درباره فیلم «عروس آتش»به بهانه نمایش نسخه ترمیمشده آن در موزه سینما
زبانههای آتش تعصب
امید جوانبخت: «عروس آتش» دیدهشدهترین فیلم کارنامه پرتعداد و وزین زندهیاد خسرو سینایی و یکی از فیلمهای مهم اجتماعی دهه 70 است که بهتازگی به همت «فیلمخانه ملی ایران» مرمت و در کنار تعدادی فیلم دیگر در موزه سینما به نمایش درآمده است. حفظ و ترمیم فیلمی که با گذشت بیش از دو دهه از اولین نمایش آن ارزشهای معنایی و ساختاری آن نهتنها کمرنگ نشده بلکه تلألویی مضاعف یافته، اقدامی ارزشمند و ستودنی است. خوشبختانه فیلمهای دیگری از سینایی مانند «زنده باد...»، «هیولای درون»، «یار در خانه»، «در کوچههای عشق» و «کوچه پاییز» نیز مرمت شدهاند تا میراث این فیلمساز گرانقدر برای آیندگان نیز بماند.
اولین باری که به تماشای فیلم «عروس آتش» نشستم با پیشینهای که از ساختههای قبلی فیلمساز نظیر «در کوچههای عشق/ 69»، «کوچه پاییز/ 76» و... داشتم، انتظار فیلمی در همان سبک و سیاق را داشتم؛ سبکی که با وجود ارزشهای سینمایی و بصری، تماشاگران عام خیلی با آن ارتباط برقرار نمیکردند. اما «عروس آتش» کاری بود کارستان؛ از این جهت که در عین اینکه تمام شاخصههای هنری و زیباییشناسی سایر آثار سینایی را در خود داشت و از هیچیک از مؤلفههای شناختهشده فیلمهای مطرح سینمای بدنه مانند بازیگران مطرح، موضوعهای باب طبع روز، لوکیشنهای شیک و شهری و... بهره نبرده بود، اما به لحاظ اهمیت موضوع و درگیرکردن تماشاگر با فیلم و داستان آن تا انتها یکی از موفقترین آثار سینمای اجتماعی به حساب میآمد. کالبدشکافی این موضوع از آنجایی اهمیت مییابد که معمولا آثار کارگردانانی که حرفی برای گفتن دارند، با وجود داشتن ارزشهای سینمایی و هنری، به دلیل عدم ارتباط با مخاطب عام موفق به انتقال حرفهای خود در سطحی فراگیر نمیشوند. از دیگر سو، رفتن به سمت پارامترهای سینمای رایج، محدودیتها و ملزوماتی در پی دارد که در اکثر موارد حرف اصلی را
تحتالشعاع قرار میدهد؛ اما سینایی با تکیه بر سالها تجربه در حوزههای مختلف سینما و قابلیتهای بیانی آن در «عروس آتش» موفق میشود بین مخاطب عام و حرف ارزشمند ارتباطی مطلوب برقرار کند. توفیق فیلم را در مرحله اول از زاویه فیلمنامه میتوان بررسی کرد. فیلمنامه فیلم از همان خشت اول زیربنایی محکم و اصولی دارد و بر مبنای تحقیقی جامع و کامل از واقعیات موجود در بخشی از جامعه سنتی جنوب کشور یعنی عشایر نوشته شده است. آداب و رسوم رایج در برخی از قبایل و عشایر کشور که در پارهای موارد بر حقوق و آزادیهایی که هر انسان در رابطه با اتفاقات و وقایعی که در زندگیاش تأثیرگذار است سایه میاندازد. البته این به معنای نفی سنتها نیست؛ چون شاکله فرهنگی هر جامعه انسانی بهطور معمول بر آداب، سنن و قراردادهایی واقع است که برآمده از نوع زندگی و باورهای آنهاست؛ اما مسئله این است که رمز ماندگاری و پایداری این سنتها، انعطافپذیری و قابلیت تطبیق آنها با نیازمندیها و ویژگیهای هر دوران است و رسومی که این قابلیت را نداشته باشند دیر یا زود در تعارض با خواستهای جدید مورد بیاعتنایی و طرد از جانب نسلهای جدید واقع میشوند که در بسیاری
