|

جامعه از نفس افتاده

الهام فخاری

نابرابری‌های اجتماعی و آسیب‌های برآمده از آن همواره یکی از برجسته‌ترین چالش‌های اداره‌کردن شهرها بوده است. اقتصاد و جامعه‌شناسی شهرهای بزرگ به‌ویژه کلان‌شهرها و پایتخت‌های پرجمعیت به پیچیده‌تر‌شدن برخی آسیب‌ها و ژرف‌تر‌شدن برخی شکاف‌ها انجامیده است. هرچه وضعیت کلان اقتصاد ملی پرمسئله‌تر باشد، فراگیری این آسیب‌ها بیشتر می‌شود و نمودهای این آسیب‌ها همه‌ جا روزمره دیده می‌شوند. چالش ژرف‌تر‌شدن‌ شکاف اقتصادی-اجتماعی در کشور ما و به‌ویژه در تهران هم مسئله‌ای نگران‌کننده است. با این‌همه بیشتر آسیب‌های اجتماعی یک‌شبه و ناگهانی پدید نیامده‌اند. ریشه بسیاری از این آسیب‌ها و چالش‌ها شکاف ژرفی است که میان برخورداران از سرمایه‌ها و فرصت‌ها با نابرخورداران و محرومان و بی‌حساب‌و‌کتاب بودن چرایی بالانشینی برخی و به خاک سیاه ماندن دیگران پدید آمده است. آنچه مهم است، این است که پدیده‌ای را که ناگهانی و تکانشی رخ نداده و ریشه در مسئله‌های کهنه و فراتر دارد، نمی‌توان با دستورهای فوری، آنی و طرح‌های ضربتی موضعی و موضوعی از میان برداشت. آنکه می‌خواهد با شکاف برخوردار-نابرخوردار، فاصله میان جنوب و شمال، حاشیه‌نشینی و آسیب‌های اجتماعی مبارزه کند، نخست باید ریشه‌ها و خاستگاه‌های این وضعیت را درست بشناسد و بتواند بر شاخص‌های اقتصاد ملی و روابط بین‌المللی اثر بگذارد. فقر فراگیر، کاهش توان اقتصادی مردم، نامتناسب‌بودن درآمدها با هزینه‌ها، رشد نجومی قیمت مسکن، بی‌کاری و نابرابری در دسترسی به فرصت‌ها و سرمایه‌ها و بی‌معناشدن شایستگی‌ها در روند رشد کار و پیشه در فضایی پرتنش، برخی از این پدیدآورنده‌ها هستند. مهاجرت مردم رفتاری از سر سرخوشی و بی‌دلیل نیست. مهاجر پیش از آنکه چیزی به‌ دست بیاورد، شبکه خویشاوندی، پشتیبانی‌های اجتماعی و خاطرات زیسته‌ هویتی خود را بر جای می‌گذارد و ناگزیر جابه‌جا می‌شود. نابرابری میان استان‌ها، ابرچالش‌های محیط‌زیستی، رکود کسب‌وکارهای محلی و بومی و رکود صنعت گردشگری به روند مهاجرت به سوی پایتخت دامن زده است. ناکاری‌ها و کارهای غیررسمی در ابرشهر نزدیک به 10 میلیون نفری برخی را بر آن می‌دارد که جابه‌جا شوند؛ گرچه پس از جابه‌جایی با چالش‌هایی پیچیده‌تر روبه‌رو خواهند شد.

گسست نظام‌های اجتماعی محله‌ای و کاستی در تأمین اجتماعی فراگیر هم برای شهروندان جایی مانند تهران شرایط زندگی را دشوارتر می‌کند. افزایش بی‌محابای هزینه مسکن و ناتوانی در فراهم‌سازی هزینه‌ها بسیاری را وادار به مهاجرت به شهرهای دیگر در استان تهران کرده که خود به افزایش ناگهانی نرخ مسکن در همه شهرستان‌های این استان و پیچیده‌تر‌شدن وضعیت سکونت مردم کم‌برخوردار منجر شده است.
