|

به مناسبت تجدیدچاپ «چنان ناکام که خالی از آرزو» اثر پتر هاندکه

مرگ و ضرورت نوشتن

شرق: «چنان ناکام که خالی از آرزو» یکی از مهم‌ترین داستان‌های پتر هاندکه است که چند ماه پیش با ترجمه ناصر غیاثی در نشر نو منتشر شد و اخیرا چاپ دوم آن در همین نشر به چاپ رسیده است. هاندکه هفت هفته پس از مرگ مادرش نوشتن این داستان را آغاز کرد. او در این داستان روایتی از سرگذشت مادرش و زمانه‌ای که او در آن زندگی کرده بود به دست داده و از این نظر این داستان را می‌توان گونه‌ای زندگی‌نامه دانست که هاندکه در فقدان مادرش نوشته است. این اثر هاندکه نثری کم‌وبیش شاعرانه دارد که با درونمایه اثر مرتبط است.
راوی داستان «چنان ناکام که خالی از آرزو»ی پتر هاندکه، هفت هفته‌ای می‌شود که مادرش را از دست داده و اینک بیش از همیشه نیاز به نوشتن برایش به ضرورتی غیرقابل جایگزین تبدیل شده است. مادر او نه با مرگ طبیعی که بر اثر خودکشی مرده است. یکشنبه‌روزی در یکی از ستون‌های روزنامه‌ای آمده: «شب جمعه زن خانه‌دار پنجاه‌و‌یک‌ساله‌ای اهل آ (محله گ) با خوردن بیش‌از‌حد قرص‌های خواب‌آور دست به خودکشی زده است». راوی می‌گوید باید هرچه زودتر «دست‌به‌کار شوم»؛ دست‌به‌کار نوشتن پیش از آنکه نیاز به نوشتن از مادرش «که به هنگام خاکسپاری بسیار شدید بود، دیگر بار به آن زبان بندآمدن یکنواختی ختم شود که واکنش من به خبر خودکشی بود. آری، دست‌به‌کارشدن: چراکه از سوی دیگر نیاز به نوشتن چیزی درباره مادرم، هرقدر هم که گهگاه ناگاه فرامی‌رسد، آن‌قدر مبهم است که به جان خریدن سختی کار ضروری‌ست تا به‌سادگی، چنان‌که هم‌اکنون مقتضای حال من است، همان حروف همیشگی را با ماشین تحریر بر کاغذ نکوبم». او می‌گوید که این «حرکت درمانی» به تنهایی به کارش نمی‌آید، بلکه فقط منفعل‌تر و لاقیدترش می‌کند. خودکشی مادر راوی، او را تندخوتر از همیشه و نیز آشفته‌اش کرده است. او به خودکشی که فکر می‌کند بی‌حس می‌شود و به‌رغم همه اینها، پس از پشت‌سرگذاشتن لحظات بحران، دلش برای این لحظات تنگ می‌شود؛ «چون بعدش دیگر آن یکنواختی ناپدید و ذهنم به تمامی روشن می‌شود. هول و هراس حالم را دیگر بار خوب می‌کند: بالاخره بی‌حوصلگی رخت برمی‌بندد، بدن هیچ مقاومتی بروز نمی‌دهد، فاصله‌های توان‌فرسا از میان برمی‌خیزد و زمان بی هیچ دردی سپری می‌گردد».
