|

آب به‌مثابه‌ طلا

هنری فاونتین . ترجمه: میلاد محمدخانی*

آب دریای شیرین‌شده برای عربستان سعودی منشأ حیات است؛ بیشتر از هرجا در دانشگاه علم و صنعت ملک عبدالله، مرکزی پژوهشی که یک دهه پیش از بیابانی خشک و خالی برخاست. آبی که از دریای سرخ در همسایگی گرفته شده است پس از گذر از غشاهای جداکننده نمک، به ساختمان‌های براق آزمایشگاهی و فروشگاه‌ها، رستوران‌ها و ردیف خانه‌های محله‌های برنامه‌ریزی‌شده می‌رسد. همچنین درختان نخلی که در موازات خیابان‌های تمیز به خط شده‌اند و زمین چمن استادیوم پنج‌هزار نفره را آبیاری می‌کند. حتی استخرهای مجتمع با صدها هزار گالن از این آب پر می‌شوند. آب‌شیرین‌کن‌ها تمامی آب مورد نیاز دانشگاه را تأمین می‌کنند، تقریبا پنج میلیون گالن در روز. اما این مقدار تنها بخش بسیار کوچکی از مجموع تولید عربستان سعودی است. آب شیرین‌شده تولیدی پشت دیوارها و ایست‌های بازرسی دانشگاه، حدود نیمی از عرضه آب شیرین این کشور 33 میلیون نفری را تشکیل می‌دهد، کشوری که در میان خشک‌ترین‌ها در کره زمین است. در سطح دنیا، نمک‌زدایی به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان یک جواب ممکن برای مشکلات کیفیت و کمیت آب مطرح می‌شود، مشکلاتی که با رشد جمعیت جهانی و گرمایش مفرط و خشک‌سالی‌های طولانی‌مدت مرتبط با تغییرات اقلیمی بدتر خواهند شد. بنا بر گفته «منصور قادر»، دانشمند محیط‌زیست از برنامه آب و توسعه انسانی دانشگاه سازمان ملل: «نمک‌زدایی بخشی از راهکارها برای کمبود آب است. صنعت رشد خواهد کرد و در 5 الی 10 سال آینده شاهد آب‌شیرین‌کن‌های بیشتر و بیشتری خواهیم بود». عربستان سعودی و کشورهای دیگر در خاورمیانه و شمال آفریقا با پروژه‌های بزرگ جدید آب‌شیرین‌کن که برنامه‌ریزی شده یا در حال احداث هستند در کانون این رشد قرار دارند. منابع آب تجدیدپذیر در اکثر این کشورها درحال‌حاضر بسیار کمتر از تعریف سازمان ملل متحد از کمبود آب مطلق (حدود 350 گالن به‌ازای هر نفر در هر روز) است و گزارشی از بانک جهانی در سال 2017 حاکی از آن است که تغییرات اقلیمی بزرگ‌ترین عامل در افزایش فشار بر عرضه آب در آینده خواهد بود. بااین‌حال این سؤال باقی است که آب‌شیرین‌کن‌ها در کدام جاهای دیگر رشد خواهند کرد. «در کشورهای کم‌درآمد، هیچ اتفاقی در جریان نیست». دلیل عمده هزینه است. آب‌شیرین‌کن‌ها گران هستند، ازآنجاکه به مقدار زیادی انرژی نیاز دارند. برای مقرون‌به‌صرفه‌تر و در دسترس‌ترشدن آنها، پژوهشگران در سراسر دنیا در حال مطالعه روی چگونگی ارتقای فرایندهای نمک‌زدایی، طراحی غشاهای مؤثرتر و بادوام‌تر (برای مثال برای تولید واحد آب بیشتر از هر واحد انرژی) و یافتن راه‌هایی بهتر برای مدیریت پسماند شورآبه‌ هستند. درحال‌حاضر، کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن تا حد زیادی محدود به کشورهای متمول‌تر هستند، به‌ویژه کشورهایی با منابع سوخت فسیلی فراوان و دسترسی به آب دریا (گرچه آب‌های لب‌شور داخل سرزمین نیز قابلیت نمک‌زدایی را دارند). علاوه‌بر خاورمیانه و شمال آفریقا، آب‌شیرین‌کن‌ها