|

از حزب توده تا جامعه سوسياليست‌ها

خلیل ملکی در سال 1280 در تبریز در خانواده‌ای بازاری و طرفدار جنبش مشروطه زاده شد و در سال 1348 در‌حالی‌که از سوی دربار و شخص علم در دفتر او در بخش تحقیقات اجتماعی کار می‌کرد، از دنیا رفت. او از ابتدای زندگی سیاسی خود دست‌به‌قلم بود و فعالیت سیاسی خود را با نوشتن نقدها و مقاله‌های سیاسی و نظری در مطبوعات آغاز كرد. در سال 1396 مجموعه كامل مقالات خلیل ملكی در پنج جلد از سوی نشر اختران و به كوشش رضا آذری شهرضایی منتشر شد. مقاله‌های ملکی جدا از آنکه یک دوره از تحولات تاریخ معاصر ایران را بیان می‌کند، ویژگی‌های مختلفی دارند. در مقالات او می‌توان چشم‌انداز و افقی که در تحلیل‌هایش غلبه دارد یا ویژگی‌هایی مانند صراحت و شجاعت و تسلط به نظریات روز را دید. به‌عنوان مثال ملکی طرفدار مصدق است؛ اما قاطع‌ترین نقدها را نسبت به خط‌مشی دکتر مصدق دارد. جلد اول،‌ «حزب توده» حاوی مقالاتی است که ملکی بین 1309 تا 1325 نوشته است. در دوره اول این سال‌ها، زندگی سیاسی او همراه است با نخستین تجارب روزنامه‌نگاری‌اش که با نقد دستگاه اداری و حکومتی رضاشاه آغاز می‌شود، امری که برای او پیامدهای مخاطره‌آمیزی را به همراه داشت؛ این پیامدها با قطع بورس تحصیلی و اخراج از آلمان آغاز می‌شود و با دستگیری‌اش به همراه گروه موسوم به «53 نفر» خاتمه می‌یابد. دوره دوم زندگی سیاسی او بعد از شهریور 1320 است. زندگی سیاسی و روزنامه‌نگاری‌اش با حزب توده و مطبوعات وابسته به آن شروع می‌شود. او در مطبوعات حزب توده نظراتی در نقد دوران رضاشاهی مطرح می‌کند و در چارچوب برنامه‌های حزب توده به فعالیت و ارائه مقالات سیاسی می‌پردازد.
جلد دوم، «انشعاب» مربوط به بازه زمانی آبان 1325 تا شهریور 1330 است. در این مقالات زمینه‌های فکری جدایی ملکی از حزب توده بیان می‌شود. با انشعاب از حزب توده دگرگونی اساسی در نحوه تحلیل‌های سیاسی و فکری او رخ می‌دهد. ملکی از تحلیلگر حزب توده به تئوریزه‌کننده نهضت ملی‌شدن صنعت نفت مبدل می‌شود و در چارچوب نهضت ملی‌شدن صنعت نفت به نقادی تئوریک- سیاسی حزب توده پرداخته و با انتقادهای اساسی پایه‌ها و بنیادهای فکری و سیاسی حزب توده را به چالش می‌کشد. سلسله مقالات «برخورد آرا و عقاید» از‌جمله موارد آن تحلیل‌های انتقادی است. جلد سوم، «حزب زحمتکشان»،‌ مجلد سوم از مجموعه مقالات بین شهریور 1330 تا 1331 نگاشته شده است. ملکی مقالات تئوریک زیادی در این دوره منتشر کرد و چون به ضرورت وجود یک حزب پیشرو در چارچوب اهداف نهضت ملی‌شدن نفت پی برده بود، حزب زحمتکشان را به همراه یکی از رهبران نهضت ملی پایه‌گذاری کرد و به این طریق یکه‌تازی حزب توده را در عرصه‌های سیاسی- اجتماعی به چالش کشید. او مقالات و مطالب زیادی در چارچوب نظرات حزب زحمتکشان ارائه داد که در دو محور اساسی مطرح شده‌اند: به چالش کشیدن و نقد حزب توده و ارائه راهکارها برای جبهه ملی و نهضت ملی برای حل‌وفصل معضلات نهضت ملی‌شدن صنعت نفت.