ناصر غیاثی به پیوست این داستان، یکی از مصاحبه‌هایی را که درباره این اثر با هاندکه انجام شده ترجمه کرده است. هاندکه در این مصاحبه اشاره می‌کند که در روایت این اثر نمی‌توانسته چیزی از خودش دربیاورد و می‌گوید همیشه عادت داشته که بیشتر پیش‌روایت کند تا پس‌روایت اما در اینجا پس‌روایت از امری دهشتناک و غمبار یعنی مرگ مادرش مجاز نبوده است. او در پاسخ به این پرسش که آیا نوشتن این داستان کمکی به بحران مرگ مادرش بوده یا نه می‌گوید نمی‌خواسته به خودش کمک کند: «فقط می‌خواستم داستان را، تا جایی که دو ماه پس از مرگ مادرم حضور ذهن دارم، روایت کنم. نوشتن این کتاب تأثیری در کمک‌کردن به من نداشت. پس از نوشتن یک لحظه هم احساس آرامش به من دست نداد. با تمام این احوال شاید هم با خودم فکر کردم: حالا دیگر نوشته شده. دست‌کم خود عمل نوشتن اتفاق افتاده. حالا که داستان روایت شده، دیگر نمی‌شود آن را از بین برد». راوی داستان در جایی از کتاب می‌گوید که «مایلم این مرگ خودخواسته را دقیقا همچون مصاحبه‌گری بیگانه، گیرم به شیوه‌ای دیگر، تبدیل به یک سوژه کنم». مادر این داستان، نه شخصیتی خیالی بلکه دقیقا برگرفته از مادر واقعی نویسنده است. ناصر غیاثی در گفت‌وگویی با روزنامه «شرق» که پس از انتشار کتاب منتشر شده بود، درباره واقعی‌بودن شخصیت مادر در این داستان گفته بود: «بی‏‌تردید تخیل به معنی آفریدن چیزی که از پیش وجود نداشته، در این کتاب جایی ندارد. خودش هم تلویحا این را جایی در کتاب می‏‌گوید، آنجا که کوتاه به بحث درباره تخیل در داستان و گزارش می‏‌پردازد. خیر، مادر این داستان شخصیتی نیست که پیش از این وجود نداشته و هاندکه با توسل به تخیل ساخته بوده باشد یا بر گرته سرنوشت و سرشت مادرش یک شخصیت داستانی آفریده بوده باشد. به نظر من هاندکه در چنان ناکام... زندگی‏نامه‏‌گونه‌‏ای از مادرش نوشته است در سوگ او».
پیش از انتشار ترجمه غیاثی از این اثر هاندکه دو ترجمه دیگر از آن به فارسی منتشر شده بود که البته عناوین متفاوتی داشتند. غیاثی در همان گفت‌وگو با «شرق» درباره ترجمه مجدد این کتاب و به‌طورویژه ترجمه مجدد گفته بود: «ترجمه تازه از یک اثر به این معنی ا‏ست که مترجم با ترجمه مجددش دارد می‏‌گوید کاستی‏‌های ترجمه یا ترجمه‏‌های پیشین کم نبوده‏اند و حالا من با ترجمه‌‏ام روایت دقیق‌‏تر یا بهتر یا زیباتری ارائه می‌‏دهم... می‏‌دانیم که زبان مدام در حال تحول است، زنده و پویا است. بنابراین اگر اثری پنجاه سال پیش ترجمه شده، ترجمه مجدد آن بی‏‌تردید اتفاق خوشایندی ا‏ست، چراکه اثر این‏‌بار به زبان امروز فارسی ترجمه می‏‌شود. این را هم باید به‌ویژه در نظر داشته باشیم که اغلب ترجمه‏‌های تا قبل از مثلا چهل سال پیش از زبان واسطه -عمدتا فرانسه و بعد انگلیسی- به فارسی درآمده‌‏اند؛ دم‏‌دست‏‌ترین مثالش آثار کافکا است یا هسه. اگر امروز مترجم روسی‏دان کاربلدی مثلا یک‌بار دیگر چخوف را این‌بار از زبان روسی به فارسی ترجمه کند، بی‏‌شک آن را حلاوتی دیگر خواهد بود».
پتر هاندکه در سال 2019 برنده نوبل ادبی شد و همین اتفاق بار دیگر باعث موضع‌گیری علیه‌ او شد. هاندکه به دلیل برخی مواضع سیاسی‌اش با انتقادهای زیادی روبه‌رو بوده و اهدای نوبل به او این انتقادها را بار دیگر مطرح کرد. البه هاندکه به‌جز مواضع نامتعارف سیاسی‌اش درباره موضوعات ادبی و برخی نویسندگان معتبر ادبیات آلمانی‌زبان نیز نظرات متفاوتی داشته است و همه این‌ها او را به نویسنده‌ای جنجالی تبدیل کرده است. در توضیحات پشت جلد کتاب نیز به این موضوع اشاره شده و آمده: «پتر هاندکه نویسنده‌ای است با مواضعی نامتعارف که سخنان و رفتارهایش همیشه بحث‌برانگیز بوده و همین سخنان و رفتارها بررسی آثار او را به داوری درباره شخصیت و کنش‌هایش پیوند زده است. او برعکس نویسندگانی که سال‌ها پس از تجربه فقدان درباره آن می‌نویسند، نوشتن این رمان را هفت هفته پس از فقدان مادرش آغاز کرد... پیش از آنکه زبانش بند بیاید و دیگر نتواند از او بنویسد. چنان ناکام که خالی از آرزو نه قضاوتی ست، نه یادبودی برای مادری، نه تصویری به کمال که نویسنده و خواننده، بتوانند پس از به پایان رساندنش نفس راحتی بکشند، بلکه وصف زخمی ست باز و هولناک. هاندکه خواستار برچیدن جایزه نوبل شده بود اما طرفه آنکه بعدها جایزه نوبل به او تعلق گرفت. کسانی هاندکه را امتداد کافکا و روبرت موزیل دانسته‌اند و کسانی نیز او را با هاینریش بل مقایسه کرده‌اند. به هر تعبیر، این رمان را یکی از مهم‌ترین آثاری دانسته‌اند که در زمانه ما به زبان آلمانی نوشته شده است».