راه خود را در نقاط کم‌آب آمریکا ازجمله کالیفرنیا و کشورهای دیگری نظیر اسپانیا، استرالیا و چین باز کرده‌اند. نمک‌زدایی هزینه‌های محیط‌زیستی نیز دربر دارد: در انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از مصرف بالای انرژی و در دفع شورآبه‌ باقی‌مانده که علاوه‌بر شوری بسیار به مواد شیمیایی سمی تصفیه نیز آلوده است. با وجود نامحدودبودن عرضه آب دریا، آب نمک‌زدایی‌شده هنوز حدود یک درصد از آب شیرین دنیا را تشکیل می‌دهد. حتی در عربستان سعودی، جایی که منابع نفتی عظیم (و ثروتی که به همراه آورده‌اند) کشور را تبدیل به یک نمونه پیشرو در نمک‌زدایی از آب دریا با تولید یک‌پنجم تولید جهانی کرده‌اند، این واقعیت وجود دارد که فرایند باید مقرون‌به‌صرفه‌تر و پایدارتر شود. در دانشگاه ملک عبدالله، مهندسان همین هدف را دنبال می‌کنند. به گفته «نورالدین غفور»، پژوهشگر مرکز نمک‌زدایی و بازیافت آب در دانشگاه ملک عبدالله: «ما در تلاش برای توسعه‌ فرایندهایی نو برای مصرف انرژی کمتر و حفاظت بیشتر از محیط زیست هستیم». همان‌گونه که از اسم مرکز مشخص است، تصفیه و بازیافت پساب برای کاستن از فشار بر منابع آبی نیز امروزه به‌عنوان یک هدف دنبال می‌شود. به گفته «پل بویجس»، کسی که در مرکز به‌عنوان واسطی میان پژوهشگران و صنعت کار می‌کند: «در هر مکانی که شما نمک‌زدایی را انجام می‌دهید، باید به بازیافت آب نیز بپردازید». بیرون از کارخانه نمک‌زدایی اصلی دانشگاه که در آن از فرایند اُسمُز معکوس استفاده می‌شود، چهار مخزن عظیم پر از ماسه ناخالصی‌های آب دریا را که از طریق مسیر لوله‌کشی به آنان می‌رسد، تصفیه می‌کنند. در داخل کارخانه، صدای پمپ‌ها کَرکننده است، جایی که آب با بیش از 70 فشار اتمسفر به داخل چند صد لوله فولادی که هرکدام مارپیچی از غشاها را دربر دارند رانده می‌شود. منافذ میکروسکوپیک در غشاها به آب اجازه عبور می‌دهند، اما نمک و بسیاری از ناخالصی‌های دیگر را به دام می‌اندازند. آب شیرین از لوله‌های پلاستیکی در انتهای هر لوله‌ فلزی بیرون می‌آید. در سطح جهان، تقریبا تمام کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن از فرایند اسمز معکوس که حدودا نیم‌قرن پیش مطرح شد، استفاده می‌کنند. در طول دهه‌ها، مهندسان فرایند را ازطریق توسعه‌ کارخانه‌های بزرگ‌تر، غشاهای بهتر و روش‌های بازیابی انرژی، بسیار کاراتر کرده و از هزینه‌ها به‌طور چشمگیری کاسته‌اند. به گفته آقای «بوجیس»: «معرفی غشاها در فرایند نمک‌زدایی بسیار نوآورانه بود. با وجود این از دهه‌ 1970 تا به امروز طول کشیده است تا به ظرفیت حداکثر روزانه یک میلیون مترمکعب در روز برسیم، یا به عبارتی 250 میلیون گالن در بزرگ‌ترین کارخانه‌ها. این رقمی شگرف است، اما هر قدمی برای افزایش 10 برابری تقریبا 10 تا 20 سال زمان می‌برد». علاوه‌براین، در اینکه کارایی کارخانه‌ها چقدر می‌تواند افزایش پیدا کند محدودیت‌هایی ترمودینامیکی نیز وجود دارند. گرچه کارخانه‌ها مقدار زیادی الکتریسیته مصرف می‌کنند (غالبا برای پمپ‌ها)، انرژی مورد نیاز