|

اقتباس و ویراستاری

شرق: هیولاها و خون‌آشام‌های مشهوری در ادبیات داستانی آفریده شده‌اند که برخی‌ از آنها بسیار مورد توجه قرار گرفته‌اند و بر‌اساس آنها اقتباس‌های زیادی در فرم‌های مختلف ادبی و هنری صورت گرفته است. دراکولای برام استوکر یکی از چهره‌های مرکزی هیولاهای ادبیات داستانی است و استوکر با خلق این شخصیت در تاریخ ادبیات ماندگار شده است. یکی دیگر از هیولاهای مشهور داستانی، «فرانکنشتاین» مرلی شلی است که این شهرتی بسیار دارد و بارها با اقتباس‌های مختلف روبه‌رو شده است. یکی از این اقتبا‌س‌ها، مدتی پیش به فارسی ترجمه شد. نیک دیر در نمایش‌نامه‌ای با همین نام فرانکنشتاین را وارد صحنه نمایش کرده و این نمایش‌نامه با ترجمه فرشاد رضایی در نشر نی منتشر شده است. آن‌طور که مترجم کتاب توضیح داده، نیک دیر تبحر ویژه‌ای در اقتباس از آثار داستانی و ناداستان‌های تاریخی دارد. مشهورترین نمایش‌نامه او همین اثر است که در سال 2011 روی صحنه رفت. مترجم درباره این اقتباس و اقتباس‌های دیگر از رمان «فرانکنشتاین» نوشته:‌ «اکثر اقتباس‌های دراماتیک از رمان مری شلی آثاری ناموفق یا نهایتا عامه‌پسند بوده‌اند که نشانی از هنر رمان و عمق شخصیت ویکتور فرانکنشتاین و هیولای دست‌سازش نداشتند. وقتی اعلام شد که تئاتر ملی سلطنتی در بریتانیا قصد دارد اقتباسی تازه از این رمان روی صحنه ببرد، به پشتوانه اعتبار آن مجموعه و همین‌طور حضور کارگردانی سرشناس مثل دنی بویل و بازیگری مطرح مثل بندیکت کامبریج، بسیاری از علاقه‌مندان تئاتر، سینما و البته ادبیات داستانی مشتاق تماشای این اثر بودند». اهمیت اصلی این نمایش‌نامه و اجرای صحنه‌اش در نگاه خلاقانه‌ و نیز وفادار به متن رمان است. نیک دیر نمایش‌نامه‌اش را با همان سیر وقایعی پیش برده که مری شلی در رمانش روایت کرده است. به‌این‌ترتیب «قهرمان یا پروتاگونیست نمایش‌نامه هیولای فرانکنشتاین است و نه ویکتور. چنین تمهیدی نامعمول است چراکه هیولا در طول رمان شلی مسیر متمدن‌شدن و اهلی‌شدن را طی چندین‌ ماه از سر می‌گذراند. پس نمایش‌نامه را با شخصیتی آغاز می‌کنیم که نه شناختی از جهان اطراف دارد، نه می‌تواند حرف بزند و نه درست راه برود. نمایش‌نامه‌نویس و به تبع آن بازیگر نقش هیولا، در این اثر رنج بزرگی را به جان خریده‌اند تا روایتی نو از اولین داستان علمی تخیلی مدرن ارائه دهند. بهره‌بردن از پرفورمنس، رقص و نمایش کلاسیک در کنار همدیگر و تأکید بر بدن نه به صورت رویکردی اگزوتیک در فرم بلکه به‌عنوان روشی منطبق با داستان و روایت، از دستاوردهای دیر در این نمایش‌نامه است». در بخشی از متن این نمایش می‌خوانیم: «قلب من سیاهه. متعفنه. ذهنم که زمانی پر بود از میل به زیبایی حالا شده کوره انتقام! سه سال پیش که به دنیا اومدم از کیف گرمای آفتاب می‌خندیدم، با نغمه پرنده‌ها گریه می‌کردم... دنیا برای من خوان نعمت بود! حالا دنیای من شده برف و یخبندون... پسر می‌شه پدر، ارباب می‌شه برده. من ازون سر دریای سیاه، از وسط تاتارستان و روسیه کشوندمش اینجا. پی من اومده تا آرخانگلسک و اینجا روی پهنه یخ. ما راهی شمالیم، بی‌وقفه، سگ‌ها مرده‌ن؛ آذوقه‌ش ته کشیده. ولی ما یه عهدی داریم که باید به‌ش پای‌بند بمونیم: اون زنده‌ست تا منو از بین ببره، من هم زنده‌م تا اونو دنبال خودم بکشم...».