در بخشی از داستان هاندکه می‌خوانیم: «واژه فقر واژه‌ای بود زیبا، واژه‌ای بود به نحوی از انحا فاخر. این واژه فورا باعث ایجاد تصوراتی می‌شد همچون تصوراتی که کتاب‌های قدیمی مدرسه ایجاد می‌کردند: فقیر اما تمیز. تمیزی، فقرا را با هنجارهای اجتماعی متناسب می‌کرد. پیشرفت اجتماعی عبارت بود از تربیت‌کردن در جهت پاکی؛ اگر تنگدستان تمیز شده بودند، پس فقر نشانه فخر بود؛ بنابراین از نظر خود افراد مربوطه تنگدستی فقط کثیفی افراد ضداجتماع بود در سرزمینی دیگر. پنجره هر خانه کارت ویزیت ساکنین آن است. به‌این‌ترتیب، بی‌چیزها بودجه مترقی تصویب‌شده برای بازسازی را با سرسپردگی خرج پاکی مسکن خودشان می‌کردند. آنها در تنگدستی با تصاویر اشمئزازآور اما اتفاقا به همین خاطر ملموس قابل تجربه، مخل تصورات عموم می‌شدند و حالا زندگی‌شان، در مقام قشر فقیر بازسازی‌شده تمیز شده، آن‌چنان انتزاعی‌تر از هر تصوری شد که می‌شد از یادشان برد. از تنگدستی توصیفات ذهنی وجود داشت و از فقر تنها تصورات نمادین».
شرق: «چنان ناکام که خالی از آرزو» یکی از مهم‌ترین داستان‌های پتر هاندکه است که چند ماه پیش با ترجمه ناصر غیاثی در نشر نو منتشر شد و اخیرا چاپ دوم آن در همین نشر به چاپ رسیده است. هاندکه هفت هفته پس از مرگ مادرش نوشتن این داستان را آغاز کرد. او در این داستان روایتی از سرگذشت مادرش و زمانه‌ای که او در آن زندگی کرده بود به دست داده و از این نظر این داستان را می‌توان گونه‌ای زندگی‌نامه دانست که هاندکه در فقدان مادرش نوشته است. این اثر هاندکه نثری کم‌وبیش شاعرانه دارد که با درونمایه اثر مرتبط است.
راوی داستان «چنان ناکام که خالی از آرزو»ی پتر هاندکه، هفت هفته‌ای می‌شود که مادرش را از دست داده و اینک بیش از همیشه نیاز به نوشتن برایش به ضرورتی غیرقابل جایگزین تبدیل شده است. مادر او نه با مرگ طبیعی که بر اثر خودکشی مرده است. یکشنبه‌روزی در یکی از ستون‌های روزنامه‌ای آمده: «شب جمعه زن خانه‌دار پنجاه‌و‌یک‌ساله‌ای اهل آ (محله گ) با خوردن بیش‌از‌حد قرص‌های خواب‌آور دست به خودکشی زده است». راوی می‌گوید باید هرچه زودتر «دست‌به‌کار شوم»؛ دست‌به‌کار نوشتن پیش از آنکه نیاز به نوشتن از مادرش «که به هنگام خاکسپاری بسیار شدید بود، دیگر بار به آن زبان بندآمدن یکنواختی ختم شود که واکنش من به خبر خودکشی بود. آری، دست‌به‌کارشدن: چراکه از سوی دیگر نیاز به نوشتن چیزی درباره مادرم، هرقدر هم که گهگاه ناگاه فرامی‌رسد، آن‌قدر مبهم است که به جان خریدن سختی کار ضروری‌ست تا به‌سادگی، چنان‌که هم‌اکنون مقتضای حال من است، همان حروف همیشگی را با ماشین تحریر بر کاغذ نکوبم». او می‌گوید که این «حرکت درمانی» به تنهایی به کارش نمی‌آید، بلکه فقط منفعل‌تر و لاقیدترش می‌کند. خودکشی مادر راوی، او را تندخوتر از همیشه و نیز آشفته‌اش کرده است. او به خودکشی که فکر می‌کند بی‌حس می‌شود و به‌رغم همه اینها، پس از پشت‌سرگذاشتن لحظات بحران، دلش برای این لحظات تنگ می‌شود؛ «چون بعدش دیگر آن یکنواختی ناپدید و ذهنم به تمامی روشن می‌شود. هول و هراس حالم را دیگر بار خوب می‌کند: بالاخره بی‌حوصلگی رخت برمی‌بندد، بدن هیچ مقاومتی بروز نمی‌دهد، فاصله‌های توان‌فرسا از میان برمی‌خیزد و زمان بی هیچ دردی سپری می‌گردد».