می‌تواند از هر منبعی (شامل خورشیدی، باد یا انواع دیگر تجدیدپذیر) تأمین شود. دولت عربستان به‌عنوان بخشی از برنامه خود برای کاستن از اتکا بر نفت و تنوع‌بخشیدن به اقتصاد تا سال 2030، خود را به گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر ملزم کرده است. تلاش‌ها برای ترکیب انرژی تجدیدپذیر و نمک‌زدایی هنوز در مراحل اولیه خود قرار دارند. یک مسئله طبیعت تناوبی بیشتر انواع انرژی تجدیدپذیر است، در شب یا هنگامی که باد ملایم است یک کارخانه نمک‌زدایی همچنان به منابع سنتی سوخت نیاز خواهد داشت. «توماس آلتمن»، معاونت ریاست شرکت ای‌سی دبلیو ای پاور که به توسعه، مالکیت و راه‌اندازی کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن‌ها در سطح جهان می‌پردازد اعتقاد دارد کارخانه‌هایی که 24 ساعت در روز بر انرژی‌های تجدیدپذیر متکی باشند، همچنان دور از دسترس‌اند. با وجود این بسیاری از کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن در عربستان سعودی و کشورهای دیگر هنوز از تکنولوژی‌های قدیمی‌تر حرارتی بهره می‌گیرند که تماما به سوخت‌های فسیلی متکی‌اند. به زبان ساده، در این کارخانه‌ها آب دریا جوشانده شده و بخار حاصله به‌عنوان آب شیرین متراکم می‌شود. کارخانه‌های حرارتی معمولا در همجواری نیروگاه‌های سوخت فسیلی قرار می‌گیرند و از گرمای اضافی ناشی از تولید الکتریسیته برای تبخیر آب دریا بهره می‌گیرند. آنها معمولا مقادیر زیادی انرژی مصرف می‌کنند -در سال 2009، وزیر آب و برق عربستان سعودی برآورد کرد که یک‌چهارم از تمامی گاز و نفت تولیدشده در کشور برای تولید الکتریسیته و آب شیرین استفاده شده است. گالن به گالن، کارخانه‌های حرارتی اکنون در مقایسه با کارخانه‌هایی که از غشاها بهره می‌گیرند بسیار گران‌تر از کار درمی‌آیند؛ اما ازآنجاکه از عمر بعضی از کارخانه‌ها حداقل ربع قرن باقی است، پژوهشگران در دانشگاه ملک عبدالله در حال کار روی راه‌هایی برای افزایش کارایی آنها هستند. یک کارخانه پایلوت کوچک در یکی از ساختمان‌های پژوهشی از انرژی خورشیدی برای گرمایش مستقیم آب استفاده می‌کند. در این پروژه که زیر نظر «محمد وکیل شهزاد»، دانشمند و پژوهشگر، اجرا می‌شود، با بسط محدوده دمای عملیاتی در مقایسه با طراحی متداول حرارتی آب شیرین بیشتری به دست می‌آید. دکتر «شهزاد» و دیگران در حال طراحی نسخه‌ای در مقیاس بزرگ از این سیستم برای یک کارخانه آب‌شیرین‌کن موجود در جوار دریای سرخ هستند. «ما در نقطه‌ای قرار داریم که باید برای عرضه‌های آتی، در جست‌وجوی راهکارهایی خلاقانه جهت دست‌یافتن به تولید پایدار آب باشیم». فارغ از روش استفاده‌شده، تمامی کارخانه‌ها پسماند شورآبه با غلظت بالا تولید می‌کنند. دکتر «قادر» از دانشگاه ملل متحد سرپرست پژوهشی بود که نشان می‌دهد حجم شورآبه فراتر از تخمین‌های صنعت بوده است، به‌طور میانگین یک گالن و نیم برای هر گالن آب شیرین تولید شده. معمول‌ترین شیوه در‌حال‌حاضر پمپاژ و بازگرداندن شورآبه به داخل دریاست؛ اما این آب بسیار شور می‌تواند به علف‌های دریایی و