به‌تازگی کتابی با عنوان «ویراستار خرابکار» از کرول فیشرسلر با ترجمه فاطمه ترابی در نشر نی منتشر شده که شامل تجربیات و توصیه‌های نویسنده درباره ویراستاری است. عنوان فرعی این کتاب، «چگونه با نویسندگان، همکاران و خودتان خوب تا کنید»، گویای این نکته است که ویراستار تنها با متنی که در دست دارد روبه‌رو نیست و در‌واقع ویراستاری رابطه‌ای با مؤلف و ناشر کتاب هم هست. نویسنده کتاب، کرول فیشرسلر، ویراستار ارشد انتشارات دانشگاه شیکاگو و ویراستار بخش پرسش و پاسخ شیوه‌نامه برخط شیکاگو است. «شیوه‌نامه شیکاگو» شیوه‌‌نامه‌ای برای نوشتن است که در علوم انسانی کاربرد دارد. این شیوه‌نامه را دانشگاه شیکاگو در دو قالب برخط و کتاب چاپی ارائه می‌دهد. نویسنده کتاب از سال 1997 که انتشارات دانشگاه شیکاگو شروع به انتشار بخش پرسش‌ و پاسخ درباره شیوه‌نامه کرد، ویراستار بخش پرسش و پاسخ شیوه‌نامه بوده که ماهی یک‌ بار چاپ می‌شده و خودش در پیشگفتار کتاب نوشته که سؤال‌های شما درباره این موضوع از زیر دست او رد می‌شده است: «دانشجویان، استادان دانشگاه، ویراستاران فنی، تجارت‌پیشگان و مؤلفانی که حین نوشتن و ویرایش با مشکلاتی روبه‌رو می‌شوند، ده‌ها هزار سؤال از من پرسیده‌اند. تا امروز که این پیشگفتار را می‌نویسم، تارنمای شیوه‌نامه شیکاگو هر ماه حدود دو میلیون بازدیدکننده داشته و بیشترین بازدید هم از بخش پرسش و پاسخ بوده است». آن‌طور که خود او توضیح داده، «شیوه‌نامه شیکاگو» یکی از شیوه‌نامه‌های معتبر زبان انگلیسی برای مبتدیان است که شاید پرکاربردترین نباشد؛ اما مشتاق‌ترین کاربران از آن استفاده می‌کنند: «شیوه‌نامه شیکاگو را گروه ویراستاران زبانی انتشارات دانشگاه شیکاگو (محل کار من) تألیف کرده و فصل‌هایی در باب همه موضوعات اعم از علائم سجاوندی و بزرگ‌نویسی حروف اول جمله‌ها، عبارات ریاضی و زبان‌های خارجی دارد. فصل‌های مستندسازی (شیوه نگارش توضیحات و بخش کتاب‌شناسی) الگوی کار بسیاری از دانشگاه‌های دنیا شده است. از فاضل‌ترین نویسندگان و ویراستاران گرفته تا بی‌ملاحظه‌ترین آنها جزء کاربران این شیوه نگارش‌اند و بیش از یک دهه است که ماهنامه پرسش و پاسخ پذیرای همگی آنان بوده است». نویسنده مخاطبان این کتاب را دانشجویان، استادان، ویراستاران، اهالی کسب‌وکار و مؤلفانی می‌داند که گاهی در شیوه نگارش و دستور زبان دچار ابهام و سردرگمی می‌شوند. او می‌گوید این کتاب به درد کسانی می‌خورد که قواعد را می‌دانند؛ اما آنچه دقیقا نمی‌دانند این است که کی و کجا از آنها استفاده کنند. او می‌گوید عنوان کتاب را «ویراستار خرابکار» گذاشته تا این تصور را که ویراستارها ذاتا رقیب نویسندگان در تسلط بر متن‌اند، از ذهن پاک کند. او در بخش اول کتاب تصویر و تعریف دیگری از ویراستار به دست داده و سودمندترین ترتیب اولویت‌ها را برای ویراستاران شرح داده است. در رتبه‌بندی او، نویسنده به بالای فهرست اولویت‌ها و انتشارات به پایین آن فهرست نزدیک خواهند بود، هرچند به قول او همگی با هم در خدمت خواننده خواهند بود. او در بخش دوم کتاب به کشمکش‌های کار ویراستاری پرداخته و به مشکلاتی که ویراستاران با آنها روبه‌رو می‌شوند اشاره کرده است.