موارد این اتفاق با تاوانی سنگین همراه است. البته گاهی برخی سنتها که منافعی را برای طیفی از جامعه تأمین میکنند، از جانب آنها (و بعضا قانون) مورد حمایت قرار میگیرد و سالهاست که این تعارضها به کشمکشهای مختلفی انجامیده است. تحلیل بیتعصب تقابل نگاه دختر تحصیلکرده عشیره به ازدواج (بهعنوان نماینده نسل جدید) که بیشتر بر پایه نزدیکی فکری و علاقه طرفین است، با نگاه سنتی بزرگان عشیره به این مقوله بر پایه نسبت فامیلی از نقاط قوت فیلمنامه است و البته ارائه این تحلیل در قالبی دراماتیک و داستانگو نقش مهمی در جذب تماشاگر عام نیز دارد. در فیلم بزرگان عشیره و فرحان (فرخنژاد) بهعنوان مدافعان سنتها و وکیل (پورصمیمی) و پرویز (احمدی) با باورهای جامعه امروز موفق به گفتوگویی منطقی نمیشوند و درعین اینکه فیلم موضعی منفی و تکبعدی به سنتهای عشیره ندارد، در ذهن تحلیلگر مخاطب، سنتهایی که هویت و نیازهای فردی برآمده از مقتضیات جامعه معاصر را به رسمیت نمیشناسد، مورد قبول و تأیید نیست. فیلم با نگاهی منصفانه چنان داستانش را روایت میکند که حتی ظاهرا منفیترین شخصیت فیلم یعنی فرحان نیز به جای ایجاد تنفر بهعنوان فردی تحت
سیطره سنتهای سرسخت عشیره پذیرفته میشود. توفیق فیلم به جهت ساخت و نگاه پخته کارگردان به موضوعی حساس نیز دستکمی از فیلمنامه اثر ندارد. کارگردانی و فیلمبرداری فیلم به اقتضای فیلمنامه به شکلی است که آنچنان به چشم نیاید و در عوض ظرایف حسی و مضمونی کار را منتقل کند. نماهای متحرک اکثر صحنههای داخلی و حرکات محدودتر و بطئیتر دوربین در نماهای خارجی که شخصیتها تحرک بیشتری دارند، ریتم هماهنگی را در کل فیلم ایجاد میکند. حمید فرخنژاد که بهدلیل شناخت فضای عشیره در نوشتن فیلمنامه با سینایی همکاری کرده، در نخستین تجربه بازیگریاش نقش فرحان را چنان پرحسوحال بازی میکند که نقش مهمی در درام فیلم داشته و در عین باورپذیری، منفی به نظر نمیآید. جنس و ظرایف بازی او چنان در این فیلم به چشم آمد که کاریزمای بازیگری او را شکل داد (کاریزمایی که متأسفانه پس از چند حضور موفق نظیر ارتفاع پست، چهارشنبهسوری و به رنگ ارغوان بعدها با انبوهی از فیلمهای کماهمیت و بعضا مبتذل بهتدریج محو شد). بازیهای فیلم همگی متناسب و هماهنگ هستند؛ از «سعیدپور صمیمی» بازیگر حرفهای که همیشه حضوری درخشان دارد تا «سلیمه رنگزن» پیرزنی که در
درددل با گاوش حضوری تأثیرگذار دارد. موسیقی کمحجم و بجای فیلم نیز حاصل ذوق موسیقایی سینایی است. در مجموع «عروس آتش» از دو بُعد فیلم مهمی به حساب میآید؛ یکی اینکه یکی از خوشساختترین و هوشمندانهترین آثار سینمایی است که پس از گشایش فرهنگی نیمه دوم دهه 70 با محوریت گفتمان غالب آن سالها یعنی «گفتوگو» و اهمیت آن شکل گرفت و دیگر اینکه مهمترین اثر کارگردان اندیشمند و مهم سینمای متفاوت ایران زندهیاد خسرو سینایی است که در عین داشتن اغلب ویژگیهای سایر آثارش (مانند پرداختن به موضوعات بومی و ملی، زمینههای واقعگرایی در روایت، عدم استفاده از عوامل سینمای بدنه و...) توانست چه در اکران و چه نمایشهای تلویزیونی با عامه مردم نیز ارتباط گستردهای برقرار کند که این مهم درباره هیچیک از آثار کارنامه متنوع و ارزشمند او چه قبل و چه بعد از این فیلم دیگر تکرار نشد؛ چنانکه اغلب مردم او را با این اثر به یاد میآوردند.