لاروهای ماهی آسیب برساند و می‌تواند سبب تشکیل لایه‌هایی فاقد اکسیژن در آب شود که ممکن است باعث آسیب یا نابودی دیگر جانوران دریایی شود. استدلال صنعت این است که با جانمایی صحیح لوله‌های خروجی و تجهیز آنان به پخش‌کننده‌ها و ابزار دیگر برای رقیق‌کردن فوری شورآبه، بیشتر مشکلات قابل اجتناب هستند. رویکرد دیگر این است که تلاش شود به جای دورانداخته‌شدن از شورآبه استفاده شود. «ما معتقدیم که شورآبه تنها برای دفع نیست». این نظر «نیکلای ووچکوف» است، مشاور فنی شرکت تبدیل آب شور، شرکتی دولتی که بزرگ‌ترین تولیدکننده آب شور در دنیاست و سه‌چهارم از تولید عربستان سعودی را بر عهده دارد. «این کاری است که ما امروز با آن می‌کنیم. اما شورآبه در حقیقت منبع ارزشمندی از مواد معدنی است». در مرکز تحقیقاتی شرکت در ساحل خلیج فارس، دانشمندان در حال مطالعه‌ راه‌هایی برای استخراج این مواد معدنی هستند. اهداف مشخص کلسیم و منیزیوم هستند که به‌صورت طبیعی در آب دریا وجود دارند و طی فرایند نمک‌زدایی در شورآبه باقی می‌مانند. بااین‌حال به دلایل سلامت و برای کاستن خوردگی لوله‌های پخش، این مواد معدنی باید به آب نمک‌زدایی‌شده بازگردانده شوند. روش کنونی برای انجام این کار خریدن آنها از جایی دیگر است؛ اما چرا به جای آن کلسیم و منیزیم از شورآبه استخراج نشود؟ به نقل از آقای ووچکوف: «به‌دست‌آوردن مواد شیمیایی مورد نیاز برای معدنی‌سازی مجدد آب از خود آب. این هدف ماست».
* کارشناس‌ ارشد انرژی و معماری
NewYorkTimes, 22Oct. 2019

آب دریای شیرین‌شده برای عربستان سعودی منشأ حیات است؛ بیشتر از هرجا در دانشگاه علم و صنعت ملک عبدالله، مرکزی پژوهشی که یک دهه پیش از بیابانی خشک و خالی برخاست. آبی که از دریای سرخ در همسایگی گرفته شده است پس از گذر از غشاهای جداکننده نمک، به ساختمان‌های براق آزمایشگاهی و فروشگاه‌ها، رستوران‌ها و ردیف خانه‌های محله‌های برنامه‌ریزی‌شده می‌رسد. همچنین درختان نخلی که در موازات خیابان‌های تمیز به خط شده‌اند و زمین چمن استادیوم پنج‌هزار نفره را آبیاری می‌کند. حتی استخرهای مجتمع با صدها هزار گالن از این آب پر می‌شوند. آب‌شیرین‌کن‌ها تمامی آب مورد نیاز دانشگاه را تأمین می‌کنند، تقریبا پنج میلیون گالن در روز. اما این مقدار تنها بخش بسیار کوچکی از مجموع تولید عربستان سعودی است. آب شیرین‌شده تولیدی پشت دیوارها و ایست‌های بازرسی دانشگاه، حدود نیمی از عرضه آب شیرین این کشور 33 میلیون نفری را تشکیل می‌دهد، کشوری که در میان خشک‌ترین‌ها در کره زمین است. در سطح دنیا، نمک‌زدایی به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان یک جواب ممکن برای مشکلات کیفیت و کمیت آب مطرح می‌شود، مشکلاتی که با رشد جمعیت جهانی و گرمایش مفرط و خشک‌سالی‌های طولانی‌مدت مرتبط با تغییرات اقلیمی بدتر خواهند شد. بنا بر گفته «منصور قادر»، دانشمند محیط‌زیست از برنامه آب و توسعه انسانی دانشگاه سازمان ملل: «نمک‌زدایی بخشی از راهکارها برای کمبود آب است. صنعت رشد خواهد کرد و در 5 الی 10 سال آینده شاهد آب‌شیرین‌کن‌های