شرق: هیولاها و خون‌آشام‌های مشهوری در ادبیات داستانی آفریده شده‌اند که برخی‌ از آنها بسیار مورد توجه قرار گرفته‌اند و بر‌اساس آنها اقتباس‌های زیادی در فرم‌های مختلف ادبی و هنری صورت گرفته است. دراکولای برام استوکر یکی از چهره‌های مرکزی هیولاهای ادبیات داستانی است و استوکر با خلق این شخصیت در تاریخ ادبیات ماندگار شده است. یکی دیگر از هیولاهای مشهور داستانی، «فرانکنشتاین» مرلی شلی است که این شهرتی بسیار دارد و بارها با اقتباس‌های مختلف روبه‌رو شده است. یکی از این اقتبا‌س‌ها، مدتی پیش به فارسی ترجمه شد. نیک دیر در نمایش‌نامه‌ای با همین نام فرانکنشتاین را وارد صحنه نمایش کرده و این نمایش‌نامه با ترجمه فرشاد رضایی در نشر نی منتشر شده است. آن‌طور که مترجم کتاب توضیح داده، نیک دیر تبحر ویژه‌ای در اقتباس از آثار داستانی و ناداستان‌های تاریخی دارد. مشهورترین نمایش‌نامه او همین اثر است که در سال 2011 روی صحنه رفت. مترجم درباره این اقتباس و اقتباس‌های دیگر از رمان «فرانکنشتاین» نوشته:‌ «اکثر اقتباس‌های دراماتیک از رمان مری شلی آثاری ناموفق یا نهایتا عامه‌پسند بوده‌اند که نشانی از هنر رمان و عمق شخصیت ویکتور فرانکنشتاین و هیولای دست‌سازش نداشتند. وقتی اعلام شد که تئاتر ملی سلطنتی در بریتانیا قصد دارد اقتباسی تازه از این رمان روی صحنه ببرد، به پشتوانه اعتبار آن مجموعه و همین‌طور حضور کارگردانی سرشناس مثل دنی بویل و بازیگری مطرح مثل بندیکت کامبریج، بسیاری از علاقه‌مندان تئاتر، سینما و البته ادبیات داستانی مشتاق تماشای این اثر بودند». اهمیت اصلی این نمایش‌نامه و اجرای صحنه‌اش در نگاه خلاقانه‌ و نیز وفادار به متن رمان است. نیک دیر نمایش‌نامه‌اش را با همان سیر وقایعی پیش برده که مری شلی در رمانش روایت کرده است. به‌این‌ترتیب «قهرمان یا پروتاگونیست نمایش‌نامه هیولای فرانکنشتاین است و نه ویکتور. چنین تمهیدی نامعمول است چراکه هیولا در طول رمان شلی مسیر متمدن‌شدن و اهلی‌شدن را طی چندین‌ ماه از سر می‌گذراند. پس نمایش‌نامه را با شخصیتی آغاز می‌کنیم که نه شناختی از جهان اطراف دارد، نه می‌تواند حرف بزند و نه درست راه برود. نمایش‌نامه‌نویس و به تبع آن بازیگر نقش هیولا، در این اثر رنج بزرگی را به جان خریده‌اند تا روایتی نو از اولین داستان علمی تخیلی مدرن ارائه دهند. بهره‌بردن از پرفورمنس، رقص و نمایش کلاسیک در کنار همدیگر و تأکید بر بدن نه به صورت رویکردی اگزوتیک در فرم بلکه به‌عنوان روشی منطبق با داستان و روایت، از دستاوردهای دیر در این نمایش‌نامه است». در بخشی از متن این نمایش می‌خوانیم: «قلب من سیاهه. متعفنه. ذهنم که زمانی پر بود از میل به زیبایی حالا شده کوره انتقام! سه سال پیش که به دنیا اومدم از کیف گرمای آفتاب می‌خندیدم، با نغمه پرنده‌ها گریه می‌کردم... دنیا برای من خوان نعمت بود! حالا دنیای من شده برف و یخبندون... پسر می‌شه پدر، ارباب می‌شه برده. من ازون سر دریای سیاه، از وسط تاتارستان و روسیه کشوندمش اینجا. پی من اومده تا آرخانگلسک و اینجا روی پهنه یخ. ما راهی شمالیم، بی‌وقفه، سگ‌ها مرده‌ن؛ آذوقه‌ش ته کشیده. ولی ما یه عهدی داریم که باید به‌ش پای‌بند بمونیم: اون زنده‌ست تا منو از بین ببره، من هم زنده‌م تا اونو دنبال خودم بکشم...».
