خروج از خاورميانه و سردرگمی استراتژیک
محمود فاضلی. تحلیلگر بینالملل
پس از خروج بیبرنامه و سراسیمه نظامیان آمریکایی از افغانستان و قدرتگرفتن طالبان که بسیاری آن را نتیجه سیاستهای دولت جو بایدن میدانند، انتقادات داخلی بسیاری نسبت به عملکرد دولت آمریکا مطرح شده و حتی برخی خواستار استیضاح رئیسجمهوری ایالات متحده شدند. پس از آنکه آمریکا خروج نظامیان خود از افغانستان و حضور 20ساله و هزینه دوتریلیوندلاری را آغاز کرد، طالبان عملیات گستردهای را برای کنترل بر این کشور آغاز کردند. خروج آمریکا از افغانستان تردیدها درباره تعهد آمریکا به خاورمیانه را افزایش داد، اما این تردید میتواند به سود منافع آمریکا باشد. تردید و بلاتکلیفی درباره تعهد آمریکا به خاورمیانه چهبسا بهترین راهبرد برای دستیابی به صلح و ثبات منطقهای است.
آمریکا شمار نیروهای خود در منطقه غرب آسیا را کاهش داد و یکی از پیشرفتهترین سامانه دفاع موشکی و همچنین سامانههای پاتریوت با سامانه پیشرفته ضدموشکی «تاد» را از عربستان خارج کرد؛ اقدامی که ریاض را نگران کرد بهویژه اینکه عربستان نزدیک به هفت سال است که درگیر جنگ با یمن است و هرازگاهی حملات موشکی و پهپادی از سوی این کشور به مواضع و اهدافی در داخل خاک عربستان صورت میگیرد. «جوی هود» معاون وزیر خارجه آمریکا در کنفرانسی با موضوع امنیت خاورمیانه مدعی شد، رئیسجمهوری آمریکا قصد ندارد به حضور نظامی این کشور در خاورمیانه پایان دهد: «با توجه به اطلاعات غلط زیادی که اخیرا در این زمینه منتشر شده، شراکتهای امنیتی ما در خاورمیانه پابرجا خواهد ماند و به تضمین آزادی کشتیرانی برای ممانعت از فروپاشی اقتصاد جهانی متعهد هستیم. حضور نظامی دائم ما در منطقه از بیش از 70 سال پیش وجود داشته و این واقعیت اساسی تغییر نخواهد کرد. آمریکا با تغییر شرایط و تهدیدات در منطقه خود را سازگار میکند و شمار نهچندان زیادی از نیروهای آمریکایی در منطقه مشغول آموزش متحدان واشنگتن هستند».
شاهزاده ترکی الفیصل، وزیر اطلاعات سابق عربستان نیز در نشستی به میزبانی شورای آتلانتیک گفته است که کشورهای منطقه نقش آمریکا در خاورمیانه را بعد از دو دهه مداخلات نظامی آن در عراق و افغانستان که موجب شکست شد، زیر سؤال میبرند. تصمیم دولت بایدن برای خارجکردن نظامیانش از افغانستان و همچنین خروج برنامهریزیشده نظامیان آن از عراق، نفوذ واشنگتن در این منطقه را زیر سؤال برده و خاورمیانه گرفتار «سردرگمی استراتژیک» شده است.
این تجربه شکستخورده در افغانستان و تجربه نیمه شکستخورده در عراق، مسئول ناکامی یا شکست قدرت بزرگ آمریکا و بزرگترین ائتلاف نظامی (ناتو) در حفظ یک رژیم و پروژه ایجاد آنهاست. تردیدها درمورد نقش و تعهدات آن برای حفظ امنیت منطقهای در حال متراکمشدن است و منجر به ادامه سردرگمی استراتژیک منطقهای میشود و در نتیجه درگیریها و بحرانها بیشتر میشوند. هیچ منطقهای در جهان، از این خطر سردرگمی استراتژیک بیش از منطقه خاورمیانه نمیترسد. آمریکا مسئولیتش در قبال دوستان و متحدان خود را رها کرده و دستورالعملی برای صلح و امنیت در منطقه دیده نمیشود. خروج تجهیزات آمریکا از عربستان در حالی است که ریاض تحت فشار شدید آمریکا برای گشودن کامل بنادر و فرودگاههایی است که در اختیار نیروهای انصارالله است؛ بهخصوص که این گروه هرگونه مذاکره برای آتشبس را مشروط به گشایش بنادر کردهاند. دولت بایدن پیشرفت در این عرصه را دستاوردی برای خود میداند و برای همین عربستان را تحت فشار شدید قرار داده است. ریاض خواستار آن است که پیش از گشودن این بنادر، سلاحها و تجهیزات لازم برای تقویت سامانه دفاعی خود در برابر پهپادهای انصارالله را از آمریکا
دریافت کند.