بیشتر و بیشتری خواهیم بود». عربستان سعودی و کشورهای دیگر در خاورمیانه و شمال آفریقا با پروژه‌های بزرگ جدید آب‌شیرین‌کن که برنامه‌ریزی شده یا در حال احداث هستند در کانون این رشد قرار دارند. منابع آب تجدیدپذیر در اکثر این کشورها درحال‌حاضر بسیار کمتر از تعریف سازمان ملل متحد از کمبود آب مطلق (حدود 350 گالن به‌ازای هر نفر در هر روز) است و گزارشی از بانک جهانی در سال 2017 حاکی از آن است که تغییرات اقلیمی بزرگ‌ترین عامل در افزایش فشار بر عرضه آب در آینده خواهد بود. بااین‌حال این سؤال باقی است که آب‌شیرین‌کن‌ها در کدام جاهای دیگر رشد خواهند کرد. «در کشورهای کم‌درآمد، هیچ اتفاقی در جریان نیست». دلیل عمده هزینه است. آب‌شیرین‌کن‌ها گران هستند، ازآنجاکه به مقدار زیادی انرژی نیاز دارند. برای مقرون‌به‌صرفه‌تر و در دسترس‌ترشدن آنها، پژوهشگران در سراسر دنیا در حال مطالعه روی چگونگی ارتقای فرایندهای نمک‌زدایی، طراحی غشاهای مؤثرتر و بادوام‌تر (برای مثال برای تولید واحد آب بیشتر از هر واحد انرژی) و یافتن راه‌هایی بهتر برای مدیریت پسماند شورآبه‌ هستند. درحال‌حاضر، کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن تا حد زیادی محدود به کشورهای متمول‌تر هستند، به‌ویژه کشورهایی با منابع سوخت فسیلی فراوان و دسترسی به آب دریا (گرچه آب‌های لب‌شور داخل سرزمین نیز قابلیت نمک‌زدایی را دارند). علاوه‌بر خاورمیانه و شمال آفریقا، آب‌شیرین‌کن‌ها راه خود را در نقاط کم‌آب آمریکا ازجمله کالیفرنیا و کشورهای دیگری نظیر اسپانیا، استرالیا و چین باز کرده‌اند. نمک‌زدایی هزینه‌های محیط‌زیستی نیز دربر دارد: در انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از مصرف بالای انرژی و در دفع شورآبه‌ باقی‌مانده که علاوه‌بر شوری بسیار به مواد شیمیایی سمی تصفیه نیز آلوده است. با وجود نامحدودبودن عرضه آب دریا، آب نمک‌زدایی‌شده هنوز حدود یک درصد از آب شیرین دنیا را تشکیل می‌دهد. حتی در عربستان سعودی، جایی که منابع نفتی عظیم (و ثروتی که به همراه آورده‌اند) کشور را تبدیل به یک نمونه پیشرو در نمک‌زدایی از آب دریا با تولید یک‌پنجم تولید جهانی کرده‌اند، این واقعیت وجود دارد که فرایند باید مقرون‌به‌صرفه‌تر و پایدارتر شود. در دانشگاه ملک عبدالله، مهندسان همین هدف را دنبال می‌کنند. به گفته «نورالدین غفور»، پژوهشگر مرکز نمک‌زدایی و بازیافت آب در دانشگاه ملک عبدالله: «ما در تلاش برای توسعه‌ فرایندهایی نو برای مصرف انرژی کمتر و حفاظت بیشتر از محیط زیست هستیم». همان‌گونه که از اسم مرکز مشخص است، تصفیه و بازیافت پساب برای کاستن از فشار بر منابع آبی نیز امروزه به‌عنوان یک هدف دنبال می‌شود. به گفته «پل بویجس»، کسی که در مرکز به‌عنوان واسطی میان پژوهشگران و صنعت کار می‌کند: «در هر مکانی که شما نمک‌زدایی را انجام می‌دهید، باید به بازیافت آب نیز بپردازید». بیرون از کارخانه نمک‌زدایی اصلی دانشگاه که در آن از فرایند اُسمُز معکوس استفاده می‌شود، چهار مخزن عظیم پر از ماسه ناخالصی‌های آب دریا را