امید جوانبخت: «عروس آتش» دیدهشدهترین فیلم کارنامه پرتعداد و وزین زندهیاد خسرو سینایی و یکی از فیلمهای مهم اجتماعی دهه 70 است که بهتازگی به همت «فیلمخانه ملی ایران» مرمت و در کنار تعدادی فیلم دیگر در موزه سینما به نمایش درآمده است. حفظ و ترمیم فیلمی که با گذشت بیش از دو دهه از اولین نمایش آن ارزشهای معنایی و ساختاری آن نهتنها کمرنگ نشده بلکه تلألویی مضاعف یافته، اقدامی ارزشمند و ستودنی است. خوشبختانه فیلمهای دیگری از سینایی مانند «زنده باد...»، «هیولای درون»، «یار در خانه»، «در کوچههای عشق» و «کوچه پاییز» نیز مرمت شدهاند تا میراث این فیلمساز گرانقدر برای آیندگان نیز بماند.
اولین باری که به تماشای فیلم «عروس آتش» نشستم با پیشینهای که از ساختههای قبلی فیلمساز نظیر «در کوچههای عشق/ 69»، «کوچه پاییز/ 76» و... داشتم، انتظار فیلمی در همان سبک و سیاق را داشتم؛ سبکی که با وجود ارزشهای سینمایی و بصری، تماشاگران عام خیلی با آن ارتباط برقرار نمیکردند. اما «عروس آتش» کاری بود کارستان؛ از این جهت که در عین اینکه تمام شاخصههای هنری و زیباییشناسی سایر آثار سینایی را در خود داشت و از هیچیک از مؤلفههای شناختهشده فیلمهای مطرح سینمای بدنه مانند بازیگران مطرح، موضوعهای باب طبع روز، لوکیشنهای شیک و شهری و... بهره نبرده بود، اما به لحاظ اهمیت موضوع و درگیرکردن تماشاگر با فیلم و داستان آن تا انتها یکی از موفقترین آثار سینمای اجتماعی به حساب میآمد. کالبدشکافی این موضوع از آنجایی اهمیت مییابد که معمولا آثار کارگردانانی که حرفی برای گفتن دارند، با وجود داشتن ارزشهای سینمایی و هنری، به دلیل عدم ارتباط با مخاطب عام موفق به انتقال حرفهای خود در سطحی فراگیر نمیشوند. از دیگر سو، رفتن به سمت پارامترهای سینمای رایج، محدودیتها و ملزوماتی در پی دارد که در اکثر موارد حرف اصلی را
تحتالشعاع قرار میدهد؛ اما سینایی با تکیه بر سالها تجربه در حوزههای مختلف سینما و قابلیتهای بیانی آن در «عروس آتش» موفق میشود بین مخاطب عام و حرف ارزشمند ارتباطی مطلوب برقرار کند. توفیق فیلم را در مرحله اول از زاویه فیلمنامه میتوان بررسی کرد. فیلمنامه فیلم از همان خشت اول زیربنایی محکم و اصولی دارد و بر مبنای تحقیقی جامع و کامل از واقعیات موجود در بخشی از جامعه سنتی جنوب کشور یعنی عشایر نوشته شده است. آداب و رسوم رایج در برخی از قبایل و عشایر کشور که در پارهای موارد بر حقوق و آزادیهایی که هر انسان در رابطه با اتفاقات و وقایعی که در زندگیاش تأثیرگذار است سایه میاندازد. البته این به معنای نفی سنتها نیست؛ چون شاکله فرهنگی هر جامعه انسانی بهطور معمول بر آداب، سنن و قراردادهایی واقع است که برآمده از نوع زندگی و باورهای آنهاست؛ اما مسئله این است که رمز ماندگاری و پایداری این سنتها، انعطافپذیری و قابلیت تطبیق آنها با نیازمندیها و ویژگیهای هر دوران است و رسومی که این قابلیت را نداشته باشند دیر یا زود در تعارض با خواستهای جدید مورد بیاعتنایی و طرد از جانب نسلهای جدید واقع میشوند که در بسیاری
