نگاهی به سریال «همسایه» ساخته محمدحسین غضنفری
غریبههای آشنا!
نژلا پیکانیان: سریال «همسایه» به کارگردانی محمدحسین غضنفری را شاید بتوان یکی از متفاوتترین مجموعههای نمایشی تلویزیون در سالهای اخیر دانست؛ نه لزوما از حیث ساختار نمایشی یا روایت و اجرا، بلکه بیشتر از منظر زاویه دید و نظرگاه فکری به سوژه خود؛ نگاهی که میتواند نوعی خودانتقادی را هم در خود داشته باشد. اتفاقا همین رویکرد انتقادی به برخی رفتارهای اجتماعی و عمومی یا ذهنیتهای غلط و کلیشهای که در بخشی از افکار عمومی نسبت به مردم افغانستان وجود دارد، آن را متمایز میکند. این تمایز برخلاف تصور برخی نهتنها نقطه ضعف که نقطه قوت سریال است؛ حتی اگر سریال از لحاظ داستانی یا عناصر و مؤلفههای نمایشی خود ضعف و اشکال هم داشته باشد. آنچه محور اصلی قصه است، دغدغهها و مشکلاتی است که مهاجران افغانستانی در ایران دارند که همین مسئله به بستر اصلی قصه که یک ملودرام عاشقانه است پیوند میخورد. اتفاقا همین لحن و زبان ژانری که برای سریال انتخاب شده، به تلطیفشدن سویههای تلخ آن کمک میکند؛ ضمن اینکه در اینجا با داستانهای موازی اما مرتبطی مواجه هستیم که ضمن بسط و گسترش دراماتیک اثر، به درک بهتر مفهوم محوری
درام کمک کرده و پیام آن را صورتبندی میکند.
واقعیت این است که سریال «همسایه» با هدف آشناییزدایی از تصویر کلیشهای و غلطی که بعضا در جامعه ایران نسبت به مردم کشور همسایه خود دارند، ساخته شده و کارگردان تلاش کرده از طریق قصهگویی به تغییر این ذهنیت دست بزند. اینکه ما بهعنوان مخاطب ایرانی از طریق تماشای این سریال ضمن سرگرمی به آگاهی و شناخت درستی نسبت به مهاجران افغان در جامعه خودمان دست یابیم و برخی از سوءتفاهمهای اجتماعی و فرهنگی دراینباره رفع شود. بدیهی است که با یک سریال نمیتوان یک ذهنیت اجتماعی را تغییر داد، اما دستکم میتوان جامعه را دعوت کرد از زاویه دید متفاوتی به این موضوع نگاه کنند و این مهمترین ویژگی و کارکرد سریال «همسایه» است. تأکید کارگردان و متن سریال بر اشتراکات فرهنگی، تاریخی و اعتقادی بین مردم ایران و افغانستان که در مناسبات و روابط شخصیتهای قصه نشانهگذاری شده، تأکیدی بر این معناست که باید فارغ از مرزهای جغرافیایی به مردم افغانستان یا مهاجران افغان در ایران نگریست و آنها غریبه نیستند و اگر هم باشند، غریبههایی آشنا هستند. شاید مهمترین جلوه این مشترکات فرهنگی و تاریخی، مذهب و زبان مشترک است که زمینه همدلی و همزبانی را بین
مردم دو کشور ایجاد میکند. اما در اینجا عشق هم پا به میدان میگذارد که بهعنوان یک جلوه عاطفی بدون مرز قابل فهم است. در واقع عشق جهانبخش به نورا صرفا عشق یک پسر ایرانی به دختری افغانستانی نیست، بلکه نمادی از علقه و عقبه مشترکی است که در گذر تاریخ بین این کشور همسایه وجود داشته است. ضمن اینکه این عشق و احساس یک امر انتزاعی و خیالی نیست و طبق آمارها ازدواجهای متعددی بین ایرانیان و افغانها صورت گرفته که همین مؤلفههای مشترک مذهبی و فرهنگی نقش مؤثری در شکلگیری آن داشته است. ضمن اینکه ما در ایجا با یک عشق نجیبانه روبهرو میشویم که از دایره اخلاق بیرون نمیزند و به دام هوای و هوس نمیافتد. عشقی که قرار است آبادگر زندگی باشد نه مخرب آن. از سوی دیگر سریال تلاش کرده تصویری واقعی از مهاجران افغانستانی در ایران ارائه دهد. تصویر اغلب آثاری که درباره افغانها ساخته شده، آنها را در شغلهای کارگری به نمایش گذاشته درحالیکه در واقعیت، ما مهاجران افغانی تحصیلکرده و موفقی را در سطوح شغلی بالایی داریم که در ایران مشغول کار و زندگی هستند؛ از هنرمند تا استاد دانشگاه. بنابراین تأکید سریال بر نمایش افغانهای تحصیلکرده در
این سریال نهتنها دور از واقعیت نیست، بلکه اتفاقا به واقعیت نزدیکتر است و عجیب است که با توجه به تصویری که در این سریال از مردم افغانستان ارائه میشود، سفارت این کشور حمایت یا دستکم تبلیغی برای آن انجام نداد. به نظر میرسد بهتر است صداوسیما و شبکههای سفارشدهنده سریال، در ساخت چنین مجموعههایی از نهادها و سازمانهای مرتبط با کشورهای همسایه مثل سفارتخانهها یا رایزنهای فرهنگی آن در مشارکت و تبلیغ سریال استفاده کرده و مشارکت آنها را هم داشته باشند. از سوی دیگر پخش سریال هم به لحاظ تنظیم کنداکتور باید نظم بیشتری داشته باشد. اینکه وسط سریال که مخاطب در حال تعقیب آن است ناگهان قطع شود و مسابقات کشتی یا فوتبال پخش شود، لطمه بزرگی به آن است و چهبسا موجب ریزش مخاطب شود.