جلد چهارم، «نیروی سوم»،‌ از آبان 1331 آغاز و در آذر 1335 به پایان می‌رسد. ملکی مقالات خود را در این دوره بعد از جدایی از مظفر بقایی در چارچوب حزب زحمتکشان نیروی سوم ارائه داد. در این دوره زمانی او علاوه بر مبارزه تئوریک و سیاسی با حزب توده به نقد برخی رهبران جداشده از نهضت ملی‌شدن نفت که مخالف دکتر مصدق بودند، می‌پردازد. او همچنین با روشی خاص علاوه بر ارائه مقالات متعدد در حمایت از دکتر مصدق در تقابل با دربار، حزب توده و مخالفان جدا‌شده از نهضت ملی، به نقد دکتر مصدق و سیاست‌های ناکارآمد او در تداوم نهضت ملی‌شدن نفت پرداخته و بعد از کودتای 28 مرداد و شکست دکتر مصدق، رهبران جبهه ملی و دکتر مصدق را به علت به ناکامی کشاندن اهداف نهضت ملی‌شدن صنعت نفت به نقد می‌كشد.
جلد پنجم، «جامعه سوسیالیست‌ها»،‌ مربوط به دوران بعد از کودتای 28 مرداد 1332 است. بین آذر 1335 تا تیر 1346 تحولاتی مانند حوادث مربوط به احیای جبهه ملی دوم و سوم و تشکیل جامعه سوسیالیست‌ها به وقوع می‌پیوندد. ملکی سعی می‌کند با توجه به شکست نهضت ملی و سرخوردگی در بین نیروهای سیاسی و اشتیاق جامعه به اصلاحات عمیق سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به ارائه نظرات و مقالات خود بپردازد. او با تشکیل جامعه سوسیالیست‌ها می‌خواست در جبهه ملی دوم به تداوم اهداف سیاسی خود در چارچوب نهضت ملی ایران دست یابد. مخالفت اعضای جبهه ملی دوم با او این روند را به ناکامی می‌کشاند؛ ولی او در مواجهه با تحولاتی مانند اصلاحات ارضی و انقلاب سفید منفعل نبود و فعالانه به نقد و بررسی آن پرداخت و راهکارهای متعدد برای بهتر‌شدن اصلاحات ارائه داد. او همچنین با توجه به سرخوردگی در بین نیروهای سیاسی چپ و گرایش این گروه‌ها به الگوهای سوسیالیستی چین و... این گرایش را به نقد کشید و راهکار جدیدی ارائه داد که البته مورد توجه قرار نگرفت.
به گفته گردآورنده این مجموعه مقالات: «خلیل ملکی به‌عنوان یک فعال سیاسی و روشنفکر در این سه دهه جایگاهی ویژه و منحصربه‌فرد دارد. طیف‌های مختلف مخالف ملکی تلاش زیادی کردند که او را یک ورشکسته سیاسی معرفی کنند و انشعاب‌های مختلف سیاسی‌اش را ناشی از ماجراجویی اعلام کنند؛ اما بنده در پاسخ آنها این پرسش را مطرح می‌کنم که تا امروز کدام گروه سیاسی می‌تواند ادعا کند که طرح، برنامه‌ها و اقدامات سیاسی‌اش برای ایران ثمربخش بوده، ایران را به سربلندی رسانده یا برای خودشان سربلندی به همراه آورده است؟! از نظر من هیچ گروهی نمی‌تواند چنین ادعایی را مطرح کند؛ اما با ارزیابی کنش‌های سیاسی بعد از شهریور ۱۳۲۰، معدود افرادی یافت می‌شوند که دست‌کم به لحاظ اخلاقی و ارائه نظرات منطقی خود از برهه‌های مختلف سربلند خارج شده‌اند. یکی از این افراد خلیل ملکی است؛ اما نیاز است که صاحب‌نظران و مورخان پس از مطالعه این مجموعه به ارائه نظر بپردازند و از نظر من این خود باعث می‌شود که تحولات این سه دهه مورد بازبینی قرار گیرد».

