترجمه شده است. انتخابی در مقدمه کوتاهی که برکتاب نوشته مقالات این مجموعه را پیش‌درآمدی سنجشگرانه بر تکاپوهای فکری این پژوهشگران می‌داند.
نشریه جریان‌ساز انال اولین‌بار در ژانویه 1929 منتشر شد. اولین سردبیران آن، لوسین فور و مارک بلور، هدف از انتشار این نشریه را گسست از راه‌و‌رسم‌های رایج در تاریخ‌نگاری اعلام کردند. آنان هدف انال را پروبال‌دادن به تاریخ‌نگاری اجتماعی و اقتصادی دانستند که در آن زمان حوزه جدیدی در پژوهش‌های تاریخی بود. گردانندگان نشریه اعلام کردند که باید مرزبندی‌های سنتی میان دانش‌های اجتماعی را در هم شکست و راه را بر گفت‌و‌گو و داد‌و‌ستد فکری میان کارشناسان رشته‌های گوناگون هموار ساخت. افزون‌بر‌این، دو سردبیر انال تقسیم‌بندی‌های درونی مطالعات تاریخی را براساس دوره‌بندی‌های تاریخی و گاه‌شماری رویدادها کهنه و ناکارآمد دانستند و گفتند باید چفت‌و‌بست‌های تازه‌ای برای پیوند‌دادن حال و گذشته یافت. این مکتب تأثیر بسیاری بر کارهای تاریخ‌نویسی در فرانسه و شماری از دیگر کشورها گذاشت، به‌ویژه در زمینه‌های استفاده از روش‌های علوم اجتماعی به‌وسیله پژوهشگران تاریخ، تأکید بیشتر بر جنبه‌های اجتماعی تا جنبه‌های سیاسی و دیپلماتیک در پژوهش‌های تاریخی و رویکردی ضد‌تحلیل جبرباورانه از تاریخ نزد مارکسیست‌های ارتدوکس.
مقاله دوم درباره مارل گشه است؛ یکی از تأثیرگذارترین متفکران معاصر فرانسه‌ که در کتاب چهارجلدی خود کوشیده گزارش تاریخی کارآمدی از پنج قرن تحولات تاریخ جهانی فراهم آورد. محور کتاب او، چگونگی برآمدن دموکراسی در قرون جدید است. به اعتقاد گوشه دموکراسی نوعی کشمکش بی‌پایان بین خودآیینی و دگرآیینی است و امروز، در عصر نولیبرالیسم، دموکراسی در عین آنکه پیروزمندتر از همیشه است، به دامان بزرگ‌ترین بحران تاریخی خود یعنی بحران بی‌آیندگی افتاده است. در مقاله مذکور تحلیل گشه با تکیه بر آرای میشل فوکو و نظر او درباره کشمش‌های جنبش دین‌پیرایی و جریان‌های اومانیستی مدرن شرح داده می‌شود.
مقاله بعد درباره اهمیت فلسفه سیاسی اشتراوس است. اشتراوس از نفی تاریخ‌باوری و پوزیتیویسم چون پیامدهای عقل مدرن، به نفی اندیشه مدرن و لزوم بازگشت به اندیشه قدما می‌رسد. تأکید بر اهمیت رژیم سیاسی، ستایش از دموکراسی ستیزه‌جو که از رویارویی با دشمن بیم به دل راه نمی‌دهد، دلبستگی شبه‌دینی به ارزش‌های آمریکایی، نقد ستیهنده نسبی‌باوری و مخالف شدید با هر نوع جباریت بن‌مایه‌هایی از اندیشه اشتراوس است که به گفته انتخابی «گاه پس از بازبینی و تجدید‌نظر لازم به زرادخانه ایدئولوژیک نومحافظه‌کاران اشتراوس‌باور منتقل شده است». نویسنده وجه تمایز استاد از مریدانش را در این می‌داند که اشتراوس با خوش‌بینی منجی‌باورانه نومحافظه‌کاران هم‌داستان نبود. آنان می‌پندارند که می‌توان دموکراسی را به ضرب توپ و تانک در چارگوشه گیتی رواج داد.