به این نکته هم باید اشاره کرد که در سریال «همسایه» تلاش شده شخصیتپردازیها مبتنی بر دوقطبی خوب و بد بر اساس ملیت اتفاق نیفتد که این تأکیدی است بر اینکه خوب و بد یا سیاه و سفید دیدن کاراکترها بر اساس هویت ملی آنها صورت نگیرد. گرچه به نظر میرسد شاید شخصیتهای منفی قصه بیشتر از ایرانیها باشد. این به تعداد بیشتر کاراکترهای ایرانی و اینکه اساسا قصه و شخصیتهایش در ایران در حال روایت هستند، برمیگردد. ضمن اینکه ما در این مجموعه بیشتر با کاراکترهای خاکستری مواجه هستیم. از سوی دیگر باید در سویههای معمایی و جنایی سریال هم توجه داشت که در آن نیروهای خیر و شر به نبرد با هم میروند و شخصیتپردازی در آن تابع قوانین ژانر است. ضمن اینکه در نهایت و با همه فراز و نشیبهایی که قصه و آدمهایش دارند، این آرامش و زندگی مسالمتآمیز و همزیستی همدلانه است که بهعنوان پیام اصلی قصه به بار مینشیند و با تأکید بر پیوند دوستانه ملت ایران و افغانستان به پایان میرسد.
نژلا پیکانیان: سریال «همسایه» به کارگردانی محمدحسین غضنفری را شاید بتوان یکی از متفاوتترین مجموعههای نمایشی تلویزیون در سالهای اخیر دانست؛ نه لزوما از حیث ساختار نمایشی یا روایت و اجرا، بلکه بیشتر از منظر زاویه دید و نظرگاه فکری به سوژه خود؛ نگاهی که میتواند نوعی خودانتقادی را هم در خود داشته باشد. اتفاقا همین رویکرد انتقادی به برخی رفتارهای اجتماعی و عمومی یا ذهنیتهای غلط و کلیشهای که در بخشی از افکار عمومی نسبت به مردم افغانستان وجود دارد، آن را متمایز میکند. این تمایز برخلاف تصور برخی نهتنها نقطه ضعف که نقطه قوت سریال است؛ حتی اگر سریال از لحاظ داستانی یا عناصر و مؤلفههای نمایشی خود ضعف و اشکال هم داشته باشد. آنچه محور اصلی قصه است، دغدغهها و مشکلاتی است که مهاجران افغانستانی در ایران دارند که همین مسئله به بستر اصلی قصه که یک ملودرام عاشقانه است پیوند میخورد. اتفاقا همین لحن و زبان ژانری که برای سریال انتخاب شده، به تلطیفشدن سویههای تلخ آن کمک میکند؛ ضمن اینکه در اینجا با داستانهای موازی اما مرتبطی مواجه هستیم که ضمن بسط و گسترش دراماتیک اثر، به درک بهتر مفهوم محوری
درام کمک کرده و پیام آن را صورتبندی میکند.