ولی در این رفت‌وآمدها و تنش‌های کلان بخشی از جامعه از نفس افتاده و دیگر توان اداره‌کردن زندگی خود را ندارد و کم‌کم خیابان‌خواب و یکی از ده‌ها هزار آسیب‌دیده‌ اجتماعی می‌شود.
آنچه نگران‌کننده است، این است که در چنین شرایطی که کشور درگیر چالش‌های کلان با جامعه جهانی، منطقه و دچار ابرچالش‌های گوناگون ملی است، پیش از توجه به مرکزهای فعال کنونی و بایستی تأمین بودجه این مرکزها، سخن از برخوردهای ضربتی، رویکردهای قرارگاهی و طرح‌های مقطعی به گوش می‌رسد. مسئله آسیب‌های اجتماعی در پایتخت‌های بزرگ جهان که ناگهان پدید نیامده‌اند، با وضعیت کلی اقتصاد ملی و توان اقتصادی-اجتماعی مردم گره خورده است. آنچه در چنین شرایطی می‌تواند راه‌گشا باشد و بخشی از مسئله را حل کند، بازخوانی وظیفه قانونی روشن هر دستگاه و انجام بایسته‌های هر بخش به شیوه‌ای بهینه است. مدیریت شهری متصدی اقتصاد ملی یا سازوکارهای کار و تأمین اجتماعی نیست و نمی‌تواند با همه گونه‌های آسیب‌های اجتماعی پنجه دراندازد.
سیاست‌های شهری شوراها و کارکردهای اجرائی شهرداری‌ها می‌تواند در کاهش شکاف دسترسی به خدمات و زیرساخت‌های همگانی اثربخش باشد. از‌این‌رو گسترش مترو و خدمات اتوبوس همگانی و ترابری یا خدمات نگهداشت شهر از کارویژه‌های مدیریت شهری و در راستای برابری همگانی در دسترسی به خدمات هستند. از سویی سیاست‌های شهرسازی و شهرداری می‌تواند بر وضعیت هزینه مسکن اجاره‌ای اثر بگذارد؛ کاری که شهرداری‌ها تاکنون به آن نپرداخته‌اند. زمینه دیگری از اثربخشی مدیریت شهری در خدمات اجتماعی و نگهداشت اجتماعی برای رفاه شهروندان است. یکی از وظایف پایه شهرداری‌ها رسیدگی و تأمین خدمات پایه برای درراه‌ماندگان، بی‌خانمان‌ها، خیابان‌خواب‌ها و آسیب‌دیدگان است. برپاکردن گرمخانه‌ (مددسرا)ها برای مردان و زنان و هم کسانی که همراه با فرزندان خود بی‌خانمان‌ شده‌اند و ایجاد فرایندی پایش‌پذیر و روشن از مددکاری به این افراد یکی از اصلی‌ترین کارهای مدیریت شهری بر پایه قوانین بالادستی است. شهرداری مسئولیت مستقیمی در فرایند ترک اعتیاد شهروندان یا مبارزه با بزه‌کاری‌های گوناگون ندارد و این موارد وظیفه دستگاه‌های مشخص دیگری است.
آنچه در این روزها که با کاهش دما و بارش‌ها روبه‌رو شده‌ایم، هشداردهنده است، پراکندگی شمار زیادی از خیابان‌خواب‌ها در جای‌جای شهر از یک سو و از سوی دیگر نشست‌های قرارگاهی مدیران شهری در موضوع‌های فراتر از اختیارها و تکلیف‌های شهرداری است. شهرداری بیش و پیش از ورود به کار رئیس‌جمهور، دولت و دستگاه‌های دیگر بهتر است در گام نخست به ایفای نقش سازنده خود در وظیفه‌های قانونی در زمینه رفاه و خدمات اجتماعی بسنده کند و پس از آن با دست پر برای همکاری در پیشبرد تکلیف دستگاه‌های دیگر داوطلب شود.