که از طریق مسیر لوله‌کشی به آنان می‌رسد، تصفیه می‌کنند. در داخل کارخانه، صدای پمپ‌ها کَرکننده است، جایی که آب با بیش از 70 فشار اتمسفر به داخل چند صد لوله فولادی که هرکدام مارپیچی از غشاها را دربر دارند رانده می‌شود. منافذ میکروسکوپیک در غشاها به آب اجازه عبور می‌دهند، اما نمک و بسیاری از ناخالصی‌های دیگر را به دام می‌اندازند. آب شیرین از لوله‌های پلاستیکی در انتهای هر لوله‌ فلزی بیرون می‌آید. در سطح جهان، تقریبا تمام کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن از فرایند اسمز معکوس که حدودا نیم‌قرن پیش مطرح شد، استفاده می‌کنند. در طول دهه‌ها، مهندسان فرایند را ازطریق توسعه‌ کارخانه‌های بزرگ‌تر، غشاهای بهتر و روش‌های بازیابی انرژی، بسیار کاراتر کرده و از هزینه‌ها به‌طور چشمگیری کاسته‌اند. به گفته آقای «بوجیس»: «معرفی غشاها در فرایند نمک‌زدایی بسیار نوآورانه بود. با وجود این از دهه‌ 1970 تا به امروز طول کشیده است تا به ظرفیت حداکثر روزانه یک میلیون مترمکعب در روز برسیم، یا به عبارتی 250 میلیون گالن در بزرگ‌ترین کارخانه‌ها. این رقمی شگرف است، اما هر قدمی برای افزایش 10 برابری تقریبا 10 تا 20 سال زمان می‌برد». علاوه‌براین، در اینکه کارایی کارخانه‌ها چقدر می‌تواند افزایش پیدا کند محدودیت‌هایی ترمودینامیکی نیز وجود دارند. گرچه کارخانه‌ها مقدار زیادی الکتریسیته مصرف می‌کنند (غالبا برای پمپ‌ها)، انرژی مورد نیاز می‌تواند از هر منبعی (شامل خورشیدی، باد یا انواع دیگر تجدیدپذیر) تأمین شود. دولت عربستان به‌عنوان بخشی از برنامه خود برای کاستن از اتکا بر نفت و تنوع‌بخشیدن به اقتصاد تا سال 2030، خود را به گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر ملزم کرده است. تلاش‌ها برای ترکیب انرژی تجدیدپذیر و نمک‌زدایی هنوز در مراحل اولیه خود قرار دارند. یک مسئله طبیعت تناوبی بیشتر انواع انرژی تجدیدپذیر است، در شب یا هنگامی که باد ملایم است یک کارخانه نمک‌زدایی همچنان به منابع سنتی سوخت نیاز خواهد داشت. «توماس آلتمن»، معاونت ریاست شرکت ای‌سی دبلیو ای پاور که به توسعه، مالکیت و راه‌اندازی کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن‌ها در سطح جهان می‌پردازد اعتقاد دارد کارخانه‌هایی که 24 ساعت در روز بر انرژی‌های تجدیدپذیر متکی باشند، همچنان دور از دسترس‌اند. با وجود این بسیاری از کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن در عربستان سعودی و کشورهای دیگر هنوز از تکنولوژی‌های قدیمی‌تر حرارتی بهره می‌گیرند که تماما به سوخت‌های فسیلی متکی‌اند. به زبان ساده، در این کارخانه‌ها آب دریا جوشانده شده و بخار حاصله به‌عنوان آب شیرین متراکم می‌شود. کارخانه‌های حرارتی معمولا در همجواری نیروگاه‌های سوخت فسیلی قرار می‌گیرند و از گرمای اضافی ناشی از تولید الکتریسیته برای تبخیر آب دریا بهره می‌گیرند. آنها معمولا مقادیر زیادی انرژی مصرف می‌کنند -در سال 2009، وزیر آب و برق عربستان سعودی برآورد کرد که یک‌چهارم از تمامی گاز و نفت تولیدشده