مقاله بعد به یکی دیگر از نظریه‌پردازان مورد علاقه نومحافظه‌کاران آمریکایی اختصاص دارد: برنارد لوئیس. لوئیس چنان‌که از میراث پژوهشی پردامنه‌اش برمی‌آید، همواره بر این بوده که تمدن‌های شرق و غرب یا به عبارت دقیق «تمدن شرق اسلامی» و «تمدن غرب مسیحی» از بن و گوهر با یکدیگر متفاوت‌اند. این باور تا پیش از دهه 1970 به شکلی ضمنی در نوشته‌های او و در میان انبوهی از داده‌ها و آگاهی‌های دست‌اول تاریخی پنهان بود. از دهه 1980 به این‌سو، نوشته‌های او بیش‌از‌پیش سرشتی جدلی و ایدئولوژیک پیدا کردند. توصیف‌های لوئیس از کژی‌ها و کاستی‌های جامعه‌های خاورمیانه زنده و جاندار است. او در ترسیم چهره پرخاشگر و ستیزه‌جو خاورمیانه امروز چیره‌دست است اما به زعم نویسنده در سبب‌یابی تاریخی به بیراهه می‌رود: «حال‌و‌هوای فکری جهان امروز به او اجازه نمی‌دهد ریشه تفاوت گوهری میان این دو تمدن را به برتری نژادی یکی بر دیگری نسبت دهد. از‌همین‌رو وی از تفاوت‌های فرهنگی سخن می‌گوید بدون اینکه توضیح دهد این تفاوت‌های فرهنگی خود از کجا ناشی می‌شوند».
مقاله بعد گزارش فشرده‌ای از فلسفه اجتماعی ارنست گلنر و رهیافت‌های او در علوم انسانی است. گلنر پس از انتشار کتاب «ناسیونالیسم و ملت‌ها» در مقیاس جهانی بلندآوازه شد. نام‌آوری گلنر به‌عنوان کارشناس برجسته ناسیونالیسم سبب شد که در دو دهه‌ای که از مرگ او گذشته میراث معنوی او در دیگر پهنه‌های اندیشه اجتماعی از یاد برد. مقاله آخر درباره هابسبام است که به زعم نویسنده برجسته‌ترین تاریخ‌نگار مارکسیست روزگار ما بود. گستردگی دامنه پژوهش‌های هابسبام، آشنایی ژرف او با مباحث نظری تاریخ، بهره‌گیری هوشمندانه‌اش از منابع دست‌اول، باریک‌بینی در سبب‌یابی و درک رویدادهای تاریخی، نگاهی جامع‌نگر به فراز‌و‌نشیب جوامع و نثری روان و خوش‌خوان، همه‌و‌همه کیفیتی ممتاز به آثار او می‌بخشد. مقاله حاضر چکیده‌ای از زندگی و آثار هابسبام با بهره‌گیری از زندگی‌نامه خودنوشت اوست که به گمان پری اندرسن بخش‌هایی از آن هم‌تراز گیراترین زندگی‌نامه‌های خودنوشت گذشتگان است.

نادر انتخابی تاریخ‌نگار و پژوهشگر فلسفه شناخته‌شده ایرانی است. انتخابی در طول سال‌ها فعالیت فکری آثار متعددی را به فارسی تألیف و ترجمه کرده است. «ناسیونالیسم و تجدد در ایران و ترکیه» از آثار برجسته اوست. اخیرا اثر دیگری از او با عنوان «چهره‌ها و اندیشه‌ها: درآمدی بر زندگی و اندیشه هفت دانشور» از سوی نشر فنجان منتشر شده که به‌جز یکی بقیه قبلا منتشر شده بودند و انتخابی برای انتشار در قالب کتاب آنها را بازبینی و بازنویسی کرده است. این کتاب مجموعه‌ تک‌نگاری‌هایی در بررسی زندگی و اندیشه هفت متفکر اروپایی‌تبار در حوزه علوم انسانی است. آنچه آفریده‌های فکری این دانشوران را، باوجود تنوع، به یکدیگر می‌پیوندد تاریخ در گسترده‌ترین مفهوم آن است. پژوهش‌های این دانشوران عرصه‌های متفاوتی را دربر‌ می‌گیرد، از تاریخ سده‌های میانه و سرآغاز روزگار جدید