نابرابری‌های اجتماعی و آسیب‌های برآمده از آن همواره یکی از برجسته‌ترین چالش‌های اداره‌کردن شهرها بوده است. اقتصاد و جامعه‌شناسی شهرهای بزرگ به‌ویژه کلان‌شهرها و پایتخت‌های پرجمعیت به پیچیده‌تر‌شدن برخی آسیب‌ها و ژرف‌تر‌شدن برخی شکاف‌ها انجامیده است. هرچه وضعیت کلان اقتصاد ملی پرمسئله‌تر باشد، فراگیری این آسیب‌ها بیشتر می‌شود و نمودهای این آسیب‌ها همه‌ جا روزمره دیده می‌شوند. چالش ژرف‌تر‌شدن‌ شکاف اقتصادی-اجتماعی در کشور ما و به‌ویژه در تهران هم مسئله‌ای نگران‌کننده است. با این‌همه بیشتر آسیب‌های اجتماعی یک‌شبه و ناگهانی پدید نیامده‌اند. ریشه بسیاری از این آسیب‌ها و چالش‌ها شکاف ژرفی است که میان برخورداران از سرمایه‌ها و فرصت‌ها با نابرخورداران و محرومان و بی‌حساب‌و‌کتاب بودن چرایی بالانشینی برخی و به خاک سیاه ماندن دیگران پدید آمده است. آنچه مهم است، این است که پدیده‌ای را که ناگهانی و تکانشی رخ نداده و ریشه در مسئله‌های کهنه و فراتر دارد، نمی‌توان با دستورهای فوری، آنی و طرح‌های ضربتی موضعی و موضوعی از میان برداشت. آنکه می‌خواهد با شکاف برخوردار-نابرخوردار، فاصله میان جنوب و شمال، حاشیه‌نشینی و آسیب‌های اجتماعی مبارزه کند، نخست باید ریشه‌ها و خاستگاه‌های این وضعیت را درست بشناسد و بتواند بر شاخص‌های اقتصاد ملی و روابط بین‌المللی اثر بگذارد. فقر فراگیر، کاهش توان اقتصادی مردم، نامتناسب‌بودن درآمدها با هزینه‌ها، رشد نجومی قیمت مسکن، بی‌کاری و نابرابری در دسترسی به فرصت‌ها و سرمایه‌ها و بی‌معناشدن شایستگی‌ها در روند رشد کار و پیشه در فضایی پرتنش، برخی از این پدیدآورنده‌ها هستند. مهاجرت مردم رفتاری از سر سرخوشی و بی‌دلیل نیست. مهاجر پیش از آنکه چیزی به‌ دست بیاورد، شبکه خویشاوندی، پشتیبانی‌های اجتماعی و خاطرات زیسته‌ هویتی خود را بر جای می‌گذارد و ناگزیر جابه‌جا می‌شود. نابرابری میان استان‌ها، ابرچالش‌های محیط‌زیستی، رکود کسب‌وکارهای محلی و بومی و رکود صنعت گردشگری به روند مهاجرت به سوی پایتخت دامن زده است. ناکاری‌ها و کارهای غیررسمی در ابرشهر نزدیک به 10 میلیون نفری برخی را بر آن می‌دارد که جابه‌جا شوند؛ گرچه پس از جابه‌جایی با چالش‌هایی پیچیده‌تر روبه‌رو خواهند شد.

گسست نظام‌های اجتماعی محله‌ای و کاستی در تأمین اجتماعی فراگیر هم برای شهروندان جایی مانند تهران شرایط زندگی را دشوارتر می‌کند. افزایش بی‌محابای هزینه مسکن و ناتوانی در فراهم‌سازی هزینه‌ها بسیاری را وادار به مهاجرت به شهرهای دیگر در استان تهران کرده که خود به افزایش ناگهانی نرخ مسکن در همه شهرستان‌های این استان و پیچیده‌تر‌شدن وضعیت سکونت مردم کم‌برخوردار منجر شده است.