در کشور برای تولید الکتریسیته و آب شیرین استفاده شده است. گالن به گالن، کارخانه‌های حرارتی اکنون در مقایسه با کارخانه‌هایی که از غشاها بهره می‌گیرند بسیار گران‌تر از کار درمی‌آیند؛ اما ازآنجاکه از عمر بعضی از کارخانه‌ها حداقل ربع قرن باقی است، پژوهشگران در دانشگاه ملک عبدالله در حال کار روی راه‌هایی برای افزایش کارایی آنها هستند. یک کارخانه پایلوت کوچک در یکی از ساختمان‌های پژوهشی از انرژی خورشیدی برای گرمایش مستقیم آب استفاده می‌کند. در این پروژه که زیر نظر «محمد وکیل شهزاد»، دانشمند و پژوهشگر، اجرا می‌شود، با بسط محدوده دمای عملیاتی در مقایسه با طراحی متداول حرارتی آب شیرین بیشتری به دست می‌آید. دکتر «شهزاد» و دیگران در حال طراحی نسخه‌ای در مقیاس بزرگ از این سیستم برای یک کارخانه آب‌شیرین‌کن موجود در جوار دریای سرخ هستند. «ما در نقطه‌ای قرار داریم که باید برای عرضه‌های آتی، در جست‌وجوی راهکارهایی خلاقانه جهت دست‌یافتن به تولید پایدار آب باشیم». فارغ از روش استفاده‌شده، تمامی کارخانه‌ها پسماند شورآبه با غلظت بالا تولید می‌کنند. دکتر «قادر» از دانشگاه ملل متحد سرپرست پژوهشی بود که نشان می‌دهد حجم شورآبه فراتر از تخمین‌های صنعت بوده است، به‌طور میانگین یک گالن و نیم برای هر گالن آب شیرین تولید شده. معمول‌ترین شیوه در‌حال‌حاضر پمپاژ و بازگرداندن شورآبه به داخل دریاست؛ اما این آب بسیار شور می‌تواند به علف‌های دریایی و لاروهای ماهی آسیب برساند و می‌تواند سبب تشکیل لایه‌هایی فاقد اکسیژن در آب شود که ممکن است باعث آسیب یا نابودی دیگر جانوران دریایی شود. استدلال صنعت این است که با جانمایی صحیح لوله‌های خروجی و تجهیز آنان به پخش‌کننده‌ها و ابزار دیگر برای رقیق‌کردن فوری شورآبه، بیشتر مشکلات قابل اجتناب هستند. رویکرد دیگر این است که تلاش شود به جای دورانداخته‌شدن از شورآبه استفاده شود. «ما معتقدیم که شورآبه تنها برای دفع نیست». این نظر «نیکلای ووچکوف» است، مشاور فنی شرکت تبدیل آب شور، شرکتی دولتی که بزرگ‌ترین تولیدکننده آب شور در دنیاست و سه‌چهارم از تولید عربستان سعودی را بر عهده دارد. «این کاری است که ما امروز با آن می‌کنیم. اما شورآبه در حقیقت منبع ارزشمندی از مواد معدنی است». در مرکز تحقیقاتی شرکت در ساحل خلیج فارس، دانشمندان در حال مطالعه‌ راه‌هایی برای استخراج این مواد معدنی هستند. اهداف مشخص کلسیم و منیزیوم هستند که به‌صورت طبیعی در آب دریا وجود دارند و طی فرایند نمک‌زدایی در شورآبه باقی می‌مانند. بااین‌حال به دلایل سلامت و برای کاستن خوردگی لوله‌های پخش، این مواد معدنی باید به آب نمک‌زدایی‌شده بازگردانده شوند. روش کنونی برای انجام این کار خریدن آنها از جایی دیگر است؛ اما چرا به جای آن کلسیم و منیزیم از شورآبه استخراج نشود؟ به نقل از آقای ووچکوف: «به‌دست‌آوردن مواد شیمیایی مورد نیاز برای معدنی‌سازی مجدد آب از خود آب. این هدف ماست».
* کارشناس‌ ارشد انرژی و معماری
NewYorkTimes, 22Oct. 2019

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.