تا تاریخ سیاسی دین و تاریخ اندیشه‌ها و نهادهای سیاسی مدرن، از تاریخ فلسفه سیاسی تا جامعه‌شناسی تاریخی تجدد و ناسیونالیسم و تاریخ تمدن بورژوایی. به‌جز لئو اشتراوس که استاد فلسفه بود، دیگر چهره‌های این کتاب به تاریخ و تاریخ‌نگاری در مفهوم گسترده آن می‌پردازند. مارک بلوک، لوسین فور و اریک هابسبام تاریخ‌نگار حرفه‌ای و دانشگاهی بودند، برنارد لوئیس استاد تاریخ کشورهای خاورمیانه و خاور نزدیک در دوره اسلامی بود، ارنست گلنر به جامعه‌شناسی تاریخی تجدد و ناسیونالیسم توجه ویژه‌ای داشت‌ و مارسل گشه که یگانه چهره هنوز در قید حیات این مجموعه است، پژوهش‌های بینارشته‌ای گسترده‌ای در عرصه‌هایی چون تاریخ سیاسی دین و تاریخ اندیشه‌ها و نهادهای سیاسی مدرن انجام داده است. حتی لئو اشتراوس نیز کارشناس تاریخ اندیشه بود. چهره‌های مورد بحث در این کتاب همگی، بیش‌و‌کم، در ایران شناخته‌شده هستند و شماری از آثارشان نیز به فارسی ترجمه شده است. انتخابی در مقدمه کوتاهی که برکتاب نوشته مقالات این مجموعه را پیش‌درآمدی سنجشگرانه بر تکاپوهای فکری این پژوهشگران می‌داند.
نشریه جریان‌ساز انال اولین‌بار در ژانویه 1929 منتشر شد. اولین سردبیران آن، لوسین فور و مارک بلور، هدف از انتشار این نشریه را گسست از راه‌و‌رسم‌های رایج در تاریخ‌نگاری اعلام کردند. آنان هدف انال را پروبال‌دادن به تاریخ‌نگاری اجتماعی و اقتصادی دانستند که در آن زمان حوزه جدیدی در پژوهش‌های تاریخی بود. گردانندگان نشریه اعلام کردند که باید مرزبندی‌های سنتی میان دانش‌های اجتماعی را در هم شکست و راه را بر گفت‌و‌گو و داد‌و‌ستد فکری میان کارشناسان رشته‌های گوناگون هموار ساخت. افزون‌بر‌این، دو سردبیر انال تقسیم‌بندی‌های درونی مطالعات تاریخی را براساس دوره‌بندی‌های تاریخی و گاه‌شماری رویدادها کهنه و ناکارآمد دانستند و گفتند باید چفت‌و‌بست‌های تازه‌ای برای پیوند‌دادن حال و گذشته یافت. این مکتب تأثیر بسیاری بر کارهای تاریخ‌نویسی در فرانسه و شماری از دیگر کشورها گذاشت، به‌ویژه در زمینه‌های استفاده از روش‌های علوم اجتماعی به‌وسیله پژوهشگران تاریخ، تأکید بیشتر بر جنبه‌های اجتماعی تا جنبه‌های سیاسی و دیپلماتیک در پژوهش‌های تاریخی و رویکردی ضد‌تحلیل جبرباورانه از تاریخ نزد مارکسیست‌های ارتدوکس.
مقاله دوم درباره مارل گشه است؛ یکی از تأثیرگذارترین متفکران معاصر فرانسه‌ که در کتاب چهارجلدی خود کوشیده گزارش تاریخی کارآمدی از پنج قرن تحولات تاریخ جهانی فراهم آورد. محور کتاب او، چگونگی برآمدن دموکراسی در قرون جدید است. به اعتقاد گوشه دموکراسی نوعی کشمکش بی‌پایان بین خودآیینی و دگرآیینی است و امروز، در عصر نولیبرالیسم، دموکراسی در عین آنکه پیروزمندتر از همیشه است، به دامان بزرگ‌ترین بحران تاریخی خود یعنی بحران بی‌آیندگی افتاده است. در مقاله مذکور تحلیل گشه با تکیه بر آرای میشل فوکو و نظر او درباره کشمش‌های جنبش دین‌پیرایی و جریان‌های اومانیستی مدرن شرح داده می‌شود.