خلیل ملکی در سال 1280 در تبریز در خانواده‌ای بازاری و طرفدار جنبش مشروطه زاده شد و در سال 1348 در‌حالی‌که از سوی دربار و شخص علم در دفتر او در بخش تحقیقات اجتماعی کار می‌کرد، از دنیا رفت. او از ابتدای زندگی سیاسی خود دست‌به‌قلم بود و فعالیت سیاسی خود را با نوشتن نقدها و مقاله‌های سیاسی و نظری در مطبوعات آغاز كرد. در سال 1396 مجموعه كامل مقالات خلیل ملكی در پنج جلد از سوی نشر اختران و به كوشش رضا آذری شهرضایی منتشر شد. مقاله‌های ملکی جدا از آنکه یک دوره از تحولات تاریخ معاصر ایران را بیان می‌کند، ویژگی‌های مختلفی دارند. در مقالات او می‌توان چشم‌انداز و افقی که در تحلیل‌هایش غلبه دارد یا ویژگی‌هایی مانند صراحت و شجاعت و تسلط به نظریات روز را دید. به‌عنوان مثال ملکی طرفدار مصدق است؛ اما قاطع‌ترین نقدها را نسبت به خط‌مشی دکتر مصدق دارد. جلد اول،‌ «حزب توده» حاوی مقالاتی است که ملکی بین 1309 تا 1325 نوشته است. در دوره اول این سال‌ها، زندگی سیاسی او همراه است با نخستین تجارب روزنامه‌نگاری‌اش که با نقد دستگاه اداری و حکومتی رضاشاه آغاز می‌شود، امری که برای او پیامدهای مخاطره‌آمیزی را به همراه داشت؛ این پیامدها با قطع بورس تحصیلی و اخراج از آلمان آغاز می‌شود و با دستگیری‌اش به همراه گروه موسوم به «53 نفر» خاتمه می‌یابد. دوره دوم زندگی سیاسی او بعد از شهریور 1320 است. زندگی سیاسی و روزنامه‌نگاری‌اش با حزب توده و مطبوعات وابسته به آن شروع می‌شود. او در مطبوعات حزب توده نظراتی در نقد دوران رضاشاهی مطرح می‌کند و در چارچوب برنامه‌های حزب توده به فعالیت و ارائه مقالات سیاسی می‌پردازد.
جلد دوم، «انشعاب» مربوط به بازه زمانی آبان 1325 تا شهریور 1330 است. در این مقالات زمینه‌های فکری جدایی ملکی از حزب توده بیان می‌شود. با انشعاب از حزب توده دگرگونی اساسی در نحوه تحلیل‌های سیاسی و فکری او رخ می‌دهد. ملکی از تحلیلگر حزب توده به تئوریزه‌کننده نهضت ملی‌شدن صنعت نفت مبدل می‌شود و در چارچوب نهضت ملی‌شدن صنعت نفت به نقادی تئوریک- سیاسی حزب توده پرداخته و با انتقادهای اساسی پایه‌ها و بنیادهای فکری و سیاسی حزب توده را به چالش می‌کشد. سلسله مقالات «برخورد آرا و عقاید» از‌جمله موارد آن تحلیل‌های انتقادی است. جلد سوم، «حزب زحمتکشان»،‌ مجلد سوم از مجموعه مقالات بین شهریور 1330 تا 1331 نگاشته شده است. ملکی مقالات تئوریک زیادی در این دوره منتشر کرد و چون به ضرورت وجود یک حزب پیشرو در چارچوب اهداف نهضت ملی‌شدن نفت پی برده بود، حزب زحمتکشان را به همراه یکی از رهبران نهضت ملی پایه‌گذاری کرد و به این طریق یکه‌تازی حزب توده را در عرصه‌های سیاسی- اجتماعی به چالش کشید. او مقالات و مطالب زیادی در چارچوب نظرات حزب زحمتکشان ارائه داد که در دو محور اساسی مطرح شده‌اند: به چالش کشیدن و نقد حزب توده و ارائه راهکارها برای جبهه ملی و نهضت ملی برای حل‌وفصل معضلات نهضت ملی‌شدن صنعت نفت.