به‌تازگی کتابی با عنوان «ویراستار خرابکار» از کرول فیشرسلر با ترجمه فاطمه ترابی در نشر نی منتشر شده که شامل تجربیات و توصیه‌های نویسنده درباره ویراستاری است. عنوان فرعی این کتاب، «چگونه با نویسندگان، همکاران و خودتان خوب تا کنید»، گویای این نکته است که ویراستار تنها با متنی که در دست دارد روبه‌رو نیست و در‌واقع ویراستاری رابطه‌ای با مؤلف و ناشر کتاب هم هست. نویسنده کتاب، کرول فیشرسلر، ویراستار ارشد انتشارات دانشگاه شیکاگو و ویراستار بخش پرسش و پاسخ شیوه‌نامه برخط شیکاگو است. «شیوه‌نامه شیکاگو» شیوه‌‌نامه‌ای برای نوشتن است که در علوم انسانی کاربرد دارد. این شیوه‌نامه را دانشگاه شیکاگو در دو قالب برخط و کتاب چاپی ارائه می‌دهد. نویسنده کتاب از سال 1997 که انتشارات دانشگاه شیکاگو شروع به انتشار بخش پرسش‌ و پاسخ درباره شیوه‌نامه کرد، ویراستار بخش پرسش و پاسخ شیوه‌نامه بوده که ماهی یک‌ بار چاپ می‌شده و خودش در پیشگفتار کتاب نوشته که سؤال‌های شما درباره این موضوع از زیر دست او رد می‌شده است: «دانشجویان، استادان دانشگاه، ویراستاران فنی، تجارت‌پیشگان و مؤلفانی که حین نوشتن و ویرایش با مشکلاتی روبه‌رو می‌شوند، ده‌ها هزار سؤال از من پرسیده‌اند. تا امروز که این پیشگفتار را می‌نویسم، تارنمای شیوه‌نامه شیکاگو هر ماه حدود دو میلیون بازدیدکننده داشته و بیشترین بازدید هم از بخش پرسش و پاسخ بوده است». آن‌طور که خود او توضیح داده، «شیوه‌نامه شیکاگو» یکی از شیوه‌نامه‌های معتبر زبان انگلیسی برای مبتدیان است که شاید پرکاربردترین نباشد؛ اما مشتاق‌ترین کاربران از آن استفاده می‌کنند: «شیوه‌نامه شیکاگو را گروه ویراستاران زبانی انتشارات دانشگاه شیکاگو (محل کار من) تألیف کرده و فصل‌هایی در باب همه موضوعات اعم از علائم سجاوندی و بزرگ‌نویسی حروف اول جمله‌ها، عبارات ریاضی و زبان‌های خارجی دارد. فصل‌های مستندسازی (شیوه نگارش توضیحات و بخش کتاب‌شناسی) الگوی کار بسیاری از دانشگاه‌های دنیا شده است. از فاضل‌ترین نویسندگان و ویراستاران گرفته تا بی‌ملاحظه‌ترین آنها جزء کاربران این شیوه نگارش‌اند و بیش از یک دهه است که ماهنامه پرسش و پاسخ پذیرای همگی آنان بوده است». نویسنده مخاطبان این کتاب را دانشجویان، استادان، ویراستاران، اهالی کسب‌وکار و مؤلفانی می‌داند که گاهی در شیوه نگارش و دستور زبان دچار ابهام و سردرگمی می‌شوند. او می‌گوید این کتاب به درد کسانی می‌خورد که قواعد را می‌دانند؛ اما آنچه دقیقا نمی‌دانند این است که کی و کجا از آنها استفاده کنند. او می‌گوید عنوان کتاب را «ویراستار خرابکار» گذاشته تا این تصور را که ویراستارها ذاتا رقیب نویسندگان در تسلط بر متن‌اند، از ذهن پاک کند. او در بخش اول کتاب تصویر و تعریف دیگری از ویراستار به دست داده و سودمندترین ترتیب اولویت‌ها را برای ویراستاران شرح داده است. در رتبه‌بندی او، نویسنده به بالای فهرست اولویت‌ها و انتشارات به پایین آن فهرست نزدیک خواهند بود، هرچند به قول او همگی با هم در خدمت خواننده خواهند بود. او در بخش دوم کتاب به کشمکش‌های کار ویراستاری پرداخته و به مشکلاتی که ویراستاران با آنها روبه‌رو می‌شوند اشاره کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.