ناصر غیاثی به پیوست این داستان، یکی از مصاحبه‌هایی را که درباره این اثر با هاندکه انجام شده ترجمه کرده است. هاندکه در این مصاحبه اشاره می‌کند که در روایت این اثر نمی‌توانسته چیزی از خودش دربیاورد و می‌گوید همیشه عادت داشته که بیشتر پیش‌روایت کند تا پس‌روایت اما در اینجا پس‌روایت از امری دهشتناک و غمبار یعنی مرگ مادرش مجاز نبوده است. او در پاسخ به این پرسش که آیا نوشتن این داستان کمکی به بحران مرگ مادرش بوده یا نه می‌گوید نمی‌خواسته به خودش کمک کند: «فقط می‌خواستم داستان را، تا جایی که دو ماه پس از مرگ مادرم حضور ذهن دارم، روایت کنم. نوشتن این کتاب تأثیری در کمک‌کردن به من نداشت. پس از نوشتن یک لحظه هم احساس آرامش به من دست نداد. با تمام این احوال شاید هم با خودم فکر کردم: حالا دیگر نوشته شده. دست‌کم خود عمل نوشتن اتفاق افتاده. حالا که داستان روایت شده، دیگر نمی‌شود آن را از بین برد». راوی داستان در جایی از کتاب می‌گوید که «مایلم این مرگ خودخواسته را دقیقا همچون مصاحبه‌گری بیگانه، گیرم به شیوه‌ای دیگر، تبدیل به یک سوژه کنم». مادر این داستان، نه شخصیتی خیالی بلکه دقیقا برگرفته از مادر واقعی نویسنده است. ناصر غیاثی در گفت‌وگویی با روزنامه «شرق» که پس از انتشار کتاب منتشر شده بود، درباره واقعی‌بودن شخصیت مادر در این داستان گفته بود: «بی‏‌تردید تخیل به معنی آفریدن چیزی که از پیش وجود نداشته، در این کتاب جایی ندارد. خودش هم تلویحا این را جایی در کتاب می‏‌گوید، آنجا که کوتاه به بحث درباره تخیل در داستان و گزارش می‏‌پردازد. خیر، مادر این داستان شخصیتی نیست که پیش از این وجود نداشته و هاندکه با توسل به تخیل ساخته بوده باشد یا بر گرته سرنوشت و سرشت مادرش یک شخصیت داستانی آفریده بوده باشد. به نظر من هاندکه در چنان ناکام... زندگی‏نامه‏‌گونه‌‏ای از مادرش نوشته است در سوگ او».
