ضرورت تداوم فرهنگها یا عدم آن در گرافیک معاصر-9
ناصر نصیری. مدرس دانشگاه
پیدایش ایزدان و نمادها
به عقیده دکتر ژرژ کنتنو نقوش سفالین دوران کهن را باید نخستین کتاب جهان دانست. به باور ایشان کلیه اشکال هندسی که روی سفالها مشاهده میشوند معانی ویژهای دارند و میتوان گفت که این اشکال، نوعی خط تصویری هستند که برای مردم روزگار خود گویا بوده و پیش از پیدایش خطوط باستانی، در آن سرزمینها معمول و مرسوم بودهاند. علامات و نشانههایی که روی سفالها مشاهده میشوند احتمالا با مذهب و آيينهاي آن عصر مربوط بودهاند یا نمایش نوعی طلسم و جادو در آن دوران به حساب میآمدهاند. تصاویر خلقشده بر پایه مفهوم و جوهر درونی اشیا و پدیدهها استوار بودهاند، نه بر اساس شکل ظاهری و بیمها و امیدها را به نمایش گذاشتهاند یا علائمی بودند که برای استعانت از قوای طبیعت در مبارزه مداوم و وحشتناک حیات؛ زیرا انسان عهد قدیم همواره در وحشت و اضطراب میزیست و مشکلاتی را که با آنها مواجه میشد، به نیروهای مقتدر اهریمنی نسبت میداد و برای صیانت خود از شرِ این اهریمنان به دعاها و طلسمهای گوناگون متوسل میشد. به همین سبب نیاز به الهههاي حمایتکننده را در هستی خویش حس کرده بود و برای جلب حمایت آنان در مقابل خطراتی مثل سیل، توفان، حیوانات
وحشی و... آنان را میپرستید و برایشان قربانی میکرد. با این رویکرد به مفاهیم انتزاعی خودساخته بود که عناصر طبیعی مثل آسمان، خورشید، ماه و زمین، محترم و قابل ستایش شمرده میشدند. پیروان ادیان پیشاتاریخ این مظاهر طبیعی را محل سکونت برخی ارواح میدانستند و به همین جهت عالم را به دو بخش کلی آسمانی و زمینی تقسیم کرده و برای هرکدام از آن دو عامل صورتهای عینی و صفات نیک و بد در نظر گرفته بودند. محصول صورتبخشیدن به این نگاه، مجموعهای از کنایات تصویری است که در نهایت به نقوش روی سفالینهها منجر شده است. بلافاصله بعد از این اتفاقها بود که اساطیر و ایزدان پا به عرصه وجود میگذارند. با دقت بر تصاویر روی سفالینههای منقوش پیشاتاریخ به این نتیجه میرسیم که اساطیر همانقدر با تصاویر متجلی شدهاند که با تصورات و معانیشان. انسان پیشاتاریخ برای هریک از عوامل طبیعی قدرتمند که بر حیات او تأثیر شگفت میگذاشت، ایزدی را نسبت داد و بعد برای هرکدام یک نماد با استفاده از نقوش طبیعی، هندسی-انتزاعی یا ترکیبی ساخت. او با توجه به سودمندی یا زیانزایی عوامل طبیعی آنها را در دو گروه خیر و شر قرار داد و با تکیه بر تجربه زیستی خود
در بین گیاهان و حیوانات نقوشی را به صورت نمادین به وجود آورد و در واقع هر خیری را با نماد گیاهی یا حیوانی و هر شری را به همین صورت به زبان تصویر درآورد. از عوامل طبیعی که در زندگی انسان پیشاتاریخ نماد خیر بودند میتوان به نور و باران اشاره کرد، در حالی که شب، زمستان، تاریکی، قحطی و مرگ در گروه عوامل شر دستهبندی میشدند.
آنچه روی سفالینهها میبینیم در واقع تقابل همیشگی این دو نیرو است؛ ستیز ابدی نمادهای خیر و شر در حیات آدمی. ایزدان آسمان و زمین، ایزدان ماه و خورشید که فرزندان آسمان بودند. ایزد آسمان در بینالنهرین «آنو» (Anu) بود. او به معنای دقیق کلمه الهه برتر دانسته میشد. تمامی ستارگان، سپاه او بودند و خودش شاه عالم. با تکیه بر همین سه مفهوم خدا، آسمان و ستاره، نقش* پا به عرصه وجود گذاشت. به عبارت دیگر در سفالینههای منقوش پیشاتاریخ علامت ستاره سه نقش را در آثار بهجامانده ایفا میکند: گاهی نشانه خداست، گاهی نشانه آسمان و گاهی نشانه ستارهها که سپاهیان خدا محسوب میشدهاند. در مصر باستان الهه آسمان «نوت» (Nut) نام داشت و مصریان برخلاف سایر تمدنها، آسمان را مؤنث میدانستند. در یونان باستان زئوس (Zeus) خدای خدایان بود، در مقامی برابر با ژوپیتر (Jupiter) در روم باستان. ژوپیتر به معنی آسمان درخشان است. یعنی اساسا زئوس در تمدن یونان و روم باستان ایزد آسمانها و پدیدههای جوی به شمار میآمد. گاهی نیز از اورانوس (Ouranos) به عنوان فرمانروای آسمان نام برده میشود که ظاهر در گذر زمان از یادها رفته است یا این ایزدگونه آن
عملکرد معنایی خود را در باور جامعه خویش از دست داده است.
اواخر دوران اوج ترقی ظروف منقوش در سرزمینهای ایران کهن مقارن با زمانی است که در دشت مجاور یعنی بینالنهرین انسان موفق به کشف خط میشود.