عربستان تنها کشوری نیست که از زمان آشکارشدن اهداف جدید آمریکا مبنی بر کنارهگیری از خاورمیانه به دیپلماسی روی آورده است. مصر، اردن و عراق مذاکرات سهجانبه داشتهاند که در 30 سال اخیر بیسابقه بوده است. امارات متحده و ترکیه برای بهبود روابط خود به گفتوگو نشستند. مصر برای حل منازعهاش با اتیوپی از قطر درخواست میانجیگری کرده است، اقدامی که پیش از تصمیم مصر، بحرین، عربستان و امارات برای پایاندادن به محاصره علیه قطر ناممکن به نظر میرسید.
البته مانورهای نظامی مشترک آمریکا با متحدین در منطقه همچنان ادامه دارد که نمونه اخیرش مانور مشترک آمریکا با بحرین است که در آن برای اولین بار از سامانههای هدایتشونده بدون سرنشین ازجمله پهپادهای مخصوص عملیات دریایی استفاده شد. ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا که فرماندهی آن در بحرین مستقر است یک نیروی ضربتی متشکل از سامانههای پهپادی و فناوری هوش مصنوعی، موسوم به «گروه ضربت 59» را به خدمت خواهد گرفت که از امکانات و قابلیتهای رزمی متحدان واشنگتن در منطقه بهره میگیرد. ارتش آمریکا یک بمبافکن استراتژیک B-1B را با متحدانش ازجمله اسرائیل در بحبوحه تنشهای مداوم با ایران به پرواز درآورده است. بمبافکن Lancer B1 نیز اخیرا بر فراز تنگه هرمز در خلیج فارس که 20 درصد کل نفت مبادلهشده از آن عبور میکند، پرواز کرد. این هواپیما همچنین بر فراز دریای سرخ، تنگه بابالمندب و کانال سوئز مصر پرواز داشت. ژنرال فرانك مکنزی فرمانده سنتکام این مأموریت را پیامی واضح مبنی بر اطمینان مجدد به متحدان منطقهای میداند. به گفته او، آمادگی نظامی در برابر هر پیشامد یا مأموریتی، به شراکتهای قابل اعتماد بستگی دارد. این بمبافکن پس
از پرواز بر فراز خلیج عدن، تنگه بابالمندب، دریای سرخ، کانال سوئز، خلیج فارس، تنگه هرمز و خلیج عمان، منطقه را ترک کرده است.
دنیس راس، مشاور مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک و مقام ارشد امنیت ملی در دولتهای ریگان، جورج بوش، کلینتون و اوباما معتقد است: «از نظر نظامی، آمریکا باید از سنتکام برای اجرای مانورهای مشترک با اسرائیل و کشورهای عربی، از جمله ادغام دفاعی در برابر حملات موشکی بالستیک و کروز، استفاده از ابزارهای الکترونیکی و سلاحهای سایبری برای متوقفکردن پرتاب موشک و شبیهسازی حملات تلافیجویانه به حملات قایقهای کوچک استفاده کند».
بیتردید همه تلاشهای آمریکا برای شکلدادن به منطقه به شیوه خاورمیانه جدید به نتیجه نرسیده است. اظهارات رابرت مالی نماینده ویژه کاخ سفید در امور ایران پس از سفر اخیرش به خاورمیانه با سه هدف «رسیدن به یک جمعبندی درمورد شرایط موجود، به اشتراک گذاشتن دیدگاههای خود با همپیمانان و تصمیمگیری درمورد اقدامات آینده» نشان میدهد اهداف مداخلهجویانه این کشور در خاورمیانه همچنان ادامه دارد.