پیش از انتشار ترجمه غیاثی از این اثر هاندکه دو ترجمه دیگر از آن به فارسی منتشر شده بود که البته عناوین متفاوتی داشتند. غیاثی در همان گفت‌وگو با «شرق» درباره ترجمه مجدد این کتاب و به‌طورویژه ترجمه مجدد گفته بود: «ترجمه تازه از یک اثر به این معنی ا‏ست که مترجم با ترجمه مجددش دارد می‏‌گوید کاستی‏‌های ترجمه یا ترجمه‏‌های پیشین کم نبوده‏اند و حالا من با ترجمه‌‏ام روایت دقیق‌‏تر یا بهتر یا زیباتری ارائه می‌‏دهم... می‏‌دانیم که زبان مدام در حال تحول است، زنده و پویا است. بنابراین اگر اثری پنجاه سال پیش ترجمه شده، ترجمه مجدد آن بی‏‌تردید اتفاق خوشایندی ا‏ست، چراکه اثر این‏‌بار به زبان امروز فارسی ترجمه می‏‌شود. این را هم باید به‌ویژه در نظر داشته باشیم که اغلب ترجمه‏‌های تا قبل از مثلا چهل سال پیش از زبان واسطه -عمدتا فرانسه و بعد انگلیسی- به فارسی درآمده‌‏اند؛ دم‏‌دست‏‌ترین مثالش آثار کافکا است یا هسه. اگر امروز مترجم روسی‏دان کاربلدی مثلا یک‌بار دیگر چخوف را این‌بار از زبان روسی به فارسی ترجمه کند، بی‏‌شک آن را حلاوتی دیگر خواهد بود».
پتر هاندکه در سال 2019 برنده نوبل ادبی شد و همین اتفاق بار دیگر باعث موضع‌گیری علیه‌ او شد. هاندکه به دلیل برخی مواضع سیاسی‌اش با انتقادهای زیادی روبه‌رو بوده و اهدای نوبل به او این انتقادها را بار دیگر مطرح کرد. البه هاندکه به‌جز مواضع نامتعارف سیاسی‌اش درباره موضوعات ادبی و برخی نویسندگان معتبر ادبیات آلمانی‌زبان نیز نظرات متفاوتی داشته است و همه این‌ها او را به نویسنده‌ای جنجالی تبدیل کرده است. در توضیحات پشت جلد کتاب نیز به این موضوع اشاره شده و آمده: «پتر هاندکه نویسنده‌ای است با مواضعی نامتعارف که سخنان و رفتارهایش همیشه بحث‌برانگیز بوده و همین سخنان و رفتارها بررسی آثار او را به داوری درباره شخصیت و کنش‌هایش پیوند زده است. او برعکس نویسندگانی که سال‌ها پس از تجربه فقدان درباره آن می‌نویسند، نوشتن این رمان را هفت هفته پس از فقدان مادرش آغاز کرد... پیش از آنکه زبانش بند بیاید و دیگر نتواند از او بنویسد. چنان ناکام که خالی از آرزو نه قضاوتی ست، نه یادبودی برای مادری، نه تصویری به کمال که نویسنده و خواننده، بتوانند پس از به پایان رساندنش نفس راحتی بکشند، بلکه وصف زخمی ست باز و هولناک. هاندکه خواستار برچیدن جایزه نوبل شده بود اما طرفه آنکه بعدها جایزه نوبل به او تعلق گرفت. کسانی هاندکه را امتداد کافکا و روبرت موزیل دانسته‌اند و کسانی نیز او را با هاینریش بل مقایسه کرده‌اند. به هر تعبیر، این رمان را یکی از مهم‌ترین آثاری دانسته‌اند که در زمانه ما به زبان آلمانی نوشته شده است».
در بخشی از داستان هاندکه می‌خوانیم: «واژه فقر واژه‌ای بود زیبا، واژه‌ای بود به نحوی از انحا فاخر. این واژه فورا باعث ایجاد تصوراتی می‌شد همچون تصوراتی که کتاب‌های قدیمی مدرسه ایجاد می‌کردند: فقیر اما تمیز. تمیزی، فقرا را با هنجارهای اجتماعی متناسب می‌کرد. پیشرفت اجتماعی عبارت بود از تربیت‌کردن در جهت پاکی؛ اگر تنگدستان تمیز شده بودند، پس فقر نشانه فخر بود؛ بنابراین از نظر خود افراد مربوطه تنگدستی فقط کثیفی افراد ضداجتماع بود در سرزمینی دیگر. پنجره هر خانه کارت ویزیت ساکنین آن است. به‌این‌ترتیب، بی‌چیزها بودجه مترقی تصویب‌شده برای بازسازی را با سرسپردگی خرج پاکی مسکن خودشان می‌کردند. آنها در تنگدستی با تصاویر اشمئزازآور اما اتفاقا به همین خاطر ملموس قابل تجربه، مخل تصورات عموم می‌شدند و حالا زندگی‌شان، در مقام قشر فقیر بازسازی‌شده تمیز شده، آن‌چنان انتزاعی‌تر از هر تصوری شد که می‌شد از یادشان برد. از تنگدستی توصیفات ذهنی وجود داشت و از فقر تنها تصورات نمادین».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.