جلد چهارم، «نیروی سوم»،‌ از آبان 1331 آغاز و در آذر 1335 به پایان می‌رسد. ملکی مقالات خود را در این دوره بعد از جدایی از مظفر بقایی در چارچوب حزب زحمتکشان نیروی سوم ارائه داد. در این دوره زمانی او علاوه بر مبارزه تئوریک و سیاسی با حزب توده به نقد برخی رهبران جداشده از نهضت ملی‌شدن نفت که مخالف دکتر مصدق بودند، می‌پردازد. او همچنین با روشی خاص علاوه بر ارائه مقالات متعدد در حمایت از دکتر مصدق در تقابل با دربار، حزب توده و مخالفان جدا‌شده از نهضت ملی، به نقد دکتر مصدق و سیاست‌های ناکارآمد او در تداوم نهضت ملی‌شدن نفت پرداخته و بعد از کودتای 28 مرداد و شکست دکتر مصدق، رهبران جبهه ملی و دکتر مصدق را به علت به ناکامی کشاندن اهداف نهضت ملی‌شدن صنعت نفت به نقد می‌كشد.
جلد پنجم، «جامعه سوسیالیست‌ها»،‌ مربوط به دوران بعد از کودتای 28 مرداد 1332 است. بین آذر 1335 تا تیر 1346 تحولاتی مانند حوادث مربوط به احیای جبهه ملی دوم و سوم و تشکیل جامعه سوسیالیست‌ها به وقوع می‌پیوندد. ملکی سعی می‌کند با توجه به شکست نهضت ملی و سرخوردگی در بین نیروهای سیاسی و اشتیاق جامعه به اصلاحات عمیق سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به ارائه نظرات و مقالات خود بپردازد. او با تشکیل جامعه سوسیالیست‌ها می‌خواست در جبهه ملی دوم به تداوم اهداف سیاسی خود در چارچوب نهضت ملی ایران دست یابد. مخالفت اعضای جبهه ملی دوم با او این روند را به ناکامی می‌کشاند؛ ولی او در مواجهه با تحولاتی مانند اصلاحات ارضی و انقلاب سفید منفعل نبود و فعالانه به نقد و بررسی آن پرداخت و راهکارهای متعدد برای بهتر‌شدن اصلاحات ارائه داد. او همچنین با توجه به سرخوردگی در بین نیروهای سیاسی چپ و گرایش این گروه‌ها به الگوهای سوسیالیستی چین و... این گرایش را به نقد کشید و راهکار جدیدی ارائه داد که البته مورد توجه قرار نگرفت.
به گفته گردآورنده این مجموعه مقالات: «خلیل ملکی به‌عنوان یک فعال سیاسی و روشنفکر در این سه دهه جایگاهی ویژه و منحصربه‌فرد دارد. طیف‌های مختلف مخالف ملکی تلاش زیادی کردند که او را یک ورشکسته سیاسی معرفی کنند و انشعاب‌های مختلف سیاسی‌اش را ناشی از ماجراجویی اعلام کنند؛ اما بنده در پاسخ آنها این پرسش را مطرح می‌کنم که تا امروز کدام گروه سیاسی می‌تواند ادعا کند که طرح، برنامه‌ها و اقدامات سیاسی‌اش برای ایران ثمربخش بوده، ایران را به سربلندی رسانده یا برای خودشان سربلندی به همراه آورده است؟! از نظر من هیچ گروهی نمی‌تواند چنین ادعایی را مطرح کند؛ اما با ارزیابی کنش‌های سیاسی بعد از شهریور ۱۳۲۰، معدود افرادی یافت می‌شوند که دست‌کم به لحاظ اخلاقی و ارائه نظرات منطقی خود از برهه‌های مختلف سربلند خارج شده‌اند. یکی از این افراد خلیل ملکی است؛ اما نیاز است که صاحب‌نظران و مورخان پس از مطالعه این مجموعه به ارائه نظر بپردازند و از نظر من این خود باعث می‌شود که تحولات این سه دهه مورد بازبینی قرار گیرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.