پس از خروج بیبرنامه و سراسیمه نظامیان آمریکایی از افغانستان و قدرتگرفتن طالبان که بسیاری آن را نتیجه سیاستهای دولت جو بایدن میدانند، انتقادات داخلی بسیاری نسبت به عملکرد دولت آمریکا مطرح شده و حتی برخی خواستار استیضاح رئیسجمهوری ایالات متحده شدند. پس از آنکه آمریکا خروج نظامیان خود از افغانستان و حضور 20ساله و هزینه دوتریلیوندلاری را آغاز کرد، طالبان عملیات گستردهای را برای کنترل بر این کشور آغاز کردند. خروج آمریکا از افغانستان تردیدها درباره تعهد آمریکا به خاورمیانه را افزایش داد، اما این تردید میتواند به سود منافع آمریکا باشد. تردید و بلاتکلیفی درباره تعهد آمریکا به خاورمیانه چهبسا بهترین راهبرد برای دستیابی به صلح و ثبات منطقهای است.
آمریکا شمار نیروهای خود در منطقه غرب آسیا را کاهش داد و یکی از پیشرفتهترین سامانه دفاع موشکی و همچنین سامانههای پاتریوت با سامانه پیشرفته ضدموشکی «تاد» را از عربستان خارج کرد؛ اقدامی که ریاض را نگران کرد بهویژه اینکه عربستان نزدیک به هفت سال است که درگیر جنگ با یمن است و هرازگاهی حملات موشکی و پهپادی از سوی این کشور به مواضع و اهدافی در داخل خاک عربستان صورت میگیرد. «جوی هود» معاون وزیر خارجه آمریکا در کنفرانسی با موضوع امنیت خاورمیانه مدعی شد، رئیسجمهوری آمریکا قصد ندارد به حضور نظامی این کشور در خاورمیانه پایان دهد: «با توجه به اطلاعات غلط زیادی که اخیرا در این زمینه منتشر شده، شراکتهای امنیتی ما در خاورمیانه پابرجا خواهد ماند و به تضمین آزادی کشتیرانی برای ممانعت از فروپاشی اقتصاد جهانی متعهد هستیم. حضور نظامی دائم ما در منطقه از بیش از 70 سال پیش وجود داشته و این واقعیت اساسی تغییر نخواهد کرد. آمریکا با تغییر شرایط و تهدیدات در منطقه خود را سازگار میکند و شمار نهچندان زیادی از نیروهای آمریکایی در منطقه مشغول آموزش متحدان واشنگتن هستند».
شاهزاده ترکی الفیصل، وزیر اطلاعات سابق عربستان نیز در نشستی به میزبانی شورای آتلانتیک گفته است که کشورهای منطقه نقش آمریکا در خاورمیانه را بعد از دو دهه مداخلات نظامی آن در عراق و افغانستان که موجب شکست شد، زیر سؤال میبرند. تصمیم دولت بایدن برای خارجکردن نظامیانش از افغانستان و همچنین خروج برنامهریزیشده نظامیان آن از عراق، نفوذ واشنگتن در این منطقه را زیر سؤال برده و خاورمیانه گرفتار «سردرگمی استراتژیک» شده است.
این تجربه شکستخورده در افغانستان و تجربه نیمه شکستخورده در عراق، مسئول ناکامی یا شکست قدرت بزرگ آمریکا و بزرگترین ائتلاف نظامی (ناتو) در حفظ یک رژیم و پروژه ایجاد آنهاست. تردیدها درمورد نقش و تعهدات آن برای حفظ امنیت منطقهای در حال متراکمشدن است و منجر به ادامه سردرگمی استراتژیک منطقهای میشود و در نتیجه درگیریها و بحرانها بیشتر میشوند. هیچ منطقهای در جهان، از این خطر سردرگمی استراتژیک بیش از منطقه خاورمیانه نمیترسد. آمریکا مسئولیتش در قبال دوستان و متحدان خود را رها کرده و دستورالعملی برای صلح و امنیت در منطقه دیده نمیشود. خروج تجهیزات آمریکا از عربستان در حالی است که ریاض تحت فشار شدید آمریکا برای گشودن کامل بنادر و فرودگاههایی است که در اختیار نیروهای انصارالله است؛ بهخصوص که این گروه هرگونه مذاکره برای آتشبس را مشروط به گشایش بنادر کردهاند. دولت بایدن پیشرفت در این عرصه را دستاوردی برای خود میداند و برای همین عربستان را تحت فشار شدید قرار داده است. ریاض خواستار آن است که پیش از گشودن این بنادر، سلاحها و تجهیزات لازم برای تقویت سامانه دفاعی خود در برابر پهپادهای انصارالله را از آمریکا
دریافت کند.