پیدایش ایزدان و نمادها
به عقیده دکتر ژرژ کنتنو نقوش سفالین دوران کهن را باید نخستین کتاب جهان دانست. به باور ایشان کلیه اشکال هندسی که روی سفالها مشاهده میشوند معانی ویژهای دارند و میتوان گفت که این اشکال، نوعی خط تصویری هستند که برای مردم روزگار خود گویا بوده و پیش از پیدایش خطوط باستانی، در آن سرزمینها معمول و مرسوم بودهاند. علامات و نشانههایی که روی سفالها مشاهده میشوند احتمالا با مذهب و آيينهاي آن عصر مربوط بودهاند یا نمایش نوعی طلسم و جادو در آن دوران به حساب میآمدهاند. تصاویر خلقشده بر پایه مفهوم و جوهر درونی اشیا و پدیدهها استوار بودهاند، نه بر اساس شکل ظاهری و بیمها و امیدها را به نمایش گذاشتهاند یا علائمی بودند که برای استعانت از قوای طبیعت در مبارزه مداوم و وحشتناک حیات؛ زیرا انسان عهد قدیم همواره در وحشت و اضطراب میزیست و مشکلاتی را که با آنها مواجه میشد، به نیروهای مقتدر اهریمنی نسبت میداد و برای صیانت خود از شرِ این اهریمنان به دعاها و طلسمهای گوناگون متوسل میشد. به همین سبب نیاز به الهههاي حمایتکننده را در هستی خویش حس کرده بود و برای جلب حمایت آنان در مقابل خطراتی مثل سیل، توفان، حیوانات
وحشی و... آنان را میپرستید و برایشان قربانی میکرد. با این رویکرد به مفاهیم انتزاعی خودساخته بود که عناصر طبیعی مثل آسمان، خورشید، ماه و زمین، محترم و قابل ستایش شمرده میشدند. پیروان ادیان پیشاتاریخ این مظاهر طبیعی را محل سکونت برخی ارواح میدانستند و به همین جهت عالم را به دو بخش کلی آسمانی و زمینی تقسیم کرده و برای هرکدام از آن دو عامل صورتهای عینی و صفات نیک و بد در نظر گرفته بودند. محصول صورتبخشیدن به این نگاه، مجموعهای از کنایات تصویری است که در نهایت به نقوش روی سفالینهها منجر شده است. بلافاصله بعد از این اتفاقها بود که اساطیر و ایزدان پا به عرصه وجود میگذارند. با دقت بر تصاویر روی سفالینههای منقوش پیشاتاریخ به این نتیجه میرسیم که اساطیر همانقدر با تصاویر متجلی شدهاند که با تصورات و معانیشان. انسان پیشاتاریخ برای هریک از عوامل طبیعی قدرتمند که بر حیات او تأثیر شگفت میگذاشت، ایزدی را نسبت داد و بعد برای هرکدام یک نماد با استفاده از نقوش طبیعی، هندسی-انتزاعی یا ترکیبی ساخت. او با توجه به سودمندی یا زیانزایی عوامل طبیعی آنها را در دو گروه خیر و شر قرار داد و با تکیه بر تجربه زیستی خود
در بین گیاهان و حیوانات نقوشی را به صورت نمادین به وجود آورد و در واقع هر خیری را با نماد گیاهی یا حیوانی و هر شری را به همین صورت به زبان تصویر درآورد. از عوامل طبیعی که در زندگی انسان پیشاتاریخ نماد خیر بودند میتوان به نور و باران اشاره کرد، در حالی که شب، زمستان، تاریکی، قحطی و مرگ در گروه عوامل شر دستهبندی میشدند.
آنچه روی سفالینهها میبینیم در واقع تقابل همیشگی این دو نیرو است؛ ستیز ابدی نمادهای خیر و شر در حیات آدمی. ایزدان آسمان و زمین، ایزدان ماه و خورشید که فرزندان آسمان بودند. ایزد آسمان در بینالنهرین «آنو» (Anu) بود. او به معنای دقیق کلمه الهه برتر دانسته میشد. تمامی ستارگان، سپاه او بودند و خودش شاه عالم. با تکیه بر همین سه مفهوم خدا، آسمان و ستاره، نقش* پا به عرصه وجود گذاشت. به عبارت دیگر در سفالینههای منقوش پیشاتاریخ علامت ستاره سه نقش را در آثار بهجامانده ایفا میکند: گاهی نشانه خداست، گاهی نشانه آسمان و گاهی نشانه ستارهها که سپاهیان خدا محسوب میشدهاند. در مصر باستان الهه آسمان «نوت» (Nut) نام داشت و مصریان برخلاف سایر تمدنها، آسمان را مؤنث میدانستند. در یونان باستان زئوس (Zeus) خدای خدایان بود، در مقامی برابر با ژوپیتر (Jupiter) در روم باستان. ژوپیتر به معنی آسمان درخشان است. یعنی اساسا زئوس در تمدن یونان و روم باستان ایزد آسمانها و پدیدههای جوی به شمار میآمد. گاهی نیز از اورانوس (Ouranos) به عنوان فرمانروای آسمان نام برده میشود که ظاهر در گذر زمان از یادها رفته است یا این ایزدگونه آن
عملکرد معنایی خود را در باور جامعه خویش از دست داده است.
اواخر دوران اوج ترقی ظروف منقوش در سرزمینهای ایران کهن مقارن با زمانی است که در دشت مجاور یعنی بینالنهرین انسان موفق به کشف خط میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.