ولی در این رفت‌وآمدها و تنش‌های کلان بخشی از جامعه از نفس افتاده و دیگر توان اداره‌کردن زندگی خود را ندارد و کم‌کم خیابان‌خواب و یکی از ده‌ها هزار آسیب‌دیده‌ اجتماعی می‌شود.
آنچه نگران‌کننده است، این است که در چنین شرایطی که کشور درگیر چالش‌های کلان با جامعه جهانی، منطقه و دچار ابرچالش‌های گوناگون ملی است، پیش از توجه به مرکزهای فعال کنونی و بایستی تأمین بودجه این مرکزها، سخن از برخوردهای ضربتی، رویکردهای قرارگاهی و طرح‌های مقطعی به گوش می‌رسد. مسئله آسیب‌های اجتماعی در پایتخت‌های بزرگ جهان که ناگهان پدید نیامده‌اند، با وضعیت کلی اقتصاد ملی و توان اقتصادی-اجتماعی مردم گره خورده است. آنچه در چنین شرایطی می‌تواند راه‌گشا باشد و بخشی از مسئله را حل کند، بازخوانی وظیفه قانونی روشن هر دستگاه و انجام بایسته‌های هر بخش به شیوه‌ای بهینه است. مدیریت شهری متصدی اقتصاد ملی یا سازوکارهای کار و تأمین اجتماعی نیست و نمی‌تواند با همه گونه‌های آسیب‌های اجتماعی پنجه دراندازد.
سیاست‌های شهری شوراها و کارکردهای اجرائی شهرداری‌ها می‌تواند در کاهش شکاف دسترسی به خدمات و زیرساخت‌های همگانی اثربخش باشد. از‌این‌رو گسترش مترو و خدمات اتوبوس همگانی و ترابری یا خدمات نگهداشت شهر از کارویژه‌های مدیریت شهری و در راستای برابری همگانی در دسترسی به خدمات هستند. از سویی سیاست‌های شهرسازی و شهرداری می‌تواند بر وضعیت هزینه مسکن اجاره‌ای اثر بگذارد؛ کاری که شهرداری‌ها تاکنون به آن نپرداخته‌اند. زمینه دیگری از اثربخشی مدیریت شهری در خدمات اجتماعی و نگهداشت اجتماعی برای رفاه شهروندان است. یکی از وظایف پایه شهرداری‌ها رسیدگی و تأمین خدمات پایه برای درراه‌ماندگان، بی‌خانمان‌ها، خیابان‌خواب‌ها و آسیب‌دیدگان است. برپاکردن گرمخانه‌ (مددسرا)ها برای مردان و زنان و هم کسانی که همراه با فرزندان خود بی‌خانمان‌ شده‌اند و ایجاد فرایندی پایش‌پذیر و روشن از مددکاری به این افراد یکی از اصلی‌ترین کارهای مدیریت شهری بر پایه قوانین بالادستی است. شهرداری مسئولیت مستقیمی در فرایند ترک اعتیاد شهروندان یا مبارزه با بزه‌کاری‌های گوناگون ندارد و این موارد وظیفه دستگاه‌های مشخص دیگری است.
آنچه در این روزها که با کاهش دما و بارش‌ها روبه‌رو شده‌ایم، هشداردهنده است، پراکندگی شمار زیادی از خیابان‌خواب‌ها در جای‌جای شهر از یک سو و از سوی دیگر نشست‌های قرارگاهی مدیران شهری در موضوع‌های فراتر از اختیارها و تکلیف‌های شهرداری است. شهرداری بیش و پیش از ورود به کار رئیس‌جمهور، دولت و دستگاه‌های دیگر بهتر است در گام نخست به ایفای نقش سازنده خود در وظیفه‌های قانونی در زمینه رفاه و خدمات اجتماعی بسنده کند و پس از آن با دست پر برای همکاری در پیشبرد تکلیف دستگاه‌های دیگر داوطلب شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.