عربستان تنها کشوری نیست که از زمان آشکارشدن اهداف جدید آمریکا مبنی بر کنارهگیری از خاورمیانه به دیپلماسی روی آورده است. مصر، اردن و عراق مذاکرات سهجانبه داشتهاند که در 30 سال اخیر بیسابقه بوده است. امارات متحده و ترکیه برای بهبود روابط خود به گفتوگو نشستند. مصر برای حل منازعهاش با اتیوپی از قطر درخواست میانجیگری کرده است، اقدامی که پیش از تصمیم مصر، بحرین، عربستان و امارات برای پایاندادن به محاصره علیه قطر ناممکن به نظر میرسید.
البته مانورهای نظامی مشترک آمریکا با متحدین در منطقه همچنان ادامه دارد که نمونه اخیرش مانور مشترک آمریکا با بحرین است که در آن برای اولین بار از سامانههای هدایتشونده بدون سرنشین ازجمله پهپادهای مخصوص عملیات دریایی استفاده شد. ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا که فرماندهی آن در بحرین مستقر است یک نیروی ضربتی متشکل از سامانههای پهپادی و فناوری هوش مصنوعی، موسوم به «گروه ضربت 59» را به خدمت خواهد گرفت که از امکانات و قابلیتهای رزمی متحدان واشنگتن در منطقه بهره میگیرد. ارتش آمریکا یک بمبافکن استراتژیک B-1B را با متحدانش ازجمله اسرائیل در بحبوحه تنشهای مداوم با ایران به پرواز درآورده است. بمبافکن Lancer B1 نیز اخیرا بر فراز تنگه هرمز در خلیج فارس که 20 درصد کل نفت مبادلهشده از آن عبور میکند، پرواز کرد. این هواپیما همچنین بر فراز دریای سرخ، تنگه بابالمندب و کانال سوئز مصر پرواز داشت. ژنرال فرانك مکنزی فرمانده سنتکام این مأموریت را پیامی واضح مبنی بر اطمینان مجدد به متحدان منطقهای میداند. به گفته او، آمادگی نظامی در برابر هر پیشامد یا مأموریتی، به شراکتهای قابل اعتماد بستگی دارد. این بمبافکن پس
از پرواز بر فراز خلیج عدن، تنگه بابالمندب، دریای سرخ، کانال سوئز، خلیج فارس، تنگه هرمز و خلیج عمان، منطقه را ترک کرده است.
دنیس راس، مشاور مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک و مقام ارشد امنیت ملی در دولتهای ریگان، جورج بوش، کلینتون و اوباما معتقد است: «از نظر نظامی، آمریکا باید از سنتکام برای اجرای مانورهای مشترک با اسرائیل و کشورهای عربی، از جمله ادغام دفاعی در برابر حملات موشکی بالستیک و کروز، استفاده از ابزارهای الکترونیکی و سلاحهای سایبری برای متوقفکردن پرتاب موشک و شبیهسازی حملات تلافیجویانه به حملات قایقهای کوچک استفاده کند».
بیتردید همه تلاشهای آمریکا برای شکلدادن به منطقه به شیوه خاورمیانه جدید به نتیجه نرسیده است. اظهارات رابرت مالی نماینده ویژه کاخ سفید در امور ایران پس از سفر اخیرش به خاورمیانه با سه هدف «رسیدن به یک جمعبندی درمورد شرایط موجود، به اشتراک گذاشتن دیدگاههای خود با همپیمانان و تصمیمگیری درمورد اقدامات آینده» نشان میدهد اهداف مداخلهجویانه این کشور در خاورمیانه همچنان ادامه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.