واقعیت این است که سریال «همسایه» با هدف آشناییزدایی از تصویر کلیشهای و غلطی که بعضا در جامعه ایران نسبت به مردم کشور همسایه خود دارند، ساخته شده و کارگردان تلاش کرده از طریق قصهگویی به تغییر این ذهنیت دست بزند. اینکه ما بهعنوان مخاطب ایرانی از طریق تماشای این سریال ضمن سرگرمی به آگاهی و شناخت درستی نسبت به مهاجران افغان در جامعه خودمان دست یابیم و برخی از سوءتفاهمهای اجتماعی و فرهنگی دراینباره رفع شود. بدیهی است که با یک سریال نمیتوان یک ذهنیت اجتماعی را تغییر داد، اما دستکم میتوان جامعه را دعوت کرد از زاویه دید متفاوتی به این موضوع نگاه کنند و این مهمترین ویژگی و کارکرد سریال «همسایه» است. تأکید کارگردان و متن سریال بر اشتراکات فرهنگی، تاریخی و اعتقادی بین مردم ایران و افغانستان که در مناسبات و روابط شخصیتهای قصه نشانهگذاری شده، تأکیدی بر این معناست که باید فارغ از مرزهای جغرافیایی به مردم افغانستان یا مهاجران افغان در ایران نگریست و آنها غریبه نیستند و اگر هم باشند، غریبههایی آشنا هستند. شاید مهمترین جلوه این مشترکات فرهنگی و تاریخی، مذهب و زبان مشترک است که زمینه همدلی و همزبانی را بین
مردم دو کشور ایجاد میکند. اما در اینجا عشق هم پا به میدان میگذارد که بهعنوان یک جلوه عاطفی بدون مرز قابل فهم است. در واقع عشق جهانبخش به نورا صرفا عشق یک پسر ایرانی به دختری افغانستانی نیست، بلکه نمادی از علقه و عقبه مشترکی است که در گذر تاریخ بین این کشور همسایه وجود داشته است. ضمن اینکه این عشق و احساس یک امر انتزاعی و خیالی نیست و طبق آمارها ازدواجهای متعددی بین ایرانیان و افغانها صورت گرفته که همین مؤلفههای مشترک مذهبی و فرهنگی نقش مؤثری در شکلگیری آن داشته است. ضمن اینکه ما در ایجا با یک عشق نجیبانه روبهرو میشویم که از دایره اخلاق بیرون نمیزند و به دام هوای و هوس نمیافتد. عشقی که قرار است آبادگر زندگی باشد نه مخرب آن. از سوی دیگر سریال تلاش کرده تصویری واقعی از مهاجران افغانستانی در ایران ارائه دهد. تصویر اغلب آثاری که درباره افغانها ساخته شده، آنها را در شغلهای کارگری به نمایش گذاشته درحالیکه در واقعیت، ما مهاجران افغانی تحصیلکرده و موفقی را در سطوح شغلی بالایی داریم که در ایران مشغول کار و زندگی هستند؛ از هنرمند تا استاد دانشگاه. بنابراین تأکید سریال بر نمایش افغانهای تحصیلکرده در
این سریال نهتنها دور از واقعیت نیست، بلکه اتفاقا به واقعیت نزدیکتر است و عجیب است که با توجه به تصویری که در این سریال از مردم افغانستان ارائه میشود، سفارت این کشور حمایت یا دستکم تبلیغی برای آن انجام نداد. به نظر میرسد بهتر است صداوسیما و شبکههای سفارشدهنده سریال، در ساخت چنین مجموعههایی از نهادها و سازمانهای مرتبط با کشورهای همسایه مثل سفارتخانهها یا رایزنهای فرهنگی آن در مشارکت و تبلیغ سریال استفاده کرده و مشارکت آنها را هم داشته باشند. از سوی دیگر پخش سریال هم به لحاظ تنظیم کنداکتور باید نظم بیشتری داشته باشد. اینکه وسط سریال که مخاطب در حال تعقیب آن است ناگهان قطع شود و مسابقات کشتی یا فوتبال پخش شود، لطمه بزرگی به آن است و چهبسا موجب ریزش مخاطب شود.
به این نکته هم باید اشاره کرد که در سریال «همسایه» تلاش شده شخصیتپردازیها مبتنی بر دوقطبی خوب و بد بر اساس ملیت اتفاق نیفتد که این تأکیدی است بر اینکه خوب و بد یا سیاه و سفید دیدن کاراکترها بر اساس هویت ملی آنها صورت نگیرد. گرچه به نظر میرسد شاید شخصیتهای منفی قصه بیشتر از ایرانیها باشد. این به تعداد بیشتر کاراکترهای ایرانی و اینکه اساسا قصه و شخصیتهایش در ایران در حال روایت هستند، برمیگردد. ضمن اینکه ما در این مجموعه بیشتر با کاراکترهای خاکستری مواجه هستیم. از سوی دیگر باید در سویههای معمایی و جنایی سریال هم توجه داشت که در آن نیروهای خیر و شر به نبرد با هم میروند و شخصیتپردازی در آن تابع قوانین ژانر است. ضمن اینکه در نهایت و با همه فراز و نشیبهایی که قصه و آدمهایش دارند، این آرامش و زندگی مسالمتآمیز و همزیستی همدلانه است که بهعنوان پیام اصلی قصه به بار مینشیند و با تأکید بر پیوند دوستانه ملت ایران و افغانستان به پایان میرسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.