مقاله بعد درباره اهمیت فلسفه سیاسی اشتراوس است. اشتراوس از نفی تاریخ‌باوری و پوزیتیویسم چون پیامدهای عقل مدرن، به نفی اندیشه مدرن و لزوم بازگشت به اندیشه قدما می‌رسد. تأکید بر اهمیت رژیم سیاسی، ستایش از دموکراسی ستیزه‌جو که از رویارویی با دشمن بیم به دل راه نمی‌دهد، دلبستگی شبه‌دینی به ارزش‌های آمریکایی، نقد ستیهنده نسبی‌باوری و مخالف شدید با هر نوع جباریت بن‌مایه‌هایی از اندیشه اشتراوس است که به گفته انتخابی «گاه پس از بازبینی و تجدید‌نظر لازم به زرادخانه ایدئولوژیک نومحافظه‌کاران اشتراوس‌باور منتقل شده است». نویسنده وجه تمایز استاد از مریدانش را در این می‌داند که اشتراوس با خوش‌بینی منجی‌باورانه نومحافظه‌کاران هم‌داستان نبود. آنان می‌پندارند که می‌توان دموکراسی را به ضرب توپ و تانک در چارگوشه گیتی رواج داد.
مقاله بعد به یکی دیگر از نظریه‌پردازان مورد علاقه نومحافظه‌کاران آمریکایی اختصاص دارد: برنارد لوئیس. لوئیس چنان‌که از میراث پژوهشی پردامنه‌اش برمی‌آید، همواره بر این بوده که تمدن‌های شرق و غرب یا به عبارت دقیق «تمدن شرق اسلامی» و «تمدن غرب مسیحی» از بن و گوهر با یکدیگر متفاوت‌اند. این باور تا پیش از دهه 1970 به شکلی ضمنی در نوشته‌های او و در میان انبوهی از داده‌ها و آگاهی‌های دست‌اول تاریخی پنهان بود. از دهه 1980 به این‌سو، نوشته‌های او بیش‌از‌پیش سرشتی جدلی و ایدئولوژیک پیدا کردند. توصیف‌های لوئیس از کژی‌ها و کاستی‌های جامعه‌های خاورمیانه زنده و جاندار است. او در ترسیم چهره پرخاشگر و ستیزه‌جو خاورمیانه امروز چیره‌دست است اما به زعم نویسنده در سبب‌یابی تاریخی به بیراهه می‌رود: «حال‌و‌هوای فکری جهان امروز به او اجازه نمی‌دهد ریشه تفاوت گوهری میان این دو تمدن را به برتری نژادی یکی بر دیگری نسبت دهد. از‌همین‌رو وی از تفاوت‌های فرهنگی سخن می‌گوید بدون اینکه توضیح دهد این تفاوت‌های فرهنگی خود از کجا ناشی می‌شوند».
مقاله بعد گزارش فشرده‌ای از فلسفه اجتماعی ارنست گلنر و رهیافت‌های او در علوم انسانی است. گلنر پس از انتشار کتاب «ناسیونالیسم و ملت‌ها» در مقیاس جهانی بلندآوازه شد. نام‌آوری گلنر به‌عنوان کارشناس برجسته ناسیونالیسم سبب شد که در دو دهه‌ای که از مرگ او گذشته میراث معنوی او در دیگر پهنه‌های اندیشه اجتماعی از یاد برد. مقاله آخر درباره هابسبام است که به زعم نویسنده برجسته‌ترین تاریخ‌نگار مارکسیست روزگار ما بود. گستردگی دامنه پژوهش‌های هابسبام، آشنایی ژرف او با مباحث نظری تاریخ، بهره‌گیری هوشمندانه‌اش از منابع دست‌اول، باریک‌بینی در سبب‌یابی و درک رویدادهای تاریخی، نگاهی جامع‌نگر به فراز‌و‌نشیب جوامع و نثری روان و خوش‌خوان، همه‌و‌همه کیفیتی ممتاز به آثار او می‌بخشد. مقاله حاضر چکیده‌ای از زندگی و آثار هابسبام با بهره‌گیری از زندگی‌نامه خودنوشت اوست که به گمان پری اندرسن بخش‌هایی از آن هم‌تراز گیراترین زندگی‌نامه‌های خودنوشت گذشتگان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.