موارد این اتفاق با تاوانی سنگین همراه است. البته گاهی برخی سنتها که منافعی را برای طیفی از جامعه تأمین میکنند، از جانب آنها (و بعضا قانون) مورد حمایت قرار میگیرد و سالهاست که این تعارضها به کشمکشهای مختلفی انجامیده است. تحلیل بیتعصب تقابل نگاه دختر تحصیلکرده عشیره به ازدواج (بهعنوان نماینده نسل جدید) که بیشتر بر پایه نزدیکی فکری و علاقه طرفین است، با نگاه سنتی بزرگان عشیره به این مقوله بر پایه نسبت فامیلی از نقاط قوت فیلمنامه است و البته ارائه این تحلیل در قالبی دراماتیک و داستانگو نقش مهمی در جذب تماشاگر عام نیز دارد. در فیلم بزرگان عشیره و فرحان (فرخنژاد) بهعنوان مدافعان سنتها و وکیل (پورصمیمی) و پرویز (احمدی) با باورهای جامعه امروز موفق به گفتوگویی منطقی نمیشوند و درعین اینکه فیلم موضعی منفی و تکبعدی به سنتهای عشیره ندارد، در ذهن تحلیلگر مخاطب، سنتهایی که هویت و نیازهای فردی برآمده از مقتضیات جامعه معاصر را به رسمیت نمیشناسد، مورد قبول و تأیید نیست. فیلم با نگاهی منصفانه چنان داستانش را روایت میکند که حتی ظاهرا منفیترین شخصیت فیلم یعنی فرحان نیز به جای ایجاد تنفر بهعنوان فردی تحت
سیطره سنتهای سرسخت عشیره پذیرفته میشود. توفیق فیلم به جهت ساخت و نگاه پخته کارگردان به موضوعی حساس نیز دستکمی از فیلمنامه اثر ندارد. کارگردانی و فیلمبرداری فیلم به اقتضای فیلمنامه به شکلی است که آنچنان به چشم نیاید و در عوض ظرایف حسی و مضمونی کار را منتقل کند. نماهای متحرک اکثر صحنههای داخلی و حرکات محدودتر و بطئیتر دوربین در نماهای خارجی که شخصیتها تحرک بیشتری دارند، ریتم هماهنگی را در کل فیلم ایجاد میکند. حمید فرخنژاد که بهدلیل شناخت فضای عشیره در نوشتن فیلمنامه با سینایی همکاری کرده، در نخستین تجربه بازیگریاش نقش فرحان را چنان پرحسوحال بازی میکند که نقش مهمی در درام فیلم داشته و در عین باورپذیری، منفی به نظر نمیآید. جنس و ظرایف بازی او چنان در این فیلم به چشم آمد که کاریزمای بازیگری او را شکل داد (کاریزمایی که متأسفانه پس از چند حضور موفق نظیر ارتفاع پست، چهارشنبهسوری و به رنگ ارغوان بعدها با انبوهی از فیلمهای کماهمیت و بعضا مبتذل بهتدریج محو شد). بازیهای فیلم همگی متناسب و هماهنگ هستند؛ از «سعیدپور صمیمی» بازیگر حرفهای که همیشه حضوری درخشان دارد تا «سلیمه رنگزن» پیرزنی که در
درددل با گاوش حضوری تأثیرگذار دارد. موسیقی کمحجم و بجای فیلم نیز حاصل ذوق موسیقایی سینایی است. در مجموع «عروس آتش» از دو بُعد فیلم مهمی به حساب میآید؛ یکی اینکه یکی از خوشساختترین و هوشمندانهترین آثار سینمایی است که پس از گشایش فرهنگی نیمه دوم دهه 70 با محوریت گفتمان غالب آن سالها یعنی «گفتوگو» و اهمیت آن شکل گرفت و دیگر اینکه مهمترین اثر کارگردان اندیشمند و مهم سینمای متفاوت ایران زندهیاد خسرو سینایی است که در عین داشتن اغلب ویژگیهای سایر آثارش (مانند پرداختن به موضوعات بومی و ملی، زمینههای واقعگرایی در روایت، عدم استفاده از عوامل سینمای بدنه و...) توانست چه در اکران و چه نمایشهای تلویزیونی با عامه مردم نیز ارتباط گستردهای برقرار کند که این مهم درباره هیچیک از آثار کارنامه متنوع و ارزشمند او چه قبل و چه بعد از این فیلم دیگر تکرار نشد؛ چنانکه اغلب مردم او را با